א
קאר
. א א יי א
אין זבעטן נומער , סוַווועטיש
היימלאנדיי וועט זײַן !עדרוקט:
אין פּראַזע-אַפּטײל
דער אָנהײיב פון דעם ניט-פארעפנטלעכטן ראָמאן , אין וואלד" פונעם
באװווּסטן פּראָזאיַקער נויעך לוריע.
נײַע דעהצייקונגען:
מוישע אלטמאן -- ;א שפיל מיט א שטעקן". .
טעוויע גען -- ,אין האַטעל ,אינטוריסט", , טעוױיע א גאַלדע",
.סקולפּטורן אפן זאמד".
דער סאָף פון אנדריי קליאָנאָװס גרעסערער דערציילונג ,דער
נײַנטער פּאָרט".
אינעם אַפּטײל פון פּאַעזיע
ציקלען לידער פון דאָװיד בראָמבערג, אװוראָם גאָנטאר, מאָטל גרו-
ביאן, דוווירע כאָראָל, לייזער קאצאָוויטש.
אין אָפּטײל ,ליטעראטור און קונסט"
ריווקע רובין -- וועגן דער דיכטונג פון הידש אַשעדאָוויטש", כאצקל
נאדעל -- גאיוואן פראנקאָ און די ייִדישע ליטעראטור" און פיל
אנדערע אינטערעסאנטע מאטעריאלן.
6
=
כוידעש-זשורנאב
ליטעראריש-קינסטלערישעף
שטייט
|וזיימלאנד
אינה יט
טריבונע פון לעבן
מיכאיל שעװע?. די ערד רופט ? 2
מאראט װאסילעװ צצקי בריו פון פרײַנט . :
דאָװיד האָפשטײן. די מוטער רוטמאן + + + + . . . . 18
יוד? פּער צאָװס קי עד האָט פארטײידיקט מאָסקװע
20
שמוע? גאָרדאָן. שטעטלעך (רײַזע-בילדער) 24
שלוימע רא בינאָװיטש. מאָסקװע -- טע?אװיו (אײַנדרוקן,
נאָטיצן) . 38
ארן װערגעליס. זאָלן מענטשן ריידן װי זי ריידן. -- ווענערע
איז פון אונדן בא א (לידער) ס ס 0 8 6 20
אנדרײ קליאָנאָ דער נײַנטער פאָרט. קינסטלער
ג. פּאָנדאפּולאַ . 0 ס 0 0 0 0,ס {070 20
יויסעף קאָטליאר. ליבע גנ יו
יערושע) ס 6 ,0 ס ;טס 0 2 יי
יאנקל יאקיר. כקפוסוית רטש (ע הש ס ט 6 0 0 לש
מאָט? סאקציִֶער. אין אזא מין שאָ (לידער) . 0
הערש? פּאָליאנקער. הער בעקער פון קאָלאָמײע (סאָף.
קינסטלער ה. אינגער .
שלוימע רויטמאן
צאװאָע (לידער)
ס ס 0 9 ס 0 ס ס ס'ט ש 2 יש
זיכרוינעס. כאנע געדשענזאָן װעגן מוישע גערשענזאָן . . 128
דער ליטערארישער
ס ס ס ס ס''ס 6 ק טס טי" א
דער דימענטשלײַפער. -- מײַן טאטנס
ליטעראטור און קונסט
יעשוע ליובאָמירס קי. דער זינגער פון דער יוגנט (צו
אײַזיק הוכערמאנס 60:טן געבורטסטאָג) .
יאנקעװו שטערנבערג. אװראָם
געבורטסטאָג) , א
ייסראָע? סערצבריאנ
טענק' יע 4 0 2
לײַענער שרײַבן אונדז . ס אי א אט :147
געדאליע קאָסאָי העם זײידן מענדעלעס א ליל ת". 149 הויפּט-רעדאקטאָר
בלעטערנדיק זשורנאלן און צײַטונגען . 150
' ' : ר
פון הער שעפערישער לאבאָראטאָריע. יעכועל שר ײַב- א. ווערגעליס.
מאן. לױטערע, דורכזיכטיקע טראָפּנס. כאיַם לויצקער. רעדקאַלעגיע:
א הארבער ביסן -- דער שעפערישער פנאצעס טי ף 0 ; 0 2 1520 =
אונדזער רעפּליק. מ. מײַדאגסקי פארקריפּלונג פון אלצפ- ה. אַשעראַװיטש, אי. באַ
יב 2 /שפאװיטש, א גאנפאה,
בייס/עמעסן 8" ס. יס יי
אונדזער פאָטאָזאינפאָרמאצי . .
* * * * * * * * + 6 . 55 155, 158 | מ. טײף, נאַטע לוריע, מ. לעװ
יִצן אפ ענדאר . . 0
יס עָָא? (פאראנטװאָרטלעכער סעקרעטאר),
כראָניק 4 140 094 4060
א ף װמיקעה. = פא קמאת
0 פהע; * האבין 0 הע
ס 0 90 020
ריזען (צום 90טן
: : 8 9 0 0 0 0 0 20
י צו דער געשיכטע פון א קונסט-
: ס 0 0 0 0 6 60
0 ט
י' ,
ס 0 0 0
מיכ איל שעװועל
ר ערך
ר"ופט
לאדימיר איזראילעװויטש פּעלער, דער
פאָרזיצער פונעם קאָלװירט ,איליטשס גע-
באָטן" (ביראָבידזשאנער ראיאָן), איז אף דער מיל-
כאָמע געווען אן אױסשפּירער. אפן פראָנט האָט מען
דערציילט ניסים-וועניפלאָעס וועגן זײַן צומאָל האָזע-
דיקער דרייסטקײַט. אז א מענטש איז געװאָרן קא-
וואלער פון אלע דרײַ אָרדענס ,סלאווא", איז שוין א
סימען: אלץ, װאָס מע דערציילט וועגן זײַן העלדיש-
קײַט, איז ניט קיין לעגענדע, נאָר לויטער עמעס.
פון יענע שטורמישע צײַטן איז אוועק א היפּש
פּעקל יאָרן, און וועגן פּעלערן געדענקען נאָך אלץ
זײַנע פרײַנט, װאָס האָבן איניינעם מיט אים זיך
געשלאָגן קעגן פאשיזם. אין א סאך צײַט ארום האָט
אים אפן װײַטן מיזרעך געפונען דער מארשאל פון
סאָוועטנפארבאנד באגראמיאן, װאָס אונטער זײַן אָנ-
פירונג האָט מילכאָמע געהאלטן פּעלער.
,ס'איז מיר זייער אָנגענעם געווען, -- שרײַבט
איוואן כריסטאָפאָראָװיטש, --- צו טרעפן דײַן נאָמען
אין די צײַטונגען. איך פריי זיך פון גאנצן הארצן,
װאָס אויך אפן פרידלעכן פראָנט ביסטן, װי פריער,
דער אױסשפּיַרער, וועלכער גײַט אין אוואנגארד".
...די ערד אָטעמט שוער, װי א מענטש, װאָס
האָט זיך אָנגעהאָרעװעט פארן טאָג ארבעט. דער-
וואכט פון ווינטערדיקן שלאָף, א ווארעמע, א פרוכט-
בארע, ווארט זי אף דעם, װאָס װעט זי אופאקערן
און פארזייען.
מיט פינף און צוואנציק יאָר צוריק האָט די
מילכאָמע צעשיידט פּעלערן מיט דער ערד, מיט זײַן
לײַבלעכער װײַטמיזרעכדיקער ערד, און ער האָט
געבענקט נאָך איר, װי מע בענקט נאָך דער מאמען.
ער איז מיט שלאכטן געגאנגען פאָרויס אף מײיַרעװ
און אליין געציילט די טעג, ווען װעט ער זיך שוין
אומקערן אהיים און מיט די אויסגעבענקטע הענט, װי
מיט א קישעף-שטעקעלע, זיך צורירן צו דער ערד
און זי װעט װידער אָפּדאנקען דעם מענטשן פאר
זײַן מי.
פּעלער איז בעטעווע ניט סענטימענטאל. דערי-
בער, ווען ער האָט באקומען דעם בריוו פונעם מאר-
שאל, האָט ער געענטפערט זייער קורץ:
;עס וואקסט אונדזער קאָלװירט. די װײַטמיז-
רעכדיקע ערד צאָלט בעשעפע די מענטשן פאר זייער
זאָרג. ניין, מיר זײַנען נאָך דערװײַל ניט קיין העלדן:
א געוויינלעכער ארטעל. און שװעריקײַטן איז פאראן
א סאך, און צאָרעס פעלט ניט. נאָר קויעך פעלט
אויך ניט. מיר, כאווער באגראמיאן, וועלן נאָך װײַזן,
װאָס מיר קענען".
וויפל פּויערשע פרילינגס פעלער האָט בא
געגנט און באגליט אין זײַן לעבן, איז ניט
אמער שולש און יעדער פרילינג האָ 7 מיט
עפּעס זיך פארגעדענקט.
אויך איצט איז פעלער אופגערודערט, אופ-
גערודערט גאָר אנדערש, וי אלעמאָל, פול מיט
אומגעדולד און דערווארטונג. ער שפּאנט ארום
איבער די פעלדער, רעדט מיט מענטשף. אין
דעם טיפן אָטעם פון דער ערד, אינעם גלאנץ פון
די אויגן, אין יעדן פעסטן האנטדרוק, --- אין אלץ
זעט ער אײַן דאָס, װאָס א זײַטיקער װעט ניט
באמערקן, -- די נײַע אינטאָנאציעס, װאָס עס
שטעלט דאָס לעבן.
און געדאנקען וועגן דעם, װאָס מע דארף
טאָן, װאָס מע. קאָן טאָן, פילן אָן דעם קאָפּ, צע-
שפּארן אים מאמעש...
געדאנקען און דערמאָנונגען..
װלאדימיר פעלער
מענטשן האָבן געװוּסט: פּעלער האָט א
שווערע האנט, און אז מע ברענגט אים ארויס
פון די קיילים, פארגעסט ער, װוּ ער האלט אין דער וועלט. צאָרעס האָט ער דערפון געהאט ניט
ווייניק.
-- וולאדימיר איזראילעוויטש, כ'האָב מער קיין קויעך ניט ריידן מיט אים, -- האָט דער
בריגאדיר זיך געקלאָגט אף איינעם א טראקטאָריסט.
-- שיק אים צו מיר, --- האָט געזאָגט פּעלער.
א סקריפּ פון דער טיר, און אף דער שװעל פון דער קאָלװוירט-פארוואלטונג באװײַזט זיך
א שטארק אומצופרידענער דער טראקטאָריסט.
-- פארװאָס קולטיווירסטו ניט דאָס קרויט? -- פרעגט דער פאָדזיצער.
-- אף צען טישטשע קאפּאָרעס דארף איך עס, --- ענטפערט יענער.
-- זאָג מיר אָן קונצן: אין קאָלװירט האָסטו בעדייע צו ארבעטן?
א שאָקל מיטן קאָפּ.
-- איז גי די מינוט צו דער ארבעט... אויב ניט...
דער טראקטאָריסט איז געשטאנען אפן אָרט, וי ניט אים מיינט מען עס.
פּעלער האָט אים אזוי א שלעפּ געטאָן צו זיך, אז בא יענעם האָבן די קנעפּ א טרעשטשע
געטאָן. אין א רעגע ארום איז דער טראקטאָריסט ארוױיסגעשפּרונגען פון דער טיר. די באק האָט
געפלאמט פון העם פּאטש, װאָס ער האָט ארײַנגעכאפּט.
אנדריי אלעקסייעוויטש סוגראָבאָו, דער סעקרעטאר פון ראיקאָם, האָט גוט געװוּסט, אז
פּעלער קאָן אָרגאניש ניט אריבערטראָגן קיין מענטשן, װאָס זוכן א לײַכט לעבן, א גרינג שטיקל
ארבעט, װאָס האָבן ליב זיך לאָזן װוילגיין אף יענעמס כעזשבן. נאָר וויאזוי קעמפט ער, פּעלער,
מיט זיי?!
-- מע האָט דען ניט געקאָנט איבערצײיגן אפילע אזא-אָ? -- זײַנען געפאלן אין שטילן
אל ארײַן דעם סעקרעטארס ביטערע װוערטער, ווען די פראגע איז באהאנדלט געװאָרן אף דער
פארטיי-פארזאמלונג אין קאָלװירט. --- ניטאָ בא דיר, פּעלער, קיין אויסדויער, ניטאָ קיין געדולד.
אָט װאָס איך װעל דיר זאָגן.
-- א פאָרזיצער איז ניט קיין גוּווערנאנטקע, -- האָט א בורטשע געטאָן פּעלער.
-- טײַערע כאוויירים, הערט נאָר, װאָס ער רעדט! +- האָט אויסגערופן סוגראָבאָ. --
א גראָשן די ווערט האָט אן אָנפירער, אויב זײַן אװוטאָריטעט האלט זיך נאָר אף קענען עפענען
א מויל... פּעלער האָט, ווייזט אויס, פארגעסן, אז ער איז א קאָמוניסט...
נאָך דעם, װי די קאָמוניסטן פון קאָלװירט האָבן זיך שוין ארויסגעזאָנט, האָט סוגראָבאָװו
ווידער געבעטן א װאָרט.
-- איך בעט אײַך, כאוויירים, איר זאָלט מיך פארשטיין ריכטיק, -- האָט ער געזאָגט, --
איך בינד אײַך ניט אָן מײַן מיינונג, אָבער מיר װײַזט זיך אויס, אז װעדליק ס'איז דאָס ערשטע
4
מאָל, קאָן מען זיך באגרענעצן מיט א װאָרענונג, און דערנאָך... נישקאָשע... ס'איז א דערוואק-
סענער מענטש, ער װעט אליין פארשטיין.
סוגראָבאָוו האָט געמוזט געבן דערקלערונגען אין געגנטקאָם.
-- אנדריי אלעקסייעוויטש, -- האָט אים פאָרגעװאָרפן דער ערשטער סעקרעטאר, --
דו זאָלסט זײַן אזוי ווייכהארציק, האָב איך ניט געטראכט. ,באגרענעצן זיך מיט א װאָרענונג"...
אָט, קוק אף טשיקאוועס אָן, װאָס מע שרײַיבט וועגן דײַן /דערוואקסענעם מענטשן".
ער האָט געגעבן סוגראָבאָוון דעם טראקטאָריסטס בריוו אין געגנטקאָם.
-- פאר דער צײַט, װאָס איך קען פּעלערן, איז דאָס דער איינציקער פאל, און, כ'מיין, דער
לעצטער, -- האָט געזאָגט סוגראָבאָ. ער האָט א רעגע געשויגן און דערנאָך צוגעגעבן --
מער װעט איר וועגן פּעלערן קיין שלעכט װאָרט ניט הערן. איר מעגט מיר גלייבן, -- און אֹף
סוגראָבאָווס ברייט פּאָנעם האָט גענומען שפּילן אזא צוטרוילעכער שמייכל, אז ניט גלייבן האָט
מען אים ניט געקאָנט, -- פאראן בא אים א גאָלדענע סטרונע אין הארצן, בא פּעלערן, עס קאָן
ניט זײַן, זי זאָל קיין זונג ניט טאָן. איר געדענקט, איר האָט אליין אמאָל געזאָגט: , פּעלער האָט
ליב און פארשטייט זיך אף ערד. אומעטום, װוּ ער האָט געארבעט, זײַנען די קאָלװירטן געווען
צװישן די בעסטע". נו, איז דאָך גוט! אײַ װאָס, זײַן כאראקטער, איז אויך אָן סאקאָנעס. דערמיט
וועלן מיר זיך אן אייצע געבן...
ביידע ווערן אנשוויגן. ביידע טראכטן וועגן איינס און דאָס זעלבע. זי טראכטן וועגן דעם
מענטשן, וועגן זיַן ווייטערדיקן גוירל.
זיך אן אייצע געהאלטן מיט די מיטגלידער פון דער ביוראָ, האָט סוגראָבאָװ באשלאָס:
פּעלער װעט אריבערגיין אף ארבעט אינעם קאָלװירט ,פּדראוודא". ,נישקאָשע, מיט אזא פּאָר
פלייצעס װעט ער אויך אָט דעם װאָגן ארויסשלעפּן", -- האָט געטראכט סוגראָבאָו.
אין נייפעלד האָט מען פעלערן אויסגעקליבן אלס פאָרזיצער, נאָר באגעגנט האָט מען אים
אָן היספיילעס.
-- אף וויפל איז ער געקומען? אף א װאָך, אף א כוידעש?
-- מע זאָגט, פון דעם ,33-טן" האָט מען אים מעשאלייִעך געווען פאר געבן פּעטש און
צו אונדז האָט מען אים געשיקט אף איבערדערציען...
און דאָ האָט זיך נאָך געמאכט די מייַסע מיטן קלאדאָוושטשיק גנעדאָי.
אנומלטן האָט סוגראָבאָוו זיך אריינגעכאפּט אין נײַפעלד. ער האָט ניט באוויזן ארויסגיין פון
דער מאשין, װי עס קומט אים אנטקעגן דער אגראָנאָם ראיסא מארקעלאָווא מיט פולע אויגן טרערן.
אויסערלעך אן אומבאהאָלפענע, א נידעריטשקע, די גרייס וי א גענעץ, איז זי געווען, װוי סוגראָ-
באָוו האָט גוט געװוּסט, א מענטש אן אויסגעהאלטענער, מיט א פעסטן ווילן.
-- כ'האָב מער קיין קויעך ניט דאָ צו ארבעטן... דאָס זײַנען דען מענטשן?..
ווען זי האָט זיך א ביסל בארויקט, האָט זי דערציילט: עס האָט זי באליידיקט גנעדאָי.
גנעדאָי האָט געהאט א שלעכטן שעם: פאר ארבעט האָט ער מוירע געהאט, װי א הונט פארן
קאנטשיק. שיקערט ער זיך אָן, מוז דאָס װײַב פון שטוב אנטלויפן. אויסזידלען א מענטשן, מאכן
אים מיט דער בלאָטע גלײַך האָט בא אים די ווערט, וי אױסשפּײַען.
סוגראָבאָוו האָט דערציילט פּעלערן וועגן מארקעלאָװעס אינצידענט מיטן קלאדאָוושטשיק.
-- איך פרעג בא אים: ;קאָנסטאנטין מיכײַלאָװיטש, פארװאָס האָסטו דעם אגראָנאָם באליי-
דיקט?" ענטפערט ער: ,איך האָב זיך א ביסל צוגעשפּארט, קומט די אגראָנאָמשע און מאכט
א טומל: װאָס האָסטו זיך צעלייגט אף די קארטאָפל, װי א כאזער? פּוסטעפּאסניק װאָס דו ביסט!
האָב איך געמאכט אן איפּע און געשיקט זי צו בעניס מאמע". מע דארף עס, וולאדימיר איז"
ראילעוויטש, באהאנדלען אף דער פארוואלטונג און צווינגען גנעדאָיען, ער זאָל זיך אנטשולדיקן
פאר ראיסא מיכײילאָוונא. אזעלכע זאכן טאָר מען ניט מויכל זײַן.
פּעלער האָט ניט געענטפערט, נאָר געשיקט רופן דעם קלאדאָוושטשיק.
-- עס גלוסט זיך דיר, מע זאָל דיך פון קאָלװירט ארויסווארפן! -- האָט ער זיך ארופגע-
װאָרפן אף גנעדאָיען, װוי נאָר יענער איז אריבערגעטראָטן די שוועל.
-- ווייסטו װאָס, גיי צו... --- און גנעדאָי האָט א װאָרף געטאָן דאָס בינטל שליסלען אפן
טיש. -- אלע האָט איר זיך דאָ זניוכעט...
פּעלער האָט אף אזא טשוּווע זיך ניט געריכט. ער האָט ניט גלײַך געפונען װאָס צו ענט-
פערן. ווען ער איז געקומען צו-זיך, האָט ער דורך די פארשטשעמעטע ציין אױיסגעזײַט:
-- נעם די שליסלען, אויב ניט, װעסטו כאראָטע האָבן. -
-- װאָס?.. װועסט געבן אין די ציין? -- האָט זיך גנעדאָי הינטערװײַלעכס געשארט צו
דער טיר.
-- אָט װעל איך אין יעדער בלאָטע קריכן מיט די הענט.. -- פּעלער האָט זיך קוים מיט
צאָרעס אײַנגעהאלטן, -- דאָס לעצטע מאָל פרעג איך: נעמסט די שליסלען?
גנעדאָי האָט א כאפּ געטאָן פונעם טיש דאָס בינטל און איז פײַל-אויסן-בויגן ארויס אין
דרויסן. .
סוגראָבאָװו, וועלכער איז אומגעריכט פאר זיך אליין געווען אן איידעס פון אָט דער סצענע,
האָט עטלעכע רעגעס געשוויגן.
-- פּעלער, דו ביסט ניט באם זינען.. געמאכט א סקאנדאל, װי א מארק-זיצערקע. צוליב
דעם האָב איך דיר עס אלץ דערציילט? א גראָשן די װוערט האָט דײַן גאנצער אװטאָריטעט און
אלע דײַנע שיינע ווערטער וועגן אכטונג צו מענטשן. דו האָסט כאָטש א טראכט געטאָן, אז אין
פינף מינוט ארום װועט דאָס גאנצע דאָרף שוין יס , פּעלער האָט שיר ניט געמיימעסט דעם
קלאדאָוושטשיק, און דער סעקרעטאר פון ראיקאָם האָט זיך אפילע ניט אָנגענומען יענעמס
קריוודע".
פּעלער האָט געשוויגן. דאָס פּאָנעם איז געווען אָנגעשטרענגט.
אף מאָרגן איז דער ,נײַפעלדער אינצידענט" אײַנגערעגולירט געװאָרן.
פּעלער האָט געמאכט אן אָנשטעל, אז ער באמערקט ניט, װי קרום אלע קוקן דאָ אף אים.
ניט געײַלט האָט ער זיך באקאנט מיט דער ווירטשאפט. ,מישטיינסגעזאָגט, א ווירטשאפט, --
האָבן זיך גאליק געכאָכמעט די קאָלװירטניקעס, -- מע קאָן זי אײַנפּאקן אין א זאק, באנאכט
אװעקטראָגן, און קיינער װעט זיך ניט כאפן. אָנדערהאלבן צענדליק שטיבלעך אף הינערשע
פיסלעך, אן אלטע שטאל פאר די פי, דרײַסיק בעהיימעס, עטלעכע פערדלעך און א ביסל
אינווענטאר".
;יאָ, א ביטערער סאכאקל, -- האָט געטראכט דער נײיער פאָרזיצער. נאָר געעגבערט דעם
מויעך האָט אים גאָר עפּעס אנדערש: -- גערעכט איז קארלאָווסקי.. װאָס טוט מען מיט די
מענטשן? זיי האָבן אופגעהערט צו גלייבן אין די אייגענע קויכעס. זיי האָבן זיך צוגעװוינט
דערצו, אז זייער קאָלװירט איז שטענדיק אפן לעצטן אָרט. די גערעטענישן.. א געלעכטער צו
זאָגן, אפילע אף זריע נעמט מען ניט אראָפּ. װי קערט מען אום די מענטשן דעם גלויבן אין
דער ערד?*
די היגע טוישווים -- אלטע פּראוודינצעס אפאנאסי קארלאָווסקי און זײַן פרוי פּעלאגייע
האָבן דערציילט דעם סעקרעטאר פון ראיקאָם און דעם פאָרזיצער, װוי זיי האָבן דאָ איניינעם
מיט נאָך עטלעכע מישפּאָכעס ארויסגעריסן בא דער טײַגע איין שטיק ערד נאָכן צווייטן.
ניט קיין לײַכט שטיקל ארבעט איז דאָס געווען. ווינטער -- פרעסט און זאווייעס. זומער --
גנוס. א שווערער אױיספּרוו פארן מענטשן. ניט אלע האָבן אויסגעהאלטן. געווען אזעלכע, וועלכע
האָבן געװאָרפן דאָס נאָרװאָס אופגעשטעלטע הויז, זיך געלאָזט נאָך א לײַכטערער דאָליע..
-- און די דאָליע, אָט איז זי, אונטער דער נאָז. װי קומט מען אָבער צו צו איר? -- האָט
גערעדט אפאנאסי וואסיליעוויטש. -- װאָס איז דער מער, פארװאָס קאָן אונדזער קאָלװירט ניט
אָנטאפּן דעם וועג? עפשער קיין עמעסער באלעבאָס ניט געווען?
-- נו, אָט, אפאנאסי וואסיליעוויטש, אָט איז געקומען צו אײַך א באלעבאָס, װאָס האָט
עפּעס די ווערט, -- האָט געזאָגט סוגראָבאָוו.
-- ס'איז פאראן א װערטל עטעװשסאססקסת 86 גאסת ,חסע ואנגאס 16116 -- האָט א שמייכל
געטאָן קארלאָווסקי. -- פּעלער האָט א גוטן קאָפּ אף די פּלײיצעס. ער האָט זיך א נעם געטאָן צו
דער ווירטשאפט, עמעס, צו היציק א ביסל... נו, איז דאָס אויך א קנאפּער אומגליק. װאָרעם ווער
עס בעבעט, און ער טוט... -- קארלאָווסקי האָט זיך אָנגעבויגן צום סעקרעטאר פון ראיקאָם און,
וי ער װאָלט אים װועלן ארײַנרוימען א סאָד, געזאָגט: -- אנדריי אלעקסייעוויטש, מע דארף, אז
מענטשן זאָלן אָנהײיבן גלייבן אין זיך, אין דער ערד... העלף אים, אונדזער פאָרזיצער, כאווער
סעקרעטאר.
אן ענטפער אף דער פראגע, ויָאזוי מאכט מען דעם קאָלװירט צו לײַטן גלײַך, זוכן אלע:
סײַ דער נײַער פאָרזיצער פּעלער, סײַ די מיטגלידער פון דער פארוואלטונג ניקאָלײַ מאלצעוו
און ביידע פיאָדאָרס -- קאָוואל און מאטראָסאָוו, סײַ דער בוכהאלטער ארן פּאניטש, סײַ דער
נײַער אגראָנאָם ראייסא מארקעלאָווא, סײַ דער סעקרעטאר פון ראיקאָם אנדריי סוגראָבאָוו. ווער
עס זעט שוין דעם צווייטן כאָלעם, און זיי זיצן נאָך אלץ אין דער פארוואלטונג, ווארפן די
רעכנביינדלעך, פארשרייַבן גאנצע בויגנס פּאפּיר מיט ציפערן.
די פּראוודינצעס ארבעטן פאנאנדער דעם פּלאן פון א ;גענעראלן אָנגריף"...
-- דער אלטער קארלאָווסקי איז גערעכט, -- הערט זיך מארקעלאָװועס שטים, -- מיר
---- יי
1 זאַג ניט האָפ, איידער דו ביסט אריבערגעשפרונגען.
דארפן זיך נעמען צו אויבסן. די ערד איז בא אונדז אן אויסגעצייכנטע. אויבס --- דאָס איז דער
איקער.
פּאניטש האלט אויך אונטער דעם אגראָנאָם. ער טוט גלײַך א כעזשבן, וויפל האכנאָסע עס
װועט באקומען דער קאָלװירט פון אויבס.
-- איך בין ניט קעגן אויבס, כאוויירים, נאָר זיי װעלן ניט לייזן די גאנצע פּראָבלעם, --
שטעלט ארײיַן דער פאָרזיצער און גיט האסטיק א מאך מיט דער האנט, װי ער װאָלט מיט דעם
געװאָלט קלאָרער מאכן זײַן געדאנק. -- אָט װאָס איך על אײַך זאָגן, ראיסא מיכײַלאָוונא, ---
און פּעלער ווארפט א בליק אף מארקעלאָװען, -- דער איקער איז פיצוכט. פיצוכט -- דאָס איז
אונדזער פּאָר פיס. וועלן מיר זיך אף זיי אָנשפּארן, שטייען מיר אף דער ערד פעסט. װאָס דארף
מען דערצו? בויען שטאלן, און דערבײַ שטאלן מיט אלע באקװעמלעכקײַטן. און דער איקער
פון אלע איקאָרים -- מענטשן... שער בא אונדז מיט מענטשן. די פרויען מאכן א טויט: ניטאָ
װוּ די קינדער איבערצולאָזן. און ניט נאָר יאסליעס. א קלוב, א ביבליאָטעק -- אָט װאָס מיר
דארפן. קולטור און ברויט. דאָס וועט הייסן געלעבט!..
פּאניטש גיט א װאָרף די רעכנביינדלעך: וויפל דארף מען האָבן געלט? אן אימפּאָזאנ-
טע סומע.
-- מירן בעטן א האלװאָע בא דער מעלוכע. -- פעלער באמערקט, אז דער בוכהאלטער
איז שוין גרייט צו פּראָטעסטירן. -- נישקאָשע, מיר װעלן אױסצאָלן. קיין לײַכט לעבן זאָג איך
אײַך ניט צו. איר זעט אָט די הענט? -- פּעלער האָט אוועקגעלייגט אפן טיש א פּאָר געזונטע
מעגושעמדיקע אױיסגעהאָרעװועטע הענט. -- אָט די הענט װעלן אליין פון קיין רו ניט וויסן און
וועלן אײַך אויך ניט לאָזן רוען.
אין עטלעכע יאָר ארום, ווען פעלער װעט שטין בעראָש פון דעם גרויסן סאָװוירט /נא-
דעזשדינסקי?", װועט ער אויך דאָרט טאָן אלץ, װאָס ער װעט קענען, אף צו אנטוויקלען די קול-
טור אין דאָרף.
איינמאָל האָט ער צוזאמען מיטן סעקרעטאר פון ראיקאָם זיך אומגעקערט קיין ביראָ-
בידזשאן פון כאבאראָווסק. זיי זײַנען געווען אף א זאָנאלער באראטונג פון טוער פון דער לאנד-
ווירטשאפט אפן ווייטן מיזרעך און אין סיביר. ׂ
אין גרונט איז פעלער מיט דער באראטונג געווען צופרידן.
-- איין זאך איז מיר נאָר ניט געפעלן, -- האָט ער זיך אָנגערופן צום סעקרעטאר, -- מע
האָט גערעדט, אז מיר דארפן געבן װאָס מער מילך און פלייש. דאָס איז א געזעץ. אָבער וועגן
די, װאָס גיבן מילך און פלייש, וועגן די מענטשן, וועגן זיי טראכטן מיר וייניק, זייער וייניק...
-- נו, ברודערקע, דאָס ביסטו ניט גערעכט, -- האָט פּראָטעסטירט סוגראָבאָו. --- און די
מעכאניזאציע פון די פערמעס. נעם, צום בײַשפּיל...
-- ניט װעגן דעם ריד איך, אנדריי אלעקסייעוויטש, -- האָט פּעלער אים איבערגע-
שלאָגן, -- אָט װועל איך ברענגען א בײישפּיל, װעט זײַן פארשטענדלעכער, װאָס איך האָב אין
זינען. איינמאָל, פרילינג איז עס געווען, קלינגט מען מיר: ,פילאטאָווא האָט אָנגעגעבן א מעל-
דונג, זי קלײיבט זיך אוועקגיין". אין מעלקערנס איז אזוי אויך א מאנגל. איז אָט האָסטו דיר,
נאָך איינע יל אװעקפאָרן. איך האָב א מאך געטאָן מיט דער האנט אף אלע געשעפטן און בין
אוועק צו פילאטאָווען. ,וולאדימיר איזראילעוויטש, איך װעל ריידן מיט אײַך ניט װי מיט קיין
דירעקטאָר, נאָר װי מיט א קאָמוניסט. און אויב איר װוילט, איז װי מיט א טאטן. איר האָט דאָך
אויך א טאָכטער. װעט איר מיך פארשטיין, פארװאָס װויל איך אין שטאָט ארײַן. מיינט ניט, אז
איך האָב זיך דערשראָקן פאר דער שװערער ארבעט. ניין. די סיבע איז גאָר אן אנדערע, איך
װעל אײַך זאָגן דעם גאנצן עמעס, און דערנאָך װעט איר מיר ענטפערן, צי איך בין גערעכט,
צי ניט. איך בין אלט שוין איין און צוואנציק. אין מײַנע יאָרן האָט שוין מײַן מאמע לאנג כא-
סענע געהאט. מיט װאָס בין איך ערגער פון איר? איך וויל אויך כאסענע האָבן. נאָר פאר וועמען?
איין באָכער אין דאָרף, װי א האָן צווישן הינער... פאר די בעהיימעס האָט איר אויסגעבויט פּא-
לאצן, און פאר אונדז, פאר דער יוגנט, אפילע קיין שטיקל קלוב קאָנט איר ניט מאכן"..
פּעלער האָט צונויפגעבײַלט די פויסטן.
-- אין ,פּראוודא" האָב איך דען ניט פון דעם אָנגעהױיבן? איך האָב געבויט ניט נאָר שטאלן
פאר פי, נאָר יאסליעס, א קינדער-גאָרטן. די מענטשן זײַנען געווען צופרידן. און מיר האָט ניט
געדארפט דארן דער קאָפּ, װוּ נעמט מען א מעלקערן..-
-- גערעכט ביסטו, וולאדימיר איזראילעוויטש, -- איז מאסקים סוגראָבאָ. -- אף אלץ
דארף מען צײַט, טאקע וועגן דעם רעדט די פּראָגראם פון דער פּארטיי...
קאיאָר. אין קאָלװירט , פּראוודא". די העלע שײַן פונעם באגינען האָט נאָך ניט באויזן צו
צעווייען די פינצטערניש. נאָר דער ראנד הימל איז ראָזלעך -- אן אדערוף אף א לאנגן זומער-
דיקן האָרעפּאשנעם טאָג.
אין קאָנטאָר ווארט שוין אף פּעלערן ראיסא מארקעלאָוא. מע רעדט צװישן זיך א פּאָר
ווערטער, און יעדערער נעמט זיך צו זײַנס: זי לאָזט זיך אין פעלד ארײַן, און ער... אים קאָן
מען טרעפן אומעטום. אָט איז ער בא די שפּעקטן. די טעסלערס מאכן נײַע ראמעס. א ווערטעלע
צו זאָגן --- צוויי טויזנט ראמעס. אמאָל פלעגט מען אויסקומען מיט הונדערט.
-- לעבעדיקער, פריילעכער, -- אײַלט צו פּעלער די טעסלערס, -- די צײַט שטייט ניט.
-- עס װעט זײַן צו דער מינוט, פאָרזיצער, ניט געזאָרגט.
און דאָס פערד טראָגט אים שוין איבער די פעלדער, װוּ עס ארבעטן טראקטאָריסטן. צו-
ריקוועגס כאפּט ער זיך ארײַן אף דער פערמע.
אין אָװונט װועט מען אונטערפירן א סאכאקל פונעם טאָג האָרעוואניע.
--- די פרויען ווילן ניט זעצן די פלאנצונגען אין טעפּעלעך, -- דערציילט מארקעלאָווא, --
א גאנץ לעבן, זאָגן זיי, זיך באדרייט אָן זיי, און אויבס איז געווען.
און יעקאטערינע קאָוואל האָט אנומלטן ניט געלאָזט שיטן קיין סופּערפאָספאט. ,כ'וועל
ניט לאָזן, -- האָט זי געטײַגעט, -- פּאטערן דאָס קרויט מיט פּראָשקעס*.
ןג
-- טו א טראכט, ראיִסא מיכײילאָוונא, עפשער איז קעדיי צו אָרגאניזירן אן אגראָקרײיז, --
אייצעט דער פאָרזיצער. -- מע דארף צולערנען די אויבסציכטלער. מיינסט, נאָר בא זײי
איז אזוי? און אף דער פערמע? דאָרט טוט זיך דער רועך ווייסט װאָס. קיינער ווייסט ניט, וויפל
מע האָט אָנגעמאָלקן. מע דארף מאכן א סאָף דערצו...
ווען ס'איז אָנגעקומען דער הארבסט, האָט יעדער קאָלװירטניק דערפילט: ניט אומזיסט איז
געווען די האָרעוואניע.
װוּ נאָר סוגראָבאָוו פלעגט ניט זײַן, פלעגט ער, פארבײַפאָרנדיק, זיך ארײַנכאפן אין
;פּראוודא". הײַנט איז ער געקומען ניט צופעליק. ער האָט צו פּעלערן אן ערנסטן איניען. אָנגע-
הויבן האָט ער פונדערװײַטנס.
-- איך בין געווען אין פּעטראָווקע. לויבט מען דיך דאָרט אין הימל ארײַן. די קאָלװירט-
ניקעס זאָגן: ;גיט אונדז אָפּ פּעלערן, װעלן מיר אויך לעבן וי מענטשן".
-- אף בעבען זײַנען אלע מײַסטערס, -- האָט א בורטשע געטאָן פּעלער, -- ארבעטן
דארף מען...
-- ביסט אוואדע גערעכט, וולאדימיר איזראילעוויטש, -- האָט אים איבערגעשלאָגן סוגראָ-
באָו. -- נאָר אליין איז זיי אויך שווער. א געלעכטער, ניט קיין ווירטשאפט. זעקס און דרײַסיק
הויפן. נו, און אליין --- װאָס קאָנען זיי אופטאָן?
-- און איך? -- פּעלער האָט בייז א שמייכל געטאָן. -- װאָס האָב איך דאָ געהאט? מיט דער
נאָז די ערד געאקערט, די מענטשן צורו ניט געלאָזט...
סוגראָבאָוו האָט ניט געענטפערט. ער האָט ארײַנגעזעצט פּעלערן צו זיך אין מאשין. יענער
האָט זיך צוערשט געאקשנט: ,ניטאָ קיין צײַט ארומצופאָרן", נאָר ס'האָט ניט געהאָלפן. מע איז
געקומען צו פאָרן אין פּעטראָווקע. שװײַגנדיק איז מען צוגעגאנגען צו דער פערמע. סאכאקל
צוויי אלטע לעכערדיקע שטאלן, איבער וועלכע עס האָט שפּאצירט דער ווינט.
-- און בא דיר, וולאדימיר איזראילעוויטש, שטייט די נײַע שטאל א פּוסטע. איידער דו
וועסט נאָך אײיַנקויפן בעהיימעס...
פּעלער האָט אן אָנגעכמורעטער געשוויגן. ער האָט שוין לאנג פארשטאנען, װאָס דער סעק-
רעטאר פון ראיקאָם האָט אין זינען.
-- זעסט, וולאדימיר איזראילעוויטש, -- האָט שטיל געזאָגט סוגראָבאָװו, --- שכיינים..:
-- נו, איז װאָס? -- האָט ענדלעך א בורטשע געטאָן פּעלער. --- איך בין ניט די זון אלע-
מען אָנצוּווארעמען.
-- אלעמען ניט, -- איז מאסקים סוגראָבאָװו, --- און איינעם -- יאָ. דו ביסט א מיליאָנער,
און די פּעטראָווצעס זײַנען באלכויוועס בא דער מעלוכע. בא דיר װעלן אייניקלעך אויסוואקסן,
ביז זי וועלן זיך אף די פיס שטעלן.
-- אָט װוּ דער מיליאָן שטעקט בא מיר, -- האָט פּעלער מיט קאס א װײַז געטאָן
אפן הארצן.
איצט האָט געשוויגן סוגראָבאָוו. נישקאָשע, ער װעט זיך אויסריידן, פּעלער, און דערנאָך
וועט ער אליין קומען און זאָגן: עאיך בין געווען ניט גערעכט".
אין א טאָג צוויי ארום האָט פּעלער אָנגעקלונגען און געפרעגט, װען װעט זײַן א זיצונג
פון ביוראָ. ער האָט װאָס צו זאָגן וועגן א וויכטיקן איניען.
8
סוגראָבאָוו האָט אף דער זיצונג מיט אינטערעס באטראכט פּעלערן. עס האָט זיך געפילט;
יענער איז געקומען מיט גוטע נײַס.
און אָט האָט ער זיך אופגעשטעלט, א גרויסער, א מעגושעמדיקער, זיך אָנגעשפּארט מיט די
דלאָניעס אינעם טיש און אָנגעהויבן ריידן.
-- דער כאווער סוגראָבאָוו האָט דאָ מיר אנומלטן פאָרגעװאָרפן, אז איך טראכט ניט וועגן
די מעלוכישע אינטערעסן, בלויז וועגן דעם, װאָס מיר פעלט, טראכט איך. ריכטיק. װאָס געווען,
איז געווען. -- ער איז אף א מינוט אנשוויגן געװאָרן. --- איך בין נאָך אליין געווען אין ,רויטן
מיזרעך". װאָס איז דער סייכל איבערלאָזן זי אליין, אויב די פּעטראָווצעס ועלן זײַן מיט אונדז?
און דערנאָך זײַנען צו פּעלערן געקומען פאָרשטייער פון נאָך דרײַ קאָלװירטן;
-- נעם אונדז, איזראילעוויטש, צו זיך. אינצווייען איז שטארקער, און אינפינפן -- אוואדע
און אוואדע.
עס זײַנען אוװועק עטלעכע יאָר. פאר דער צײַט איז פעלער געװאָרן דירעקטאָר פונעם
סאָװוירט ,,/נאדעזשדינסקי*, און מיט דרײַ יאָר צוריק, ווען עס איז געשאפן געװאָרן דער גרויסער
פארייניקטער קאָלװירט ,איליטשס געבאָטן", איז ער אריבער אלס פאָרזיצער אהער.
זײַן פאָרגענגער האָט איבערגעלאָזט א שווערע יערושע: נידעריקע גערעטענישן, די ווירט-
שאפט איז א באלכויוו בא דער מעלוכע...
ווידעראמאָל דארף מען אָנהייבן אלץ פון אָנהייב, װוי עס איז געווען אין ,פּראוודא", -- האָט
פּעלער געטראכט, קוקנדיק אף די ציפערן פונעם יאָר-באלאנס.
אמאָל גאנוועט זיך אין קאָפּ ארײַן א פּאכדאָנישער געדאנק: ,עפשער זאָגן -- גענוג, אד
קאן? פאר דרײַסיק יאָר האָסטו שוין פארדינט דאָס דאָזיקע רעכט". אָבער צוריק גערעדט:
ס'איז דען פאר אים א נאָװינע שלעפן א שװערן װאָגן פון דער בלאָטע? אײַ די יאָרן? פונ-
דעסטװועגן -- היטש איבער די פופציק. אײַ דאָס הארץ בונטעוװועט? -- נישקאָשע, ער קלייבט
זיך נאָך ניט אונטערגעבן.
ווייסן ווייסט ער, -- זיך אליין מעג מען דאָך זאָגן דעם עמעס, -- דאָס גאנצע פילאָזאָפירן,
דאָס איז אזוי זיך, א פּרוּוו צו באפרייען זיך פון דער דערמאָנונג וועגן דעם זייער ניט אָנגענעמען
געשפּרעך מיטן קאָלװירטישן בוכהאלטער.
-- וולאדימיר איזראילעוויטש, די קאָלװירטניקעס דערגייען די יאָרן, -- האָט יענער גע-
זאָגט, -- מע זאָל זיך מיט זיי צערעכענען. און אין קאסע איז פּוסט. -- ער האָט א רעגע זיך
געקווענקלט, ריידן ווייטער צי ניט. --- װײַזט אויס, מע װעט מוזן נעמען אן אוואנס אפן כעזשבן
פונעם אויבס...
פּעלער האָט לאנג געשוויגן, פּונקט וי ער װאָלט ניט געהערט די אלע רייד. דערנאָך האָט
ער פון אונטער די ברעמען א קוק געטאָן אפן בוכהאלטער.
-- זאָגסט, אפן כעזשבן פון דעם אויבס.. -- אוי, האָט זיך אים געװאָלט זאָגן א פּאָר
,ווארעמע? ווערטער אָט דעם מענטשן און די אלע, װאָס האָבן א טעל געמאכט פון דער ווירט-
שאפט, נאָר ער האָט זיך איינגעהאלטן. --- וועגן וועלכן אויבס רעדסטו?
--- װאָס הייסט, וועגן וועלכן? וועגן דעם הארבסטיקן.
-- דו ביסט פּונקט וי יענער ציגײַנער. דער זשערעבטשיק איז נאָך בא דער מאמען אין
בויך, און ער שלאָגט שוין דעם זון: ;,זאָלסט זיך מיר ניט זעצן אפן זשערעבטשיק רײַטנדיק,
וועסט דעם רוקן צעשעדיקן". -- דער פאָרזיצער טוט טרויעריק א שמייכל. -- און אז עס װעט
ניט געראָטן? װאָס וועלן מיר דעמלט טאָן?
-- אָן א האלװאָע וועלן מיר ניט אויסקומען... דער פריערדיקער פאָרזיצער פלעגט אלעמאָל
אזוי טאָן, --- האָט געענטפערט דער בוכהאלטער.
מער האָט פּעלער מיט קיין װאָרט זיך ניט אָפּגערופן. ער איז געזעסן טיף פארזונקען אין
געדאנקען, געמויעכט, געכעזשבנט, עפּעס זיך אליין פאָרגעלייגט, פון עפּעס זיך אָפּגעזאָגט. ווען
ער האָט זיך אופגעהויבן פון אָרט, איז שוין אין קאָפּ געווען א גרייטער פּלאן. איצט דארף מען
צונויפרופן אן אלגעמיינע פארזאמלונג פון אלע קאָלװירטניקעס, זיך האלטן אן אייצע מיט זיי,
װאָס וועלן זי זאָגן.
שוין בא די ערשטע טריט האָט זיך דער נײַער פאָרזיצער אָנגעשטױסן אף שװעריקײַטן.
כאָטש די קאָנפליקטן האָבן זיך געענדיקט מיט גוטן, האָבן זי דאָך געקאָסט א סאך געזונט.
דער ערשטער צוזאמענשטויס איז געווען מיט ראָכל פריידקין, דעם הויפּט-אגראָנאָם. ווען
זי האָט אים באוויזן א צעאקערט שטיק פעלד, פון וועלכן עס זײַנען אָקאָרשט אראָפּ די טראק-
טאָריסטן, און מע האָט באדארפט פאר דער ארבעט באצאָלן, האָט ער זיך אָפּגעזאָגט:
-- ניט קיין העקטארן דארף איך, נאָר ערד, אף ועלכער סזאָל וואקסן טווּע, -- און
געהייסן נאָכאמאָל איבעראקערן דאָס פעלד.
--- און ווער וועט דאָס צווייטע מאָל באצאָלן?
-- קיינער ניט, -- האָט װי אָפּגעשניטן דער פאָרזיצער. -- פון דײַן קעשענע װעסטו ניט
געבן? און איך אויך ניט. -- דערנאָך האָט ער שוין רויִק צוגעגעבף -- ראכיל גריגאָריעװנא,
לאָמיר אָפּריידן איינמאָל פאר אלעמאָל: קיין כיינדעלעך מאך איך ניט. צו אזא ארבעט דארף
מען מאכן א סאָף. און מיט די טראקטאָריסטן װועל איך זיך נאָך אליין דורכשמועסן. פון הײַנט
אָן װועט די פעלדער קאָנטראָלירן א קאָמיסיע. אזעלכע קאָמיסיעס װועלן מיר שאפן אין יעדער
קאָמפּלעקסנער בריגאדע...
און נאָך אן אינצידענט האָט ראָכל פריידקין געהאט מיטן פאָרזיצער.
יעדן יאָר פלעגט דער אגראָנאָם איבערלאָזן אין רעזערוו א צענדליק צוויי העקטאר אקער-
ערד, ניט אײַנשליסן זיי אין באריכט. װאָרעם מאלע װאָס עס מאכט זיך: אין איין אָרט װעט
פארפאלן ווערן די גערעטעניש, וועט מען עס דעקן מיטן רעזערוו.
--- דו ווייסט, װי דאָס הייסט? -- האָט זיך פּעלער ארופגעװאָרפן אף ראָכל א ווען
ער האָט באמערקט ,איבעריקע" העקטארן. -- שוין זשע װועט דיר באקומען אזא שטיקל ברויט?
-- ס'איז דען פונמײַנטוועגן? -- האָט זי זיך פארענטפערט, שיר ניט מיט טרערן אין
דער שטים.
;נישקאָשע, -- טראכט פעלער, -- א מענטש איז זי אן אָנ
טער. װעט איר די שטרענגקײַט ניט פארשאטן. זי וועט מער אזוי ג
שטענדיקער און א געוויסנהאפ-
יט טאָן...*
אין קאָנטאָר זיצן צוויי מענטשן -- פעלער און דער הופּט-זאָאָטעכניק 8 מע ריי-
כערט אָן אופהער. די לופט איז גרוי פון רויך. און מע אמפּערט זיך. כאָדאָש איז א געלערנטער
מענטש. ער האָט זײַן אייגנס צוויי דיפּלאָמען --- פון אן אגראָנאָם און פון א :0 זעכניק.
-- כ'האָב געהערט, לײַט זאָגן, דו בארימסט זיך, אז בא אונדז, אין די ,געבאָטן", איז די
סטאדע, אלע אָנדערהאלבן טויזנט קעפּ -- איינס אין איינס... --- פּעלער כויזעקט. -- איז פאר-
װאָס דערציילסטו ניט, אז א העלפט פון זיי זײַנען פאראזיטן? כ'פארשטיי: ער װײַזט עס פאר
געסט, װאָס עס טוט זיך אין מיסטקאסטן...
כאָדאָש שװײַגט. א בריירע האָט ער? דער פאָרזיצער איז גערעכט.
-- אן אומפארשטענדלעכע לאָגיק, וולאדימיר איזראילעוויטש, -- זאָגט דער זאָאָטעכ-
ניק, -- װאָס מער מילך און פלייש מיר גיבן, אלץ מער העזעק האָבן מיר...
פּעלער האָט שוין אליין אויך װועגן דעם געטראכט. פון זײַן פיליאָריקער פּראקטיק האָט ער
געמאכט א גאנץ באשטימטן אויספיר: ,װאָסי, מײַנע א מעלקערן האָרעװעט װינציקער, איידער
א קאָלװוירטניצע אף די פּלאנטאציעס פון טיי אָדער בוױימװאָל? געוויס, דאָס זיינען ספּעציפישע
קולטורן. מע דארף אלץ מיטאנאנדער ניט גלײַכן. אָבער פארװאָס איז די מעלוכע צו ברייטהאר-
ציק פאר זיי און צו קארג פאר אונדז?..*
די דאָזיקע פראגע האָט באומרויִקט ניט נאָר פּעלערן אליין. אן ענטפער האָט ער באקומען
ערשט אין דרײַ יאָר ארום, אין מארט פינף און זעכציק, אפן פּלענום פון צענטראלן קאָמיטעט
פון דער פּארטיי...
אין פארוואלטונג איז טומלדיק און ראשיק. דאָ איז פול מיט מענטשן: די בריגאדירן, דער
הױיפּט-זאָאָטעכניק, דער הױיפּט-אגראָנאָם. פּעלער זיצט, די ברוסט אָנגעשפּארט אין טיש, און
הערט זיך אופמערקזאם צו. ווען עמעצער לייגט עפּעס פאָר און ס'איז א יעש, שאָקלט ער צו-
פרידן מיטן קאָפּ: ;מיט אזעלכע מענטשן קאָן מען בערג איבערקערן".
צענדליקער פראגן שווימען אוף. מע דארף שאפן מעכאניזירטע רינגען, די פּראקטיק האָט
באוויזן, אז זי בארעכטיקן זיך; וויבאלד אויבס וערט א גרונט-קולטור, דארף מען די בעסטע
ערד רעזערווירן פאר זיי.
דער קאָלװירט האָט איצט זײַן גענעראלע ליניע, זײַן באשטימטן ציל: יעדע צװייג פון
דער ווירטשאפט דארף ברענגען האכנאָסע.
די מענטשן האָבן געזען:
די פּארטיי האָט געעפנט פארן לאנד, פאר יעדן איינעם פון זיי נײַע פּערספּעקטיון. און
אלץ איז איצט אָפּהענגיק נאָר פון זיי אליין.
איצט קומען שוין קאָלװירטניקעס אליין צום פאָרזיצער מיט פאָרשלאָגן, וויאזוי און װאָס
בעסער צו אָרגאניזירן. דער גלויבן אין זיך, אין דער מאמע-ערד, וועגן וועלכן עס האָט אזוי
געטרוימט פּעלער נאָך אין קאָלװירט , פּראוודא", האָט אופגעוואכט מיט א נײַער קראפט.
10
אָט קומט ארײַן צום פאָרזיצער דער בריגאדיר פּײַמאן מיטן סעקרעטאר פון פּארטקאָם
ליאכאָוו. ביידע זייַנען עפּעס שטארק אופגערודערט.
ליאכאָוו דערלאנגט פּעלערן א בייגעלע פּאפּיר, ארויסגעריסן פון א העפט.
-- נא, וולאדימיר איזראילעװויטש, לייען איבער, -- זאָגט ער. -- ס'איז א מעלדונג..
פיימאנס א מעלדונג...
-- קלײַבסט זיך אף קוראָרט? -- גיט א פרעג פּעלער. -- זאָג איך דיר גלײַך: ניין און
ניין. --- ער טוט א ריב די פינגער, ס'הייסט: ניטאָ קיין געלט, גוטערברודער.
-- דו לייען איבער, -- האָט אומגעדולדיק איבערגעשלאָגן ליאכאָוו, --- פיימאן גייט איבער
אין פראָנקינאָ... דו האָסט דאָך געבעטן צוקלײַבן אהין א בריגאדיר א קאָפּמענטש פאר די
אויבסציכטלער.
-- א בייז יאָר אף אײַך, לייצים, װאָס איר זײַט, װאָס זשע האקט איר א טשײַניק? --
פּעלער שײײַנט פון פארגעניגן. -- איר װאָלט גלײַך געזאָגט. -- ער הייבט זיך אוף, גייט צו צו
פײַמאנען און דריקט אים פעסט די האנט. -- א דאנק, הערש! און דאָס װײַבל, װאָס זאָגט זי?
-- זי זאָל האָבן שטארק כיישעק זיך איבערצוקלײַבן אין א נײַ אָרט, װאָלט איך ניט
זאָגן, --- איז זיך מוידע פייַמאן, -- נאָר נישקאָשע. זי װעט זיך דאָרט אויך צוגעוווינען.
פיִַמאן דערציילט, פון װאָס ער קלײַבט זיך אָנהייבן, אז די פּראָנקינער אויבסציכטלער
זאָלן דעריאָגן די ערשטע און די דריטע בריגאדע פון זשאָלטי יאר און פון וואלדהיים.
-- אָט האָסטו דיר מײַן האנט טקיִעס-קאף, -- דערלאנגט פעלער פיימאנען א ברייטע
דלאָניע, -- מיר װועלן דיר העלפן, מיט װאָס נאָר מיר װעלן קאָנען.
4. די ספּעציאליזאציע לאָזט זיך שוין פילן. מע האָט פארגרייט גענוג פיטער אף ווינטער.
און באם פאָרזיצער איז שוין געבוירן געװאָרן א ניַע אידיי און פארפאָלגט אים טאָג װי נאכט.
-- אף יעדן ראָג מאכן מיר קוילעס: ,א סאך מילך!" -- האָט אָנגעהױיבן פּעלער אָפן און
קלאָר, װי זײַן טעווע איז, אף דער אלגעמיינער פארזאמלונג פון די קאָלװירטניקעס. -- נאָר
בא אזעלכן פיטער װאָלט מען דאָך געקאָנט געבן פיר טויזנט ליטער פון א בעהיימע, אין צויי
מאָל מער וי איצט
פּעלער זעט: בא די קאָלװירטניקעס, באזונדערס בא די מעלקערנס, -- א נײַגעריק פּײַערל
אין די אויגן.
-- פאראן דאָך בא אונדז בעהיימעס, װאָס גיבן צו פיר טויזנט ליטער. אָט האָט איר אײַך
די באזע פאר א גוטער סטאדע, -- האָט דער פאָרזיצער גערעדט װײַטער. -- אויב מיר װעלן
זיך אלע ניט נעמען פאר דער ארבעט, איז דאָס ריידן וועגן ,א סאך מילך", איך בעט אײַך אי-
בער אײַער קאָװעד, ניט מער וי פוסטע פּלוידעריי.
פּעלער ווארפט א בליק אף כאָדאָשן;
-- און דו, סעמיאָן איסאקאָוויטש, װי דו ווילסט: מעגסט אפילע מיטן קאָפּ אָנלייגן, נאָר
א ראסן-סטאדע זאָל מיר זײַן...
אין א יאָר ארום נאָך אָט דעם געשפּרעך זײַנען אינעם קאָלװירט געקומען א שרײַבער
און א זשורנאליסט פון דער דײַטשישער דעמאָקראטישער רעפּובליק. זיי האָבן זיך אינטערע-
סירט גענוי מיט אלץ: מיט דער ווירטשאפט, מיט די מענטשן. אף דער פערמע האָט פּעלער בא-
וויזן די געסט הויכע אויסגעפּאשעטע קעלבלעך.
-- דאָס איז אונדזער צוקינפטיקע ראסן-סטאדע.
-- א יאָר-אָנדערהאלבן זײַנען זי שוין אלט? -- האָט געפרעגט איינער פון די געסט.
-- צען כאדאָשים. און יעדער קעלבל וועגט בא דרײַ הונדערט מיט צוואנציק קילאָגראם, --
האָט געזאָגט כאָדאָש און א קוק געטאָן דערבײַ אף פּעלערן: ס'הייסט, מיטן קאָפּ האָט ער ניט
אָנגעלײיגט, נאָר א סטאדע געשאפן.
און די ווירטשאפט האָט, װי א יונג ביימל, גענומען וואקסן און אָנעמען זיך מיט קויעך.
פּעלער האָט שוין געקאָנט מעלדן באָקאָרן, דעם נײַעם סעקרעטאר פון ראיקאָם:
-- עס האלט בא אונדז ניט שלעכט, יאָסיף לװאָװיטש. מילך האָט אונדז שוין געגעבן זיבע-
ציק טויזנט רובל האכנאָסע, אויבס און סאיע --- אויך...
דאָס איז געווען דער ערשטער זיג. ניט קיין לײַכטער זיג.
ניט לײַכט איז געווען אײַנברעכן דאָס, צו װאָס מענטשן האָבן זיך צוגעוווינט יאָרנלאנג.
אָט, אשטייגער, פאראיאָרן איז נאָכן אויסרעכענען זיך פאר די ארבעטס-טעג געבליבן אין
דער קאָלװירטישער קאסע פיר און זיבעציק טויזנט רובל. ס'האָט זיך צונויפגענומען די פאר-
וואלטונג און אָנגעהויבן באטראכטן: װאָס טוט מען מיט זיי? אייניקע האָבן פאָרגעלייגט, מע זאָל
11
דאָס געלט צעטיילן צװישן די קאָלװירטניקעס. פּעלעד האָט געשוויגן, נאָר מיטן קאָפּ געשאָקלט
אף ניין.
--- הײַנט ווילט איר עסן? --- האָט ער געזאָגט. -- יאָ, איר ווילט. און מאָרגן? מאָרגן אויך.
און װאָס װעל איך אײַך דערלאנגען צום טיש, אויב מיר װעלן הײַנט אלץ אופעסן? ניין, טײַערע
מײַנע, א גוטער באלעבאָס לעבט ניט נאָר מיטן הײַנטיקן טאָג, א גוטער באלעבאָס װעט אזוי
ניט טאָן...
-- מע קלאָגט זיך אף דיר, וולאדימיר איזראילעוויטש, -- האָט, ניט באהאלטנדיק דעם
שמייכל, געזאָגט באָקאָר. --- מע זאָגט, עפּעס ביסטו שוין צו קארג...
-- עס קלאָגן זיך די, וועלכע האָבן ארויסגעקוקט אף אן איבעריק קערבל, -- איז פּעלער
באשטאנען אף זײַנס, -- ניין, יאָסיף לװאָװויטש, -- האָט ער אײַנגעשפּארט געשאָקלט מיטן
קאָפּ.
-- ביסט גערעכט, וולאדימיר איזראילעוויטש, ביסט גערעכט.
און פאר זיך האָט באָקאָר א טראכט געטאָן איאָרן זײַנען צוגעקומען, סייכל -- אױך,
/אָבער רויִקער, קאלטבלוטיקער איז ער ניט געװאָרן".
פּעלער האָט אין ראיאָן א צונעמעניש ,דער בויער". פאראן דערוף א סמאך. אין קאָל-
ווירט ,איליטשס געבאָטן* בויט מען און מע בויט. אָט, אשטייגער, פאראיאָרן האָט מען אף קאָל-
ווירטישער בויונג אסיגנירט זיבעציק טויזנט רובל. א היפּשע סומע. מע דארף שטאלן, מע דארף
א דאך פאר דער טעכניק. אין זשאָלטי יאר דארף מען א באָד און א קינדער-גאָרטן, אין וואלד-
היים האָט מען אָקאָרשט באוויזן ענדיקן בויען דעם קינדער-גאָרטן און מע דאוף אים שוין פאר-
ברייטערן. אינגיכן װעט זײַן כאנוקאס-האבאיס אין קולטור-הויז. געבויט האָט אים, עמעס, די
מעלוכע, ניט דער קאָלװירט אליין. אָבער אף מעבל און אויסשטאטונג האָט מען איסגעטילט
פינף טויזנט רובל. אף אלץ דארף מען געלט, און טאקע גרויס געלט. פּעלער, צוזאמען מיט זײַן
שטענדיקן געהילף ארן פּאניטש, רעכנט, ציילט צו יעדער קאָפּעקע. װוי דרייט מען זיך אויס,
מע זאָל ניט דארפן אָנקומען צו קיין האלװאָע? און אויב מע װעט שוין יאָ דארפן נעמען בא דער
מעלוכע, זאָל מען די האלװאָע װאָס גיכער אױסצאָלן.
ביידע ווייסן: אין באנק ליגט אָפּגעשפּאָרט א גרויסע סומע --- צוויי הונדערט טויזנט רובל,
דאָס איז דער אומטיילבארער פאָנד פון דער ווירטשאפט. זיי װעלן אָבער פון אונטער דער ערד
געפינען אנדערע קוואלן, אבי ניט טשעפּען דאָס אָפּגעשפּאָרטע.
-- מע דארף זיך פארנעמען מיט פריַע אויבסן, -- גיט אן אייצע דער בוכהאלטער. --
דאָס האָט שוין אונדז ניט איין מאָל ארויסגעהאָלפן. מיט פלייש און מילך גייט אף א לאד. הייסט
עס, אז געלט װעט זײַן. דער טאָג ארבעט, רעכן איך, װעט האיאָר האָבן א היפּשע װאָג.
פּעלער שאָקלט מיטן קאָפּ אף יאָ: ס'איז א געדאנק. ער טראכט וועגן מאָרגעדיקן טאָג, װאָס
וועט ווידער פול זײַן מיט זאָרג, מיט פּלענער און פרייד.
געטראכט האָט, פארשטייט זיך, ניט דער פאָרזיצער אליין. אף די זיצונגען פון דער פאר-
וואלטונג און פונעם פּארטיי-קאָמיטעט, אף די אלגעמיינע פארזאמלונגען פון די קאָלװירטניקעס
האָט מען, פּונקט װי פאר אן אנטשיידנדיקער אטאקע, פאנאנדערגעארבעט דעם נײַעם גענעראלן
פּלאן פון אָנגריף, אָנגעמערקט די וועגן פארן מארש פאָרויס -- אזש ביזן זיבעציקסטן יאָר.
מענטשן לערנען זיך דענקען אין גרויסע מאסשטאבן, פירן די ווירטשאפט װי עכטע באלע-
באטים, וי עס פאָדערן די געזעצן פון עקאָנאָמיק.
אזוי גייט פאָרויס דער קאָלװירט ;איליטשס געבאָטן". און מיט אים --- זײַן פאָרזיצער פּעלער.
אף דער קאנטישער פּארטיי-קאָנפערענץ, װאָס האָט געדארפט אױסקלײַבן דעלעגאטן אפן
דרײַ-און-צוואנציקסטן פּארטיי-צוזאמענפאָר, האָבן די קאָמוניסטן פון קאנט אָפּגעשאצט אפן
העכסטן אויפן די ארבעט פון דעם קאָמוניסט פּעלער -- זי האָבן אים באפולמעכטיקט צו
זײַן זייער פאָרשטייער אפן צוזאמענפאָר פון דער קאָמוניסטישער פּארטיי פון סאָוועטנפארבאנד,
און ווען פּעלער האָט זיך שוין ארײַנגעזעצט אין ,טו-104* צו פּליִען קיין מאָסקװע אפן צוזא-
מענפאָר, האָט ער באקומען א ראדיאָגראם -- די סאָוועטישע רעגירונג האָט אים באלוינט
מיטן טיטל העלד פון סאָציאליסטישער ארבעט.
מאראט װואסילעװועצקי
= וו פו פרייוט
= ער בריווטרעגער איז ארײַן צו וואלענטין
שאפּיראָ, אן ארבעטער פון ,גאָמסעל-
מאש"ז, און אים דערלאנגט א פּאקעט,
װאָס האָט, װײַזט אויס, געהאט היפּש װאָג. אפן קאָנ-
ווערט איז געווען א שטעמפּל 182020062ץ2אנ26216,
כאָטש האָמעל איז שוין גאָר ניט אזא קליינע
שטאָט, האָבן דאָ, אין דעם ראיאָן, אלע גוט געקענט
איינער דעם אנדערן.
א פּשיטע שוין דער בריווטרעגער, װאָס האָט
געװוּסט אפילע, וועלכע צײַטונגען און זשורנאלן
יעדערער לייענט. ער האָט נאָך געהאט א טעװוע
אריינקוקן אין די צײַטונגען און זשורנאלן, וועלכע
ער האָט פאנאנדערגעטראָגן, און דערנאָך זיך דער-
קונדיקן בא די אבאָנענטן, װאָס איז זיי דאָרט געפעלן.
קורץ, דער פּאָטשטאליאָן איז געווען פארינטרי-
גירט. וואלענטין האָט עס גלייַך דערקענט נאָכן ניי-
געריקן פייערל אין יענעמס אויגן. שאפּיראָ האָט
קוידעמקאָל שמייכלענדיק אראָפּגענומען פון דעם
קאָנװערט די אויסלענדישע מארקע און זי אוועקגע-
געבן דעם פּאָטשטאליאָן, און דערנאָך האָט ער גע-
זאָגט:
--- פון פריינט. קום ארײַן נאָך דער ארבעט,
װועל איך דיר דערציילן. ס'איז א טשיקאווע גע-
שיכטע. וועסט האָבן צו געדענקען.
און די געשיכטע איז ווירקלעך אזא, װאָס איז
ווערט, מע זאָל זי וויסן און געדענקען.
;טײַערער כאווער וואלענטין, פרוי און קינדער!
א דאנק פאר דײַן בריוו. איך האָב ניט גלײַך
געענטפערט, װײַל בא מיר איז געווען צוגאסט דער
געראטעוועטער זון פון סאָוועטנפארבאנד סטעפּאן
באץ מיט דער מישפּאָכע. סטעפּאן האָט אויך גע-
לייענט דײַן בריוו און געקוקט אף דײַן פאָטאָגראפיע.
ער האָט דיך ניט פארגעסן...*
סטעפּאן באץ איז געווען א 12-יאָריקער פֹּיֵאָ-
נער, ווען די פאשיסטן האָבן אים פארהאלטן בייס אן
אָבלאװע לעבן זײַן כאטע אין דאָרף ניקאָלײַעװקע
(כמעלניצקער געגנט).
צוזאמען מיט קריגסגעפאנגענע האָט מען סטע-
פּאנען פארשפּארט אין טויט-לאגער בוכענוואלד. דאָס
ייַנגל האָט געארבעט אין סטאָליער-ווארשטאט. אייג-
מאָל גייט צו אים צו א דײַטש אין קליידער פון אן
ארעסטאנט און פרעגט זייער שטיל, קתי צו הערף -
-- ביסט א פּיַאָנער? :
-- א פּיאָנער! -- האָט שטאקן געענט
דאָס ייַנגל. 0
-- מע דארף מאכן אזוי, אז ודי זעו
אומבאקאנטער דײַטש װײַזט אף
האָט דער לאגער-שוצער באמערקט, אז דאָס ייִנגל ברעכט אומיסטן די אינסטרומענטן. אין גע-
סטאפּאָ האָט מען סטעפּאנען געמיימעסט, געװאָלט, ער זאָל דערציילן, וער עס האָט אים אויסגע-
לערנט שעדיקן די אינסטרומענטן. סטעפּאן האָט געשוויגן. דעמלט האָט מען אים ארײַנגעלײגט
אין בעט און געגעבן א גרויסע דאָזע נארקאָז. ווען סטעפּאן איז געקומען צום באװוּסטזײַן, האָט
ער דערפילט א שארפן ווייטעק אין דער רעכטער האנט. ער האָט געפּרוּווט זי אופהייבן, אָבער,
וויי, וויי, קיין האנט איז ניטאָ, עפּעס סטארטשעט א שטיקל ביין. ווידער פאלט ער אין אָנמאכט..,
געעפנט די אויגן, האָט ער דערזע: דאָס געבליבענע שטיקל האנט האָט מען בא אים איך
אראָפּגענומען.
שפּעטער האָבן די געסטאפּאָווצעס ארויסגעװאָרפן סטעפּאנען אין מאָרג צו די הונדערטער
מייסים, װאָס זײַנען שוין דאָרט געלעגן. דאָס ייִנגל איז אָפּגעגאנגען מיט בלוט. באנאכט האָט זיך
אין מאָרג ארײַנגעשלײַכט פריץ אונגער און, ריזיקירנדיק מיטן אייגענעם לעבן, ארױיסגעטראָגן
סטעפּאנען.
?. יאָ, טײַערער וואלענטין. די פארברעכער האָבן באקומען די שטראָף, װאָס זיי האָבן פאר-
דינט. זיי, די באנדיטן, האָבן דאָך מײַן ייַנגעלע, סטעפּאן באצן, וועלכער איז דעמלט אלט געווען
סאכאקל 12 יאָר, געלאָזן אָן דער רעכטער האנט, ער זאָל זיי אױיסזאָגן, ווער עס האָט אים אויס-
געלערנט דורכפירן אן אקט פון סאבאָטאזש. סטעפּאן האָט די גאנצע צײַט געענטפערט: ,איך
פארשטיי ניט".
נאָכדעם וי ארטור דיטש האָט אים געבראכט אין סאנטייל, האָבן דער קליינינקער הערבערט,
דערנאָך בלאוע און דער טשעכישער דאָקטער מיראָסלאװוו מאטוטשעק אים געמאכט אן אָפּעראציע.
נאָך דער דאָזיקער צווייטער אָפּעראציע האָט מען סטעפּאנען, אלס מײַן זון, געבראכט צו מיר.
פון אָנהײב אָקטיאבער 1942 ביז אונדזער באפרייונג אין 1944 איז ער געווען אין מײַן וועש-
קעמערל".
איצט ארבעט סטעפּאן באץ בא זיך אין ניקאָלײַעװוקע, פארוואלטעט מיט די פערמעס אינעם
קאָלװירט ,פריינטשאפט".
אף דער פאָטאָ, װאָס אונגער האָט צוגעשיקט שאפּיראָן פון דער דײַטשישער דעמאָקראטישער
רעפּובליק, זײַנען פאָטאָגראפירט ער, פריץ, אין אן אוקראיניש אויסגענייט העמדל, און לעבן אים
סטעפּאן באץ.
אין אזויפיל יאָרן ארום זײַנען צוריק אָנגעקניפּט געװאָרן די פעדעם, װאָס האָבן אין די שוי-
דערלעכסטע באדינגונגען פון די פאשיסטישע טויט-לאגערן פארבונדן מענטשן פון פארשיידענעם
עלטער, פארשיידענע נאציאָנאליטעטן, פארשיידענע כאראקטערן.
דאָס איז געשען מיט קימאט דרי יאָר צוריק.
געקומען איז וואלענטין אהיים שפּעט, נאָך דער צווייטער וואכטע. די קינדער זײַנען שוין
געשלאָפן. קעדיי ניט אופוועקן זיי, איז ער שטיל, אף די שפּיץ פינגער, ארײַן אין קיך. די ראדיאָ
האָט גראָד איבערגעגעבן די לעצטע נײַס. און פּלוצעם הערט שאפּיראָ: ,אין סאָוועטנפארבאנד
וויילט דער דײַטשישער קאָמוניסט פריץ אונגער, וועלכער האָט בייס דער גרויסער פאָטערלענ-
דישער מילכאָמע געראטעוועט דאָס לעבן פון דעם סאָװועטישן ייִנגעלע סטעפּאן באץ".
דער רעפּראָדוקטאָר האָט דערטראָגן צו שאפּיראָן עטלעכע דײַטשישע ווערטער און דעם
קאָמענטאטאָרס דערקלערונגען. צװישן די פאמיליעס פון די געראטעוועטע איז אויך דערמאָנט
געװאָרן די פאמיליע ,מיכאליוק".
וואלענטינען איז ענג געװאָרן די קיך. ער האָט זי געמאָסטן מיט שנעלע נערוועזע טריט הין
און צוריק, הין און צוריק.
-- דאָס איז ער. פארשטייט זיך, ער.
צום ערשטן מאָל פאר די לעצטע עטלעכע יאָר איז ער ווידער ניט געשלאָפן א גאנצע נאכט.
אין דער שטילער פרידלעכער שטוב האָט זיך ארײַנגעריסן דער אומרויַקער אָטעם פון דער
מילכאָמע.
..צוזאמען מיט די טיילן פון דער סאָוועטישער ארמיי, וועלכע זײַנען אָפּגעטראָטן צו כארקאָוו,
זײַנען געגאנגען די סטודענטן פון דער לװאָװער פּעדשול, צװישן זי --- וואלענטין שאפּיראָ. מע
איז געגאנגען מעסלעסנװײיז אָן אָפּרו.
און וואלענטין האָט געטראכט, אז אין דער היים, אין קאָראָסטען, איז געבליבן די קינדהײַט,
אלץ, װאָס איז ליב און טײַער, די אלטע מאמע. ער האָט איר וויפל מאָל צוגעזאָגט, אז ער װועט
אָפּשפּאָרן א טאָג --- צוויי און װועט זיך אראָפּכאפּן צו איר. נאָר די גרויסע שטאָט האָט אזוי אריינ-
14 *ן
געצויגן, אז ער האָט זיך צו דער מאמען ניט אויסגעקליבן. װײַזט אויס, ניט באשערט. א פארשפּץ-
טיקטער פאריבל אף זיך אליין האָט גענאָגט דאָס הארץ.
לעבן כארקאָוו האָט מען זיי ארומגערינגלט און גענומען אין געפאנגענשאפט. די קריגסגץ-
פאנגענע האָט מען פארשפארט אין דער טפיסע אף כאָלאָדנאיא גאָראז. צווישן זיי איז געווען אויך
דער 17-יאָריקער וואלענטין.
איינער א מאיאָר מיט א פרי גראָוו געװאָרענעם קאָפּ האָר, בעדינסקי האָט ער געהייסן, האָט
אן אייצע געגעבן וואלענטינען, ער זאָל פארגעסן זײַן עמעסע פאמיליע. און אין די צעטלען האָט
ער זיך געהייסן פארשרײיבן: פיאָדאָר איוואנאָוויטש מיכאליוק.
לאנג, װי פון פעך, האָבן זיך געצויגן די טעג און נעכט הינטערן שטעכדראַט.
דערנאָך האָט מען די קריגסגעפאנגענע אװעקגעשיקט קיין דײַטשלאנד. דער לאגער איז
געווען ניט װײַט פון דער שטאָט בראונשווייג. דאָרט זײַנען געווען פארשפּארט א סאך פראנצויזן,
בעלגיער, טשעכן, פּאָליאקן. איצט זײַנען צוגעקומען טויזנט סאָוועטישע קריגסגעפאנגענע. מע
האָט געהונגערט, געקרענקט, מע איז אין די הונדערטער געשטאָרבן. נאָר די איבערגעבליבענע
האָבן פאָרגעזעצט דעם קאמף.
אײנמאָל באנאכט איז אופגעריסן געװאָרן דער סקלאד, װוּ עס זײַנען געלעגן גרייטע אוויא-
מאָטאָרן. די געסטאפּאַווצעס האָבן געכאפט מענטשן אף רעכטס און אף לינקס, זיי האָבן פארשטא-
נען, אז די לאגערניקעס האָבן א כיילעק אין אופרײיסן דעם סקלאד.
וואלענטין איז אויך אריינגעפאלן אין געסטאפּאָ. פונדאנען האָט מען אים און זײַנע כאוויירים
אריבערגעפירט אין שטראָף-לאגער נומ. 21. אין דעם לאגער איז בא אלעמען צו די ארעסטאנט-
סקע בגאָדים געווען צוגעטשעפּעט א רויטער ,װינקל" -- א דרײַעק. דאָס האָט באטײַט: אף
טויט פארורטיילטע.
ווידער פירט מען זיי ערגעץ... ווידער קלאפּן די רעדער איבער די רעלסן, זי קלאפּן אויס א
טרויעריקן אײינטאָניקן ניגן: מע פירט... מע פירט...
געבראכט האָט מען זיי אין בוכענוואלד. װאָס אזוינס איז בוכענוואלד, ווייסט די גאנצע וועלט:
א קייווער פון מיליאָנען אומשולדיקע מענטשן, דער גענעם אף דער-וועלט, אויסגעשטאט לויטן
לעצטן װאָרט פון דער פאשיסטישער מאָרד-טעכניק. אָבער די, װאָס האָבן דאָס איבערגעלעבט..
וואלענטין איז אריינגעפאלן אין פופציקסטן בלאָק, באראק ;אלם". דאָ איז ער שווער קראנק
געװאָרן. און גראָד אין פופציקסטן בלאָק האָבן די דײַטשן עקספּערימענטירט מיט פארשיידענע
טויט-איניעקציעס. איינע אזא אמפּולע איז געווען צוגעגרייט אויך פאר וואלענטינען. מע האָט אים
שוין אוועקגעלייגט אפן טיש, א דארער דייַטש אין ברילן אף דער לאנגער נאָז האָט אופגעהויבן
דעם שפּריץ אין דער הייך, דורכגעקאַנטראָלירט, צי אלץ איז אין אָרדענונג, און זיך. שוין צוגע-
גרייט ארײַינשטעכן אים אין וואלענטינס לײַב, נאָר פּלוצעם איז צום דאָקטער, פאָכענדיק ענערגיש
מיט די הענט, צוגעלאָפן א דײַטש -- א סאניטאר. עֶר האָט עפּעס לאנג אײַנגעטײַנעט מיטן דאָק-
טער, אײַנגעװיקלט וואלענטינען אין שמאטעס און אװעקגעטראָגן אים.
דעם קראנקן האָט ער איבערגעגעבן אן אנדער דײַטש -- קארל ריידעלן.
-- ער איז נאָך גאָר א קינד, -- האָט דער סאניטאר געזאָגט צו קארלען. -- דער באָכער
דארף לעבן. -- דערנאָך האָט ער זיך געווענדט צו וואלענטינען: -- פארגעדענק מײַן נאָמען. איך
בין פריץ אונגער, א דײַטשישער קאָמוניסט. אויב דו װעסט בלײַיבן לעבן, שרײַב מיר אָן. איך
בין פון אדאָרף, לעבן פאָגדלאנד.
וואלענטינען האָט מען געהיימערחייט געהיילט און מע האָט אים אויסגעהיילט. ער האָט זיך
שפּעטער באפרײַנדעט מיטן טשעך ליודוויג פלעק, מיטן פּאריזשער פּראָפּעסאָר פון בואָלאָגיע
אלפרעד באָלאָכאָווסקי, מיט ניקאָלײַ קאָלאָסאָוון פון קורסק, מיטן קאפּיטאן פון אן אונטערוואסער-
שיף ניקאָלײַ טיאגונאָוו פון לענינגראד, מיטן פליִער נילאָוו און מיט פיל אנדערע.
איינמאָל האָט קארל ריידעל צוגערופן וואלענטינען און שטיל אים געזאָגט:
-- קום מיט מיר. וועסט מיר העלפן אופראמען.
אין א קליין צימערל איז געזעסן א מענטש מיט א בלייך, אָבער זייער רויק פּאָנעם און פינק-
לענדיקע אויגן.
-- דאָס איז ערנסט טעלמאן, -- האָט אײַנגערוימט קארל וואלענטינען אין אויער ארײַן.
אין עטלעכע טעג ארום איז אפן לאגער געווען אן אָנפלי, און די פאשיסטן האָבן אומעטום
צעפּויקט, אז דער פירער פון די דיַטשישע קאָמוניסטן ערנסט טעלמאן איז אומגעקומען בייס
דער באָמבארדירונג, נאָר קיינער האָט, נאטירלעך, ניט געגלייבט אין אָט דער פרעכער פּלױדערײי.
שטעט
1 א דאיאָן אין כארקאָוו.
פ1
וי נאָר וואלענטין שאפּיראָ האָט זיך באפרײַט, האָט ער גלײַך אָנגעשריבן פריץ אונגערן
געװאָלט אויסדריקן זײַן דאנקבארקײַט. נאָר ס'איז געקומען א טשוּווע, אז קיין אונגער איז אין
אדאָרף ניטאָ,
און אָט... א מיטיילונג דורך ראדיאָ. װעט ער דען קאָנען איצט אנשלאָפּן ווערן? וואלענטין
שאפּיראָ זיצט באם קיך-טיש, ער באטראכט, װאָס און װוּהין ער האָט צו שרײַבן.
פון דער אלפארבאנדישער ראדיאָ איז געקומען אן ענטפער. דער דײַטשישער קאָמוניסט איז
געווען צוגאסט אין אוקראינע, ער פילט זיך גוט. מע האָט באדאנקט שאפּיראָן פאר זײַן אופמערק-
זאמקײַט, נאָר דאָס וויכטיקסטע, אונגערס אדרעס -- ניט מיטגעטיילט.
געהאָלפן האָט די צײַטונג ,נויעס דויטשלאנד". קימאט א יאָר צײַט האָט מען געזוכט פריץ
אונגערן. און וואלענטין שאפּיראָ האָט באקומען דאָס לאנג געגארטע בריוול (פון באד-עלסטער).
,זײַ געגריסט, מײַן טײַערער כאווער וואלענטין. א גרוס אויך דײַן ליבער פרוי און די קינדער.
דורכן בירגערמײַסטער האָב איך באקומען דײַן טײַערן בריוו, װאָס דו האָסט געשיקט אין אונ-
דזער פּארטיי-אָרגאן ,נויעס דויטשלאנד". איך בין פריץ אונגער פון אדאָרף לעבן פאָגדלאנד,
וועלכן דו זוכסט.
איצט דארף איך דיר אין דער ערשטער ריי דערציילן, װי ס'איז געגאנגען די פּארטיייארבעט
אין לאגער בוכענוואלד. דו ביסט געווען צװישן די ערשטע סאָוועטישע קריגסגעפאנגענע. און
אזויווי מיר, דײַטשישע קאָמוניסטן, האָבן געזען, אז מע מאכט 7 טויט-איניעקציעס, האָט מען
מיר געגעבן אן אופּטראָג אײַך צו ראטעווען. מיר האָבן א רעדט מיט פראנץ וואלג למפאך און
מיטן קליינינקן סאניטאר קארל בראווער. פראנץ האָט מיר ג ן א בלויען געקעסטלטן איבער-
צוג. איך האָב דיך אײַנגעװיקלט אין אָט דעם איבערצוג. דו ביסט געווען דער וער. ז דערנאָך
האָט מיר אָפּגעגליקט, און איך האָב געטאָן דאָס זעלבע נאָך צוויי מאָל. יענעם טאָג האָב איך
ארויסגעריסן בא די מערדער פון די הענט דרײַ סאָוועטישע בירגער. דו האַסט קיין סאך ניט
געווויגן. העכסטנס 40 פונט. די איבעריקע צוויי כאוויירים זײַנען אויך געווען ניט שווערער.
ס'איז נאָך א װוּנדער, װאָס בא דיר אין זיקאָרן איז געבליבן מײַן אדרעס. איך זע, אז דו
האָסט זיך מיט מיר אינטערעסירט. איך געדענק פּינקטלעך, אז איידער דו ביסט ארײַנגעפאלן
אין פופציקסטן בלאָק, האָב איך גערעדט מיטן כאווער קארל ריידעל, און דערנאָך האָט מיר דער
כאווער ערנסט בוסע געגעבן אן אופגאבע: טייקעף באהאלטן דיך אין פופציקסטן בלאָק באם
כאווער קארל ריידעל.
דו געדענקסט געוויס, װיָאזוי די מערדער פלעגן פארניכטן מענטשן. צו יענער צײַט, ווען 2
האָב דיך ארויסגעגאנוועט, האָבן אײַזעלער און האָװוען שוין דערהארגעט היפּש מענטשן מ
אזעלכע איניעקציעס".
דער דײַטשישער קאָמוניסט האָט דערציילט אין זײַן בריוו וועגן דעם גוירל פון א סאך
בוכענוואלדער כאוויירים, וועגן זײַן פּערזענלעך לעבן.
,..דער איקער, עי דער פרידן געפינט זיך איצטער אונטער א זיכערער שוץ, װײַל נאָר
פרידן איז דאָך פאר אלע מענטשן א פעסטע גאראנטיע פאר בויען סאָציִאליזם און קאָמוניזם...
איר בא אײַך, אין 5 גר װוּנדערבאר לאנד, גייט מיט גיגאנטישע שריט צום קאָמוניזם, מיר --
צום סאָציאליזם".
וואלענטין האָט אין זײַן ענטפער-בריוו געשיקט פריץ אונגערן זײַנע א פאָטאָגראפיע. ווען
דער בריוו איז אָנגעקומען, איז סטעפּאן באץ פּונקט געווען בא אונגערן אין דײַטשלאנד.
2 אין 17 יאָר ארום האָב איך געפונעש סטעפּאנען. אין 1962 בין איך געווען בא אים, בא
מײַן זון, אין ניקאָלײַעװקע (כמעלניצקער געגנט), איצט איז מײַן סטעפּאן מיט זײַן מישפּאָכע צו-
גאסט בא מיר.
...זעסט, וואלענטין, א בארג מיט א בארג קומט זיך ניט צונויף, א מענטש מיט א מענטשן
טרעפט זיך. סטעפּאן האָט מיר געבראכט אן אײַנלאדונג פון זײַן קאָלװירט. איך האָב צוגעזאָגט
קומען, װעל איך שוין, פארשטייט זיך, ארײַנפאָרן אויך צו דיר.
דו ווייסט, איך בין אָפּגעזעסן 12 יאָר און איין כוידעש. די געװױינהײַט פונעם מענטשן צו
פארגעסן די פארגאנגענהייַט -- דאָס איז אונדזער גרעסטער סוינע, און אף דעם ספּעקולירט מען
אין דער דײײַטשישער פעדעראטיווער רעפּובליק -- אין דער רעפּובליק פון רעוואנשיסטן. הײַנט
באשולדיקט מען דאָרט װידער אין אלץ די קאָמוניסטן. נאָר ס'וועט זיי ניט געלינגען. דער לאגער
פון שאָלעם איז שטארק. די הערצער פון דער גאנצער מענטשהײַט זײַנען אף דער זײַט פון
די פעלקער פון פססר.
א פלאמיקן גרוס אלע דײַנע כאוויירים, דײַן פרוי און דײַנע קינדער. זײַ געזונט".
1--0 16
איצט קומט שוין דער נײַגעריקער בריווטרעגער אָפטלעך ארײַן צו שאפּיראָן מיט א
בריוו /21106ס112צת 421626.
אנומלטן האָט ער געבראכט א בריוו פון סטעפאן באצן.
,;איך באגריס דיך, כאָשעװוער בוכענוואלדער פרײַנט מײַנער וואלענטין באָריסאָװיטש, דיך
און דיײַן גאנצע מישפאָכע!
טייערער פריינט, דייַן בריוו האָב איך באקומען, א הארציקן דאנק דיר.
איך האָב געלײענט דעם בריוו, װאָס דו האָסט געשיקט פריץ אונגערן. דעמלט בין איך מיט
דער מישפּאָכע געווען צוגאסט אין דער דײַטשישער דעמאָקראטישער רעפּובליק בא מײַן צווייטן
פאָטער פריץ. אונגער איז גאָרניט עלטער געװאָרן. מיר דאכט, אז ער זעט איצט אויס ייַנגער,
װִוי אין לאגער.
וואלענטין, דו פרעגסט בא מיר וועגן די פריינט און וועגן בוכענוואלד. אין בוכענוואלד בין
איך געווען דעם 10 אָקטיאבער פאָריקן יאָר. ווען איך בין אריבערגעטראָטן די שוועל פונעם גע-
נעם, האָט מיר אזוי פארקווצטשט דאָס הארץ, אז איך האָב קיין װאָרט ניט געקאָנט ארויסברענגען.
פּלוצעם האָב איך באמערקט א הינקעדיקן אלטיטשקן, וועלכער איז געגאנגען אונדז אנטקעגן. ער
האָט מיך דערזען צווישן דעם אוילעם מענטשן און האָט הויך אויסגעשריען: ;שטעפאן! קלײַנער
שטעפאן! מיין ליבער שטעפאן!"
איך האָב גלייך דערקענט דעם בוכענוואלדער פרײַנט פֹּאוֹל האראס. ער האָט מיך געהאלדזט,
געקושט און געויינט, און אלע, וועלכע זיינען דערביי געוען. האָבן אויך געויינט. איך האָב
געשוויגן, ערשט אין עטלעכע מינוט ארום בין איך אימשטאנד געווען עפּעס צו זאָגן.
אלע באראקן זיינען צעבראָכן, אָבער די שכיטע-ערטער שטייען אף אן אָרט: דאָרט, װווּ מע
האָט געהארגעט דורך א לאָך אין דער וואנט; די האטשיקעס, אף וועלכע מע פלעגט אופהענגען
און פּײיניקן; די אויוונס פונעם קרעמאטאָרי, די פּײַניקונגס-קאמערעס...
-- און אָט איז די זעקסטע קאמערע, װוּ עס איז געזעסן אײַער פאָטער, -- האָב איך גצַ-
זאָגט צו מיינע זין וויטיע און טאָליע.
אין דער קאמערע זײַנען ארײַן מײַן װײַב, די זין און דער פּאָדפּאָלקאָװוניק דאנילאָוו. איך
בין ניט אריין. טאָליע האָט דערזען אף די װענט בלוט און איז שנעל ארויס מיט פולע אויגן
טרערן. ער האָט א קוק געטאָן אף מיר און געפרעגט: ,דאָס איז דײַן בלוט אף די ווענט?"
איך בין ניט בעקויעך געווען צו ענטפערן אף דעם.
דערנאָך זיינען מיר אוועק צו דעם אָרט, ווו די פאשיסטישע הענקער האָבן אָפּגעשניטן בא
מיר די האנט. די קאָרעספּאָנדענטן האָבן מיר דערלאנגט דעם מיקראָפאָן, איך זאָל עפּעס זאָגן.
טרערן האָבן מיך געװאָרגן און עס האָט פארהאקט דעם אָטעם. ריידן האָב איך זיך אָפּגעזאָגט.
ווען מיר זיינען געפאָרן צוריק פון בוכענוואלד, האָבן די זין מיר געזאָגט, אז אָט דער באזוך
אין טויט-לאגער וועט בא זיי בלײַבן װוי א שווערע דערמאָנונג.
דעם 15 אָקטיאבער האָבן מיר אין קארל-מארקס-שטאדט באגעגנט א סאך בוכענוואלדער
פרײַנט. דאָ האָבן מיר זיך דערמאָנט אין אלץ, װאָס עס איז געוװוען: אין אונדזער פריינטשאפט,
וועלכע איז געבוירן געװאָרן אין די פּייניקונגס-קאמערעס פון בוכענוואלד, אין די אינטערנא-
ציאָנעלע פארבינדונגען, -- און מיר האָבן געשוווירן אויך אף װוײַטער זײַן צוזאמען אין קאמף.
מיר האָבן באזוכט שולן, פאבריקן, קאָלװירטן, אומעטום האָט מען אונדז באגעגנט, װי נאָ-
ענטע, אייגענע, מיט בלומען, מאטאָנעס און אויסגעשרייען /פרוינדשאפט!"
יאָ, איך האָב געזען א נײַ דייטשלאנד, גאָר אן אנדער פאָלק, װאָס בויט דעם סאָציַאליזם.
איצט בין איך אין דער היים. איך בין פארוואלטער פון די פערמעס. די פרוי ארבעט אויך.
די זין לערנען זיך.
א גרוס פון מיר און פון מײַן מישפּאָכע דײַן פרוי און די טעכטער.
סטעפּאן באץ"
בריוו גייען קיין װײַסרוסלאנד פון דער דײַטשישער דעמאָקראטישער רעפּובליק און פון דער
אוקראיַנע. בריוו גייען פון װײַסרוסלאנד אין דער דײַטשישער דעמאָקראטישער רעפּובליק, קיין
אוקראיַנע. בריוו, װי זינגענדיקע סטרונעס פון איין הארצן צום צווייטן. בריוו, װי פעדעם, װאָס
פארבינדן מענטשן פון פארברידערטע פעלקער אין איין גרויסער מישפּאָכע:
5
דאַװיד האַפשטײן
די מוטעף
ריוטמצון
י איז פריער פון אלץ א מוטער. א מוטער,
װאָס האָט ערשט ניט לאנג פארלאָרן איר
איין-און-איינציקן געראָטענעם זון. זי איז
אָבער אויך אן אקטיווע נאטור. זי אליין האָט אין
איר יוגנט אָנטײלגענומען אין דער רויטער ארמײ,
צוריק מיט יאָרן, װען די רויטע ארמיי האָט זיך
ערשט פאָרמירט און האָט בלוטיק געקעמפט מיט
אלע אירע סאָנים. זי איז אויך א באװוּסטזיניקע
געטרײַע בירגערן פון אונדזער לאנד און ברענט
מיט סינע צום מערדערישן פאשיזם, װאָס האָט בא
איר אװעקגערויבט דעם גרויסן קוואל פון פרייד,
און דערפאר רירן אזוי די בלעטלעך, װאָס זי האָט
אָנגעשריבן מיט איר ציטערנדיקער האנט.
אָט װאָס מיר דערוויסן זיך פון אָט די זײַטעי
לעך. לייב רוטמאן איז געבוירן געװאָרן, ווען זײַן
מוטער איז געווען א סטודענטקע פון אינסטיטוט פון
מיזרעך-קענטעניש. זײַן פאָטער איז געווען װײַט פון
דער שטאָט מאָסקװוע. די פלעגט אָפט דאָס
זויגקינד טראָגן מיט זיך אף ז גיעס. אין 1925
האָט די מוטער געענדיקט דעם אינסטיטוט. זי ווערט
קאָמאנדירט קיין איראן, | נעמט מיט זיך
מיט דעם צװיײיאָריקן זון, ער הייבט שוין אָן
דענסטמאָל ארויסבאווייזן זעלטענע פּײיַקײַטן. דעם
ערשטן מײַ 1926 יאָר אפן פּאראד האָט דער קליי
נינקער ליאָװע מארשירט אין דער קאָלאָנע פון דער
רוסישער פאָרשטייערשאפט אין איראן און האָט
געזונגען רוסישע לידער. דאָס קינד האָט א זעלטע-
נעם זיקאָרן און פארגעדענקט אלץ, װאָס עס לייענט,
װאָס עס שלינגט פון ביכער. פינף יאָר איז אלט
געווען דאָס ייִנגל, װוען ס'האָט זיך אויסגעלערנט
שפּילן אין שאָך. די מוטער האָט זיך אין 1928 אומ"
געקערט קיין מאָסקװע. זי איז מיט איר זון ארײַן אין
א גרויסער קראָם. פון אלע שפּילעכלעך האָט זיך
דאָס יאטל אויסגעקליבן א שיין שאָך-קעסטל. זי האָט
צוליב געטאָן איר קינד און האָט פאר דעם פּרעכטיקן
שאָך טײַער באצאָלט. דאָס קינד האָט טאקע ערנסט
געשפּילט אין שאָך. ער נעמט אָנטײל אין קינדער-
טורנירן מיט בארימטע שאָך-שפּילער. ער שפּילט
מיט לאסקערן אין מאָסקװע. אין קיעוו אין 1937
שפּילט ער מיטן שאָך-מײַסטער ראטנער. די פּארטיע
פארענדיקט זיך מיט רעמי. אין 1939 שפּילט ער
מיטן שאָך-מײַסטער ראבינאָוויטש און געװוינט די
פּארטיע. ער באקומט א פּרעמיע -- א בוך מיט אן
אופשריפט: דעם זיגער אין טורניר מיטן שאָך-מײַס-
טער ראבינאָוויטש.
דער יונגער רוטמאן פארנעמט זיך מיט פארשיי"
דענעם ספּאָרט: ער לערנט זיך רײיַטן, לערנט זיך
שווימען, שיסן, און אומעטום באװוייזט ער פּיײיַקײַטןי
אין שול לערנט ער זיך אויסגעצייכנט. נאָך ניט
פארענדיקט די 10-יאָריקע שול, הייבט דער יונגער
רוטמאן אָן צו באזוכן דעם מאָסקװוער אעראָקלוב.
שפּעט באנאכט פלעגט ער אװעקפאָרן אין קלוב,
פון דעם שרײַבערס ליטערארישער יערושע.
=
1
ר
קעדיי נעמען אָנטייל אין די נאכט-רייסן. ער הייבט אָן ערנסט טראכטן וועגן אן אוויאשול. זיבעצן
יאָר איז ער אלט געוען, ווען ער איז פרײַװיליק אוועק אין דער רויטער ארמיי.
;איך האָב גוט געװוּסט, --- דערציילט די מוטער, -- אז ער איז זייער א פיייִקער, ער האָט
געקענט גיין אין א הויכשול, ווערן אן אינזשעניער, ווערן א שריפטשטעלער. נאָר װאָס האָב איך
געקאָנט טאָן, אז ווען מײַן זון האָט נאָר באמערקט א קליין שאָטנדל אף מײַן פּאָנעם, פלעגט ער
מיר זאָגן: מאמע, דו אליין האָסט אָנטײלגענומען אין דעם בירגערקריג. די ערשטע ביכער, װאָס
דו האָסט מיר געגעבן לייענען, זײַנען געווען וועגן טשאפּײַעון, וועגן שטשאָרסן, וועגן קאָטאָווס-
קין. געדענקסט, מאמע, אין טאָג פון טשקאלאָווס לעװײַע האָסטו מיך באקענט מיטן יונגן פליִער
סעראָוו און האָסט מיר געזאָגט: זע, מײַן זון, מע דארף ניט טרויערן. ס'וואקסט אן אומבײַט. דארף
איך זיך דאָך אויך גרייטן, איך זאָל קאָנען מײַן פאָטערלאנד באשיצן מיט געווער אין דער האנט".
די מוטער רוטמאן האָט ארויסבאגלייט איר זון, װאָס איז פרײַיװויליק אוועק אין דער רויטער
ארמיי. זי האָט אײַנגעלאדן געסט. האָט אָנגעטאָן איר בעסט קלייד. אין דער באשיידענער וװוינונג
איז געווען יאָמטעװ. שווער איז געווען דער מוטער, װאָס איז געבליבן איינע אליין. דער פאָטער
איז שוין געווען אפן פראָנט, דער איינציקער זון האָט זיך געגרייט גיין אין שלאכט. אין בריוו
שיקט זי אים בלעטעלעך פון לעבעדיקע בלומען, און דער זון ענטפערט איר מיט א רירנדיקער
ליד: ;א בוים". אין דעם בריוו זעען מיר, וויפל ליבע דער יונגלינג טראָגט אין זײַן הארצן צו
זײַן מוטער, װוי שטאָלץ ער איז, װאָס ער האָט אזא העלדנמוטיקע מאמע. אָט באקומט זיך א
יעדיע, אז דער פאָטער איז געפאלן. די מוטער באהאלט עס אויס פונעם זון! איר ליבע צו אים
ווערט פארדאָפּלט, יעדע װאָך פאָרט זי צו אים אין דער אוויאשול. װי זי האָט נאָר א רובל, גיט
זי אויס אף מאטאָנעט פאר אים און פאר זײַנע כאוויירים. אין די אָפּרוטעג ווארט שוין דער גאנ-
צער אָפּטײל, ווו דער יונגער רוטמאן דינט, אף דעם קומען פון דער ,,מוטער רוטמאן".
פון יענע ליכטיקע שאָען איז שוין אוועק צוויי יאָר. צוויי גרויזאמע יאָר פון מילכאָמע. איצט
זיצט פאר מיר די מוטער רוטמאן מיט א בינטל פאָטאָ-בילדער פון איר איין-און-איינציקן זון,
מיט א בינטל בריוו, װאָס זײַנע כאוויירים, זײַנע קאָמאנדירן האָבן צוגעשיקט נאָך זײַן העלדן-
טויט. איך געדענק אָט די מוטער נאָך אלס א יונג מיידל, װאָס האָט געגארט נאָך וויסן און האָט
געװאָלט אריבערשפּרינגען אלע פארצוימונגען, װאָס האָבן געהערשט אין די צארישע צײַטן
פאר ייִדן.
איצט איז איר קאָפּ באדעקט מיט גראָווע האָר. דער טרויער פון א מוטער, װאָס האָט פאר-
לאָרן איר איין-און-איינציק קינד, רײַסט זיך דורך דורך אירע שטילע, געמאָסטענע ווערטער. זי
וויל פארייביקן זדעם אָנדענק פון איר קינד. אָבער זי וויל דאָס טאָן װי אן אקטיווער קעמפער.
זי װיל פאָרן קיין סטאלינגראד. זי װויל דאָרט ארויסטרעטן פאר די בריגאדעס פון די, װאָס בויען,
װאָס שטעלן אוף דעם נײַעם סטאלינגראד, זי װעט זיי דערציילן וועגן איר ליאָװען, זי װויל זיך
פארבינדן מיט דעם טייל, אין וועלכן ער האָט געדינט אין די לעצטע כאדאָשים פון זײַן לעבן, זי
יל זיי אוועקפירן אייניקע כפייצים פון איר זון, װאָס קאָנען זי דאָרט צוניץ קומען. דאָס פּרעכ-
טיקע שאָך-קעסטל װעט זי אוועקפירן אין דער אויִאשול, װוּ איר זון האָט געלערנט. זי האָט
שוין באשטעלט א מעטאלענע פּלאסטינקע מיט אן אופשריפט: זאָלן אלע צוקינפטיקע שילער פון
דער שול, װאָס וועלן זיך פארװוײַלן מיט שאָך-שפּיל, וויסן, אז דאָס האָט זיי געשענקט זייער געווע-
זענער מיטשילער, װאָס איז העלדיש געפאלן בא סטאלינגראד. זאָלן זיי וויסן, אז ליאָװע האָט
געשפּילט מיט לאסקערן, אז ער האָט אױיסגעשפּילט א פּארטיע בא ראבינאָװויטשן...
-- זײַט געזונט, -- זאָגט מיר די מוטער רוטמאן, -- ביז מיר לעבן, לאָמיר טראכטן וועגן
לעבן און וועגן װירדיקן לעבן. איר האָט מיך געקענט גאָר א יונגע, איצט קענט איר מײַן יונגן זון,
בא מיר לעבט ער, און איך האָף און װויל, ער זאָל לעבן אין אָנדענק פון די, װאָס קומען נאָך
אונדז.
13
וב 2
יודל פּערצאָװסקי
ער האַט
פארטייד'קט
מאַסקװע
ן אָנגעשטרענגטע שטילקײַט הערשט
אינעם דעמאָנסטראציע-זאל פון דער
כירורגישער אָפּטײלונג אין דער אקא-
דעמיע פאר מיליטערישער מעדיצין אף קיראָווס
נאָמען. די דאָקטוירים, צוגעזאָטענע צו די עקראנען
פון די טעלעװיזאָרן, פאָלגן נאָך מיט גרויס אופ-
מערקזאמקײיַט נאָך יעדער באוועגונג פונעם באװוּסטן
כירורב.
בא דעם דרײיצניאָריקן באָריע קאפּלאן איז א
שווערע כאלאס -- א הארצפעלער פון געבוירן אָן.
כוץ דעם כירורג, קאָן אים קיינער ניט העלפן. ליגט
ער איצט אן אײַנגעשלעפערטער, מיט אן אָפענער
ברוסט אפן אָפּעראציע-טיש. עס איז שוין דורך א
שאָ, װי דער דאָקטאָר פון מעדיצין כאיִם דיסקין און
זיינע געהילפן ארבעטן.
אָט האָט מען אע דעם אפּאראט
,קינסטלעכע הארץ און לונגען? -- דעם אפאראט,
װאָס גיט דעם כירורג א מעגי אב אריינצודרינ-
גען אין דעם קאָדשײי-קאָדאָטים פון דעם מענטשנס
אָרגאניזם. איצט שפּײַזט דער אפּאראט, און ניט דאָס
לעבעדיקע הארץ, דעם אָרגאניזם מיט בלוט, װאָס
איז בארייכערט מיט זױערשטאָף.
העל איז באלויכטן דאָס אָפּעראציע-פעלד, און
מע זעט, װי עס רעדוצירט זיך דאָס הארץ פון דעם
קראנקן. דאָס הארץ קלאפּט פאט צו אָפט פאר א
נאָרמאל שלאָפּנדיקן מענטשן. שטילערהייט פרעג
איך בא א דאָקטער, װאָס זיצט א מיר: ,,פאר-
װאָס קלאפּט אזוי דאָס הארץ?? און איך הער א לא-
קאָנישן ענטפער: ,א הארצפּעלער!"
נאָר אָט ווערן שוואכער די רעדוצירונגען פון די
הארץ-מוסקולן. אלץ זעלטענער קלאפּט דאָס הארץ,
אלץ מער טרעט אָפּ דאָס בלוט צום קינסטלעכן קרײַז
פון בלוט-צירקוליאציע. עס קומען אָן די געציילטע
מינוטן, וועלכע דער כירורג האָט צוגעגרייט מיט
אזויפיל װוּנדערבארער װירטואָזקײַט. די באוועגונ-
גען פון זײַנע הענט זײַנען איצט אזוי פאָרזיכטיק
און פּינקטלעך, אז ס'איז זיי קוים צו באמערקן.
בא די טעלעװיזאָרן געפינט די געשפּאנטקײַט
פונעם מאָמענט אן אנדער אויסדרוק -- די מעדיקער,
װאָס קוקן צו די אָפּעראציע, האָבן פארטייעט דעם
אָטעם. ווען-ניט-ווען הערט מען פאלן א לאטײַנישן
טערמין. נאָך איין מינוט, צוויי, פינף -- און אלע
האָבן פרײַ אָפּגעעטעמט... אייניקע פון די אָנוועזנ-
דיקע האָבן זיך ניט איינגעהאלטן -- אָנגעהויבן אפּ-
לאָדירן.
אלע האָבן געײַלט אף דעם אונטערשטן שטאָק,
אין דעם פאָדערְצימער פון דעם אָפּעראציע-זאל, װוּ"
הין עס איז ארויס דער פּראָפּעסאָר כאיִם דיסקין.
ער האָט אראָפּגענומען די סטערילנע מאסקע פון
פּאָנעם. פון די אויגן, וועלכע האָבן פריער ניט געזען
קיין זאך, כוץ דעם אָפּעראציע-פעלד, איז פארשוווּנדן
דער אויסדרוק פון קאָלאָסאלער אָנשטרענגונג. דער
פּראָפּעסאָר קאָן זיך דערלויבן זײַן איצט מיד און
מאט. די שלאכט איז געװוּנען. עס איז געראטעוועט
געװאָרן נאָך איין לעבן. רויַק און גענוי ענטפערט דער כירורג אף די פראגן פון די
דאָקטוירים...
בא אזעלכע אומשטענדן האָב איך זיך באקאנט מיטן פּראָפּעסאָר כאיִם דיסקין. נאָך דעם
האָבן מיר זיך באגעגנט ניט איין מאָל. נאָר וועמען האָט עס גאָר געקאָנט אײַנפאלן, אז דאָס איז
א מענטש פון דער לעגענדע, א מענטש, װאָס איז אופגעשטאנען טכיעס-האמייסים, אז דאָס איז
א מענטש, וועלכער איז באלוינט געװאָרן מיטן טיטל העלד פון סאָוועטנפארבאנד נאָכן טויט.
יאָ, נאָכן טויט. אין דעם אוקאז פון אויבער-ראט פונעם סאָוועטנפארבאנד פון 12 אפּרעל
2, לויט וועלכן דער לעגענדארער גענעראל-מאיאָר פּאנפילאָוו און זײַנע קאמפס-כאוויירים,
װאָס האָבן פארטיידיקט מאָסקװע, זײַנען נאָכן טוט באלוינט געװאָרן מיטן טיטל העלד פון
סאָוועטנפארבאנד, איז אויך געווען דער נאָמען -- כאיִם טעוועלעװיטש דיסקין. נאָר לאָמיר ניט
פארלויפן פאָרויס...
יון 1941. אין יענע זוניקע טעג האָט איבער די מאָסקװער בולווארן, פארפּוצטע אינעם ערשטן
העלן זומערדיקן גרינס, געבלאָנדזשעט א יונג באָכערל, ערשט פון דער שול-באנק. ער האָט זיך
אָפּט צוגעזעצט אף א באנק מיטן לערנבוך אין האנט. באומרויִקט האָט אים נאָר איינס: ,/איך על
אויסהאלטן דעם עקזאמען אָדער ניט? מע װעט מיך אָנעמען אין אינסטיטוט אָדער ניט?,.*
כאיִם דיסקין איז דעמלט אלט געווען סאכאקל אכצן יאָר. אזעלכע נעמען, װי ,מאָזשײַסקאיע
שאָסע", ,,װאָלאָקאָלאמסק", האָבן אים נאָך גאָרנישט ניט געקאָנט זאָגן. דאָס באָכערל איז צום
ערשטן מאָל אין לעבן געקומען קיין מאָסקװע האלטן עקזאמען אין מעדיצינישן אינסטיטוט. ער
האָט געטרוימט צו ווערן א דאָקטער. א ביסל האָט ער מוירע געהאט. א ביסל? ניין, לאָמיר שוין
טאקע זאָגן דעם עמעס -- ער האָט שטארק מוירע געהאט. קיין ערנסטערע אױספּרוּוון האָט נאָך
דאָס לעבן פאר אים דערװײַל ניט געשטעלט. אָבער קיין סטודענט האָט כאיִם ניט באוויזן צו
ווערן. ער איז געװאָרן א סאָלדאט, אן ארטילעריסט אין א קעגנטאנק-באטאריי.
קאלט. עס שנייט אָן אופהער. ס'איז נאָיאבער 1941. בא די גרענעצן פון מאָסקװע, אפן װאָלאָ-
קאָלאמסקער שאָסײ, לעבן מאַזשײַסק, קומט פאָר א גרויזאמע שלאכט. שפּעטער װעט מען א סאך
שרײַבן וועגן איר, מיט רעכט זאָגן, אז ס'איז א היסטאָרישע שלאכט, א שלאכט, װאָס האָט צו זיך
קיין גלײַכן ניט געהאט. און איצט שפּארן אף מאָסקװע פאשיסטישע געפּאנצערטע דיוויזיעס,
טאנקען -- וי זאמד און ערד. זיי רײַסן זיך צו דער הױפּטשטאָט, ברעכנדיק אלע שטערונגען
אפן וועג. װוער װעט זי אָפּשטעלן? און צי איז מעגלעך זי אָפּשטעלן? נאָך הײַנט-צו-טאָג, ווען
מיר בלעטערן די ביכער, װאָס דערציילן ועגן דער דאָזיקער שלאכט, גייט דורך א גרויל
איבערן לײַב.
;גרויס איז רוסלאנד, אָבער אָפּטרעטן איז ניטאָ װוּהין -- הינטער אונדז איז מאָסקװע" --
אָט די ווערטער, וועלכע עס האָט געזאָגט איינער פון די פּאנפילאָווצעס, זײַנען געװאָרן אין יענער
צײַט די הייליקע שװוּע פון אלע פארטיידיקער פון מאָסקװע. אויך דאָ, אף דעם פארוואקסענעם
מיט וואלד פארשנייטן בערגל לעבן דעם דאָרף גאָרקי, װוּ ס'איז געשטאנען די דריטע באטאריי
פונעם 94-טן פּאָלק, האָט מען געװוּסט: ;אָפּטרעטן איז ניטאָ װוּהין -- הינטער אונדז איז מאָסקװוע".
טאָג און נאכט האָבן די דײַטשן געשלײַדערט פײַער און מעטאל אף דעם בערגל, װאָס איז
בא זיי געשטאנען וי א ביין אין האלדז.
עס האָט זיך געדאכט, אז דאָרט, צװוישן די אָפּגעברענטע סאָסנעס און שווארץ געװאָרענעם
שניי, האָט שוין ניט געקאָנט בלײַבן אפילע קיין זייכער פון לעבן. נאָר קוים פלעגן זיך די פיינט-
לעכע טאנקען דערנעענטערן צום בערגל, אזוי פלעגן זיי, רעװוענדיק, װי צערייצטע כײַעס, זיך
אָפּשטעלן. רויך און פלאם פלעגן נעמען לעקן די שטאָלענע טורעמס, די צעריסענע רױיפּן. פון די
טאנקען פלעגן ארויסקריכן דול געװאָרענע פאשיסטן. נאָר זעלטן וועמען פון זיי עס איז געלונ-
גען זיך צו ראטעווען. דאָס בערגל אפן מאָזשײַסקער שאָסײ איז געשטאנען אן אומצוטריטלעכס,
ארויסרופנדיק אן אָבערגלויבערישע שרעק בא די היטלעריסטן. קיינער פון זיי האָט אפילע פאָר-
שטעלן זיך ניט געקאָנט, אז צום 18 נאָיאבער זײַנען אף דעם ,פארקישעפטן בערגל?", לעבן וועלכן
עס זײַנען פאר די פארגאנגענע טעג צעשמעטערט געװאָרן ארום צוואנציק פאשיסטישע טאנקען,
פארבליבן לעבן אינגאנצן דרײַ מענטשן: דער הויכער ברייטבייניקער אריסטארכאָוו, א גוואר פון
דער װאָלגע, דאָס שטילע יאטל פון לעבן מאָסקװע גוסייעוו און דער נעכטיקער שילער, װאָס האָט
נאָך ניט באוויזן צו ווערן א סטודענט, --- כאיִם דיסקין,
דרײַ ארטילעריסטן מיט דרײַ אװטאָמאטן אין די הענט, צוויי גאנץ געבליבענע קעגנטאנק-
הארמאטן --- דאָס איז געווען די גאנצע פארטיידיקונגס-קראפט.
דרײַ מענטשן, דרײַ סאָוועטישע סאָלדאטן, ביזן סאָף אױיסגעשעפּטע, האָבן פאָרגעזעצט די
שלאכט. װי נאָר דאָס גערודער פון די שטאָלענע מעכאבלים פלעגט זיך דערהערן דײַטלעכער,
21
פלעגן זיך די דרײַ פארטיידיקער פונעם בערגל שטעלן צו די הארמאטן. נאָר זיי פלעגן זיך ניט
אײַלן צו שיסן. זיי פלעגן ווארטן, ביז די דײַטשישע טאנקען װועלן װערן פרעכער, װעלן זיך
דערנעענטערן...
איינמאָל האָט אין אזא רעגע פון פארביטערטן קמף אפן בערגל זיך באוויזן דער ליבלינג
פון פּאָלק -- דער באטאליאָן-קאָמיסאר באָטשאראָװו, וועלכן עס האָט זיך אײַנגעגעבן אלפּיינעס
דערקלײַבן זיך אהער. ער איז געקומען, קעדיי מיטיילן: הילף איז נאָענט, האלט זיך!
דער קאָמיסאר האָט זיך אליין געשטעלט צו א הארמאט. ער האָט אָבער נאָר באוויזן א געשריי
טאָן: ,אָט זײַנען זיי, האלט זיך!" --- און איז געפאלן א פארבלוטיקטער אפן הארמאט.
דעם קאָמיסארס װוערטער האָט שוין דערהערט נאָר איין כאיִם דיסקין. די איבעריקע צויי
כאוויירים זײַנע זײַנען דערהארגעט געװאָרן אפן אָרט. איצט איז כאיִם פארבליבן דער איינציקער
פארטיידיקער פונעם בערגל. ער האָט ניט באמערקט, אז ער איז פארװוּנדעט, אז פון די װוּנדן
טריפט אָן אופהער בלוט. אבי ער האלט זיך אף די פיס, אבי די אויגן זעען, אבי די הענט באוועגן
זיך, וועט שוין דעם באפעל: , פּיַער, פייַער!* דערלאנגען דאָס הארץ.
און כאיִם דיסקין האָט פאָרגעזעצט צו שיקן פייַער אין די דייטשישע טאנקעןן. איצט האָט ער
זיך געײַלט. ער האָט פארשטאנען, אז עס קומען אָן די לעצטע מינוטן, אין נאָמען פון וועלכע
ער האָט אָפּגעלעבט זײַנע אכצן יאָר.
און די טאנקען האָבן שוין געטראסקעט מיט זייערע רויפן באם סאמע צופוסנס פונעם בערגל,
אָט איז שוין דער טורעם פון א טאנק... אָך, ווען די דײַטשן װאָלטן געװוּסט, אז קעגן זיי קעמפט
איין-און-איינציקער סאָוועטישער סאָלדאט! נאָר טראכטן איז ניטאָ ווען. כאיט דיסקין שיסט אין
דעם פאָדערשטן טאנק, און פון זײַן טורעם רײַסט זיך ארויס א טונקל-רויטער פיַער-צונג. דער
ברענענדיקער פאשיסטישער טאנק האָט אים װי צוגעגעבן קויעך. און כאיִם האָט געצילט און
געטראָפן אין א צווייטן.
נאָר אָט לויפן שוין צו אים צווייען אין גרוי-גרינע שינעלן. זיי שרײַען עפּעס און שיסן.
כאיִם האָט זיך צוגעדריקט צו א סאָסנע, װוי צוגעוואקסן צו איר, און צילט אין זי פון זײַן איוטאָ-
מאט. ער האָט געזען, אז זיי פאלן. נאָך צוויי טויטע סאָנים... נאָר אין א רעגע ארום האָט זיך אים
אויסגעוויזן, אז דאָס בערגל פאלט אף אים. דאָס איז ער אליין געפאלן אפן שניי, אן אונטערגע-
שניטענער פון דעם סנעס א קויל. פאלנדיק האָט ער נאָך באוויזן צו פארנעמען דעם
?הורא-א-א!", װאָס האָט זיך װי א וויכער געקײַקלט איבערן בערגל.
מער האָט שוין דיסקין גאָרנישט ניט געזען און גאָרנישט ניט געהערט...
דער באטאליאָן-קאָמיסאר באָטשאראָװו האָט אין זײַן ראפּאָרט מיטגעטיילט, אז דער סאָל-
דאט פון דער דריטער באטאריי כאיִם דיסקין איז װי א העלד אומגעקומען פאר זײַנע, באָטשא-
ראָווס, אויגן.
באָטשאראָוו איז זיך ניט שטארק טויע געווען. אינעם שפּיטאָל זײַנען די דאָקטוירים, װאָס
האָבן אין זייער לעבן געזען ניט איין טויזנט פארװוּנדעטע, פארכידעשט געשטאנען איבער כאיִם
דיסקינס צעריסענעם, צעפליקטן אויסגעדארטן קערפּער. זיבעצן שווערע װוּנדן האָבן זי אָנגע-
ציילט... קיין האָפענונג, אז ער װעט בלײַבן לעבן, האָבן זי ניט ארויסגעזאָגט. ווען כאיִם איז גע-
קומען צו-זיך אין דער פּאלאטע פאר שווער-פארװוּנדעטע אין א סװערדלאָווסקער שפּיטאָל, איז
דאָס ערשטע, װאָס ער האָט געפרעגט באם דאָקטער, געװוען:
--- וויאזוי און אין וועלכער מעדיצינישער שול קאָן מען אָנקומען זיך לערנען?
דער דאָקטער האָט גוטמוטיק א שמייכל געטאָן;
-- אײַלט זיך ניט, מײַן טײַערינקער, פריַער ווערט אליין געזונט, און דערנאָך װעט איר
שוין טראכטן וועגן היילן אנדערע.
נאָר דער דאָקטער האָט נאָך ניט געװוּסט, מיט וועמען ער האָט דאָ צו טאָן. כאיִם האָט ניט
געווארט, ביז ער װעט געזונט ווערן, ער האָט דערלאנגט א מעלדונג אין א מעדיצין-שול. ליגנ-
דיק אין שפּיטאָל, האָט ער שטודירט, ליגנדיק אין שפּיטאָל, געהאלטן עקזאמענעס.
אזוי האָט כאיִם דיסקין זיך געלערנט אין דער מעדיצין-שול און געטרוימט וועגן דער אקא-
דעמיע פאר מיליטערישער מעדיצין.
אז ער איז א העלד פון סאָוועטנפארבאנד, אז זײַן נאָמען געפינט זיך צװוישן די נעמען פון
די אנדערע לעגענדארע פארטיידיקער פון מאָסקװע, האָט ער זיך אפילע ניט פאָרגעשטעלט.
דערװװוּסט האָט ער זיך וועגן דעם ערשט אין א יאָר ארום נאָך דעם, װי עס איז פארעפנטלעכט
געװאָרן דער אוקאז. זיך דערװוּסט, נאָך אלץ ליגנדיק אף דעם שפּיטאָל-בעטל. איינער פון די
פארװוּנדעטע האָט אים געבראכט א נומער פון אן אלטער צײַטונג, װאָס איז אים צופעליק ארײנ"
געפאלן אין די הענט, און האָט מיט כידעש געזאָגט;
22
-- זע נאָר זע, אזוינס זאָל זיך גאָר מאכן. אלץ פאלט צונויף: דער נאָמען, דער פאָטערנאָמען,
די פאמיליע. איינער א כֹאיִם טעוועלעוויטש דיסקין איז א העלד פון סאָוועטנפארבאנד.
בא כאימען האָט הילכיק אָנגעהויבן קלאפּן דאָס הארץ: ,און עפשער?.. ניין, עס קאָן ניט זײַן,
עס קאָן ניט זײַן, מע װאָלט מיר שוין פון לאנג מיטגעטיילט". איבערלייענענדיק דעם אוקאז, האָט
ער זיך דערװוּסט, אז מע האלט אים פאר אן אומגעקומענעם, אז ער איז אויסגעמעקט פונעם
צעטל פון די לעבעדיקע.
ווען ער האָט זיך א ביסל בארויִקט, האָט ער אָנגעשריבן א בריוו אין מאָסקװע צו מיכאיל
איוואנאָוויטש קאלינין: אויב עס איז אין רוסלאנד ניט פאראן קיין אנדער דיסקין, װאָס איז געווען
א סאָלדאט פון דער דריטער באטאריי פונעם 94-טן פּאָלק, איז דיסקין, וועגן וועלכן עס איז
געשריבן אינעם אוקאז, --- ער.
אין עטלעכע טעג ארום האָט דיסקין באקומען א טעלעגראמע פון מיכאיל איװאנאָוויטשן
מיט די סאמע הארציקע גראטולירונגען. עס האָבן אויך צוגעשיקט טעלעגראמעס די מארשאלן
ראָקאָסאָווסקי און סאָקאָלאָווסקי. און אָט איז געקומען דער גליקלעכסטער טאָג: כאיִם דיסקינען,
וועלכער איז נאָך צוגעשמידט צום בעט, גיט מען איבער א לענין אָרדען און א גאָלדענעם
שטערן פון א העלד.
ס'איז שוין אוועק א פערטל יאָרהונדערט נאָך דעם, װי דער פאשיזם איז געקומען אין אונדזער
לאנד אף צו פארניכטן אין דעם אלדאָס גוטע, אלדאָס שיינע, װאָס מענטשלעכע הענט האָבן אזוי
זאָרגפעליק געפלאנצט און געהאָדעװעט.
מיליאָנען און מיליאָנען זין און טעכטער פונעם פאָלק, דאָס גאנצע פאָלק האָט זיך אופגע-
אוועק װײַטער מיט זייער ליכטיקן וועג.
איינער פון זיי איז כאיִם דיסקין, דער געניטער כירורג, װאָס זײַן איידעלער פאך איז -- רא-
טעווען מענטשלעכע לעבנס.
שמועל גאָרדאָן
שטעטלעך
הזע בילדער)
--------4, מיטן זשאשקאַװוער צוג
וין דאָס וויפלטע יאָר, װי אפן שרײַבטיש
בא מיר ליגט א האנטבוך מיט אן אלטער
אײַזנבאן-רעשימע. ניצן זיך מיט איר איז,
אייגנטלעך, דאָס זעלבע, וי זיך ניצן, אשטייגער,
מיט אן אלטן קאלענדאר. אז אלץ האָט זיך פאר די
דאָזיקע יאָרן געביטן: די נומערן פון די צוגן, די
צײַט, ווען זי קומען אָן און גייען אָפּ. הײַנט וויפל
נײַע אײַזנבאנען און סטאנציעס זײַנען צוגעקומעף
דאָך טרעפט, די האנט טוט זיך פּלוצעם א צי אויס
צו דער רעשימע, מישט אוף דאָס זײַטל, װוּ ס'איז
פארצייכנט פּאָגרעבישטשע, און איך דערזע פאר זיך
דאָס שטעטל פון מײַן װײַטער קינדהײַט. עס כאפט
מיך דערביי אָן אזא נאָגנדיקע בענקשאפט, אז איך
גיב זיך דאָ אפן אָרט א ניידער דעם זומער אומבא-
דינגט אהין זיך אראָפּכאפן.
און די זומערס גייען דורך. א זומער נאָך א זו-
מער, א זומער נאָך א זומער
ניט געווען נאָך, דאכט זיף, דער פאל, איך זאָל
דורכפאָרן די סטאנציע קאזאטין, און די עטלעכע
מינוט, װאָס עס שטייט דאָרט דער צוג, זיך ניט אומ-
דרייען איבער דער פּלאטפאָרמע, פון וועלכער עס
ייט אֶפּ דער באן אף זשאשקאָוו. דורך פּאָגרע-
בישטשע גייט עֶר. סאכאקל עטלעכע און זעכציק
קילאָמעטער פונדאנען.
ניט איבערצוציילן די רעלסן אף 0
קאזאטין, און ניטאָ די שאָ, עס זאָלן אהער ניט אָנ-
לויפן עטלעכע צוגן. לאנג פארהאלטן זי זיך דאָ ניט,
אָפּגעשטאנען פינף--צען מינוט, און װײיַטער אין
וועג. דער זשאשקאָווער צוג איז אָבער אן אנדערער.
ער שטופט זיך ניט אױיבנאָן אף דער ערשטער ליניע,
מיט זײַן קומען מאכט ער ניט אָן קיין טומל און
60 געלויף. ער קומט זיך שטיל צו גיין אף א גאנ-
ער שאָ פריִער, און זײַן געלאסנקײַט און רױַקײַט
גיט זיך איבער די פּאסאזשירן: קיינער לויפט ניט,
קיינער שטופּט זיך ניט. ער שטייט זיך באשיידן בא
א זיַטיקער פּלאטפאָרמע, און אויסער מיר, פרעגט,
דאכט זיך, קיינער ניט בא די קאָנדוקטאָרן, ווּהין
גייט ער, דער צוג. ער האָט זיך זײַנע פּאסאזשירן.
הײַנט בין איך ענדלעך אויך א פּאסאזשיר פו-
נעם זשאשקאָווער צוג. דער וועג פון מעדזשיבאָזש
און פון דעראזשנע גייט דורך קאזאטין.
דער באגינען איז א זוניקער, א פרישער, פול
מיט טוי פון דער פארגאנגענער נאכט און מיט רויש
פון די בינען, װאָס אײַלן צו דער ארבעט. כווייס
ניט, װאָס האָט געטראכט די קאָנדוקטאָרשע, צוקוקנ-
דיק, װי שיר ניט יעדן איינעם פון די פּאסאזשירן
פארבעט איך אין וואגאָן, װי א באלעגאָלע א פּאר-
שוין צו זיך אין בויד ארײיַן, און שיר ניט בא יעדן
איינעם פרעג איך זיך נאָך, צי ער איז ניט קיין פּאָ-
גרעבישטשער.
1
6:
2
1:
14
:4
6
0
= {
אַנהײב זע ,סאַװעטיש היימלאנד" נומ. 2, ה. י.
-- און איר אליין, אנטשולדיקט, זענט א פּאָנרעבישטשער? -- רופט זיך אָן צו מיר, ווען דער
צוג האָט שוין גערירט, דאָס יונגע מיידל, װאָס איז געזעסן אנטקעגן באם האלב-אָפענעם פענצטער
און געהאלטן אף די קני א שאכטל מיט אן אויסגעמאָלטער טופליע אפן דעקל, -- איך האָב אײַך
עפעס קײינמאָל בא אונדז ניט געזען.
-- אמאָל בין איך געווען א פּאָגרעבישטשער, -- ענטפער איך.
-- פאר דער מילכאָמע?
-- נאָך פריִער.
-- און איצטער?
-- איצטער וװווין איך אין מאָסקװע.
-- וויל איך בא אײַך טאקע עפּעס פרעגן.
דאָס מיידל נעמט ארויס פונעם שאכטל א פּאָר העלע טופליעס מיט אומגעהייער פארשפּיצטע
נעז און מעשונע הויכע אָפּצאסן און ווארט אף מײַנע מעווינעס.
-- בא אײַך אין מאָסקװע זײַנען אין דער מאָדע אזעלכע טופליעס? איך האָב זיי געקויפט
אין קיעוו. ספּעציעל געפאָרן צוליב דעם. כ'האָב געװאָלט אויך קויפן א ,באָלאָניע"?, איז ניט
געווען מײַן מאָס. דערפאר אָבער האָט מיר אָפּגעגליקט מיט אן אנדער זאך: כ'האָב געקראָגן
װאָזנעסענסקיס ,אנטימירי"?.
זי זאָל ניט געווען זיך אזוי שפיגלען אין די טופליעס, װאָלט איך איר מיסטאמע גע-
זאָגט, אז אף וויפל מיר איז באװוּסט, זיינען איצט אין מאָסקװע אזוינע טופליעס ניט שטארק
אין דער מאָדע. אָבער אז נאָך באָלאָניעס יאָגט מען זיך איצט ניט, וועגן דעם האָב איך זי שוין
גראדע יאָ געװאָרנט, זי זאָל ניט קלערן ווידער ספּעציעל פאָרן צוליב דעם קיין קיִעוו. װאָס שײַעך
װאָזנעסענסקיס ,אנטימירי", האָט איר בעפיירעש אָפּגעגליקט, װאָרעם א גוט ביכל גייט קײינמאָל
ניט ארויס פון דער מאָדע.
צוקוקנדיק, וי זאָרגזאם דאָס מיידל פארוויקלט די טופליעס אינעם דינעם גלאנציקן פֹּאפּיר
און װי אירע קארע לענגלעכע אויגן שיינען דערבײַ, טו איך בא זיך א טראכט, צי איז מיר ניט
באשערט, דורך אָט דער דאָזיקער צופעליקער באקאנטשאפט, זיך נאָך מעסאמייעך זײַן אף א
שטעטלשער כאסענע.
-- און וועמען קענט איר אין פּאָגרעבישטשע? -- גיט זי מיך א פרעג.
הייב איך אָן אויסרעכענען:
-- שאָלעם דעם קירזשנער, כײַקל דעם שנײַדער, אװראָםס דעם פישער, ארן דעם טרעגער,
די נײַן שוועסטער, װאָס מע האָט גערופן , די נײַנער".
דאָס מיידל קוקט מיך אָן מיט פארכידעשטע אויגן און שאָקלט מיטן קאָפּ אף ניין. װײַזט
אויס, די, וועלכע איך האָב אָנגערופן, זײַנען שוין לאנג אף דער וועלט ניטאָ, און זי האָט אזעלכע
נעמען און צונעמענישן קײינמאָל ניט געהערט. מיר דוכט, אז זי סאָפּעקט שוין ביכלאל, צי בין
איך א פּאָגרעבישטשער.
גיב איך א שפּרינג איבער אף א פּאָר צענדליק יאָר שפּעטער, צו א ייִנגערן דאָר, און נעם
איר אויסרעכענען, שוין בא די פאמיליע-נעמען יענע פון אונדזערע בניי-איר, מיט וועלכע איך
האָב זיך באקאנט אין פארשיידענע שטעט, בא פארשיידענע אומשטענדן. שאָקלט זי ווידער מיטן
קאָפּ און קוקט אף מיר, וי איך זאָל זיך אויסגעבן ניט פאר דעם, װאָס איך בין. הייב איך איר אָן
אויסמאָלן דעם מארק לעבן דער אלטער הילצערנער שול, די אָפּגעברענטע מיל, דאָס גרינע
שמאָלע געסעלע באם קאָסטיאָל, עליע דעם טאָטערס סטאָדאָלע, וווּ סיפלעגן שפּילן אָנגעפאָרענע
ייִדישע טרופּעס...
--- װאָס, איר גלייבט נאָך איצטער אויך ניט, אז איך בין א פּאָגרעבישטשער?
דאָס מיידל שווייגט. איך פיל, אז דאָס שטעטל, וועגן וועלכן איך דערצייל, זעט איר אויס
עפּעס װוי א מין מוזיי מיט עקספּאָנאטן פון א װײַטער, װײַטער פארגאנגענהײַט.
אין וואגאָן ווערט מיטאמאָל טומלדיק. דער צוג איז שוין דורכגעלאָפן די זעכציק קילאָמע-
טער פון קאזאטין ביז פּאָגרעבישטשע. מע אײַלט צו דעם ארויסגאנג.
-- אין אײַערע צײַטן פלעגט מען אויך ארויסשטײַגן מיט א סטאנציע פריִער, אין רושע-
װוּסק, צי מע פלעגט טאקע פאָרן ביז דער סטאנציע פּאָגרעבישטשע?
-- אין אונדזערע צײַטן פלעגט מען אויך ארויסשטײיגן אין רזשעװוּסק. -- ענטפער איך דעם
מיידל, װאָס האלט מיך וי אין איין פארהערן.
-- אוי, װאָס זיצן מיר! מירן דאָך מיט אײַך בלײַבן אָן ערטער אין אװטאָבוס. זעט, איר זאָלט
אי יע
1 א זומער-ימאנטל:; 2 44/2::004061, (אנטיװעלטן) -- א לידער'זאמלונג פונעם פּאַעט אנדריי װאָזגעסענסקײ
29
אין געלאָף ניט איבערפּלאָנטערן און זיך ניט ארײַנזעצן אין דעם אװטאָבוס, װאָס גייט אפן
צוקער-זאװאָד.
--- פונדאנען ביזן שטעטל איז, אויב איך האָב ניט קיין טאָעס...
-- קימאט פיר קילאָמעטער, -- זאָגט מיר אונטער דאָס מיידל, --- נאָר קיין באלאָנים שפּא-
נען צופוס זײַנען ניטאָ. אלע זוילן פאָרן. אויב איר ווילט ניט בלײַבן שטעקן אין רזשעװוּסק ביזן
אָװנט, איז אײַלט זיך צו.
-- װאָס עפּעס ביזן אָװונט?
--- שײַלעס, כאווער, וועט איר פרעגן נאָכדעם, -- האָט זיך ארײַנגעמישט א פּאסאזשיר מיט
א פּאָר פריילעכע אויגן, -- גרייט זיך בעסער צום מאראפאָן, װאָס װעט זיך באלד אָנהייבן.
נאָך אָט די אלע װאָרענישן בין איך דאָך ארויסגעשטיגן פונעם וואגאָן קימאט דער סאמע
לעצטער. און אָנשטאָט אָנגורטן די לענדן און זיך לאָזן לויפן צום אװטאָבוס פארכאפן אן אָרט,
בין איך אוועק צו דעם פארוקטן נידעריקן שטיבל, דעם געוועזענעם װאָקזאלכל, װאָס האָט זיך
געלאנגװײַליקט אין שאָטן פון א שלעפעריקן קאשטאנען-בוים.
עטלעכע צענדליק יאָר, אז מיר האָבן זיך ניט געזען. צי געדענקט אָט דאָס פארלאָזענע
שטיבל, ויָאזױי עס האָט אין א לינדן פּייסעכדיקן פרימאָרגן ארויסבאגלייט פונדאנען דאָברע-
ראָכען די אלמאָנע מיט אירע יעסוימים, װאָס זײַנען אויס מוירע פאר א נײַער שכיטע געלאָפן
זיך ראטעווען? איך געדענק אלץ אזוי, װי דאָס װאָלט נעכטן פארלאָפן: דעם גרויסן מעשענעם
גלאָק מיטן לאנגן שטריקל, דאָס בלויע שילדל אונטערן דאך, די װײַסע פּאָרצעלײַענע איזאָליא-
טאָרס איבערן פענצטער, צו װעלכע עס האָבן זיך געצויגן פון די
דראָטן.
עטװאָס װײַטער, אין סאמע מיט פון פּעראָן, שטייט דער איצטיקער װאָקזאל שׁ
מויערל. איך ווייס אָבער פארפריער, אז עס װעט זיך ניט פארהיטן אין מײַן זיקאָרן. דאָס װעט
ניט דערלאָזן דאָס אלטע װאָקזאלכל, פונקט װי דאָס אלטע פּאָגרעבישטשע װעט מיסטאמע פאר
מיר פארשטעלן דאָס נײַע, װאָס שטייט מיר באלד פֿאָר צו דערזען מיט די אייגענע אוי
טעלעגראף-סלופּעס שורעס
ייז ז ווייס
שששששקק7ק777------- 5, אין פּאַגדעבישטשע
און אזוי איז טאקע געווען.
איך שטיי אין רעכטן צענטער שטעטל בא דער אפּטײק, װוּ איך בין ארויסגעשטיגן פונעם
איבערגעפולטן אװטאָבוס, און כ'זע אלץ די פארשװוּנדענע כאלופּקעס מיט די שטרויענע דעכער,
די שטעלעכלעך און יאטקעס אראָפּ-גאס, און ניט די נײַע הײַזער ארום מיר, די סעדלעך און
גערטנדלעך אין די הויפן, די אספאלטירטע טראָטוארן... קיינער איז לעבן מיר ניטאָ. איך הער
אָבער דײַטלעך: ,ס'איז פּאָגרעבישטשע, ס'איז פּאָגרעבישטשע...* דאָס קנעל איך אזוי אײַן מיט
זיך אליין. איך לאָז זיך מיט דער גאס, נאָר דערזע איך א שטוב מיט א פּריזבע, בלײַב איך
ווידער שטיין, וי איך זאָל זיך טרעפן מיט אן אלטן באקאנטן. און אז איך האָב דערזען א כורווע --
א גרויס הויז מיט א האלב-אײַנגעוואלגערטן גאנעק, מיט רויטע לאַדנס און פארזשאווערטע
זאוויסעס, מיט אן אָפּגעריסענעם דאך, בין איך אהין ארײַן און זיך לאנג אומגעדרייט צװוישן די
שטומע אָפּגעקראָכענע ווענט. דער זיקאָרן מײַנער האָט פיבערדיק געמישט א בלעטל נאָך א
בלעטל פון די װוײַט פארלאָפּענע יאָרן. ניין, איך האָב ניט קיין טאָעס! דאָ האָט געװוינט יאנקל
דער בעזשענעץ פון שאוול, װאָס האָט געארבעט אפן צוקער-זאװאָד,
די, װאָס האָבן מיך געזען ארײַנגײין אין דער כורווע און זיך דאָרט ארומדרייען, האָבן
מיסטאמע א טראכט געטאָן, אז איך בין א בויער, א טעכניקער צי א פּראָראב, און ניט הײַנט-
מאָרגן, װועט מען זיך דאָ שטעלן בויען.
איך קער זיך װידער אום צו דעם רויטן מויערל פון דער אפּטײק, גי אהין ארײַן. דער
אפּטייקער, א הויכער מאנצבל מיט א גראָוו בערדל און גאָלדענע אלטמאָדישע פּענסנע, פאָלגט
שװײַגנדיק נאָך, װי איך קוק זיך צו צו די ליכטיקע האלב-קאפלנע ווענט, צו די סלאָיקלעך און
פלעשעלעך אף די פּאָליצעס. װוּ זײַנען עס אהינגעקומען די מעסוקן לאנגע עטיקעטקעס מיט די
ברייטע שווארצע קאנטן, װאָס מע פלעגט צוקלעפּן צו די רעפועס און װאָס פלעגן אף. אונדז,
קינדער, אָנווארפן אן איימע?
-- װאָס האָט איר געװאָלט? -- טוט מיך דער אפּטײיקער ענדלעך א פרעג און רוקט בעשאס-
מײַסע ארוף די פּענסנע אף דער נאָז.
דאָס מיידל אינעם זויבערן כאלאט, װאָס האָט זיך אין דער דאָזיקער רעגע באוויזן אין דער
גלעזערנער טיר און אוועקגערופן דעם אפּטײיקער צום טעלעפאָן, האָט מיך ארויסגעפירט
פון דער פארלעגנהײיט, װײַל װאָס װאָלט איך אים, אייגנטלעך, געענטפערט, אז איך ווייס אליין
26
ניט, נאָך װאָס איך בין אהער ארײַן. מיך האָט פּאָשעט אהער ארײַנגעשיקט דער אופגעוואכטער
זיקאָרן מיַינער...
אוואדע האָב איך זיך ניט געריכט, אז איך װעל דארפן אָנקומען, עמעצער זאָל מיר װײַזן,
װוּ איז געשטאנען שאָלעם דעם קירזשנערס שטוב. דאָט געסל, װאָס האָט זיך מיר פארגעדענקט,
װי א גרויסע טומלדיקע גאס מיט א וועלט הײַזער, איינס פונעם צווייטן שענער, איינס פון צווייטן
העכער, איז, לאָזט זיך אויס, גאָר א קליין שמאָל געסעלע -- קיין װאָגן װעט דאָ, דאכט זיך,
ניט דורכפאָרן.
דער שווארצער פארוואקסענער מאנצבל, װאָס האָט מיר אָנגעװיזן דאָס געסל, װוּ איך האָב
געװוינט, און װאָס בא אים האָב איך זיך דערװוּסט, אז ס'האָט נאָך דערצו א נאָמען באָלאָטינקע, ---
איז געווען פארטאָן מיט אונטערשטעלן שטענגלעך אונטער די צווייגן פון די עפּל- און בארן-
ביימער בא זיך אין סעדל. צוויי געדיכט באהאנגענע צװײַגן זײַנען אריבערגעקראָכן איבערן
פלויט און בעשום-אויפן ניט געװאָלט ארייַן צוריק אין הויף. האָט דער מענטש פארװאָרפן אף זיי
א שטריקל און צוגעבונדן צו דער רינווע, װי מע בינדט צו א ניט-געהאָרכזאם פערד.
װוי פארטאָן דער מענטש איז ניט געווען, האָט עס אים ניט געשטערט צו אָפּגעבן זיך אויך
מיט מיר. אז איך האָב אים אָנגעהויבן דערציילן, וויאזוי איך בין דאָ אין געסל איינמאָל שיר ניט
דערטרונקען געװאָרן, האָט ער געגעבן א װויש אָפּ די הענט אין די פארשטויבטע קאָרטענע הויזן
און אריינגעשריגן אינעם דערבײַיקן גערטנדל:
--- ליובע, גיב אכטונג אף די הינער. איך װעל דאָ גיין װײַזן אן אָנגעפאָרענעם מענטשן די
מיקווע, װוּ ער איז מיט כאָצי מייע יאָרן צוריק, זאָגט ער, שיר ניט דערטרונקען געװאָר. --
און צו מיר: --- שטעלט זיך פאָר, אז דער זומפּ, וועגן וועלכן איר דערציילט, האָט זיך גראדע
פארהיט. דערטרונקען ווערן אין אים איז אפילע שווערלעך, נאָר אױסבאָדן זיך {אָאָרט קאָן מען
נאָך אויך איצט גאנץ פײַן.
--- געפונען מיט װאָס זיך אויספייַנען, מיט דער באָלאָטינקער בלאָטע, -- מוסערט אים אויס
דאָס װוייב. -- ווילסט זיי פירן ווייזן דאָס שטעטל, איז פיר זיי װײַזן דעם פּארק, די קינאָ,
דעם מארק.
-- א מאָשל, א מענטש פרעגט זיך נאָך אף שאָלעם דעם קירזשנערס שטוב, שיקט זי אים
אין קינאָ.
--- פונוואנען קענט איר שאָלעם דעם קירזשנער, אָלעװו-האשאָלעם? -- ווענדט זיך די פרוי
צו מיר.
-- זיי האָבן בא אים, זאָגט ער, געװווינט אין שכיינעס, -- ענטפערט דער מאן פאר מיר, --
ער איז, זאָגט ער, וועלווע דעם קאָװונער בעזשענעצס א זון.
--- ועלוול דעם בעזשענעצס? און ווען זענט איר פונדאנען ארויסגעפאָרן? אינגיכן נאָכן
פּאָגראָם? איז פונוואנען קאָן איך זיי קענען, אז איך בין נאָך דעמלט געווען א ברעקל קינד. נו
און פון דעמלט אָן זענט איר דאָ מער ניט געווען? װאָס איז יענער פּאָגראָםס אין פארגלײַך מיט
דעם, װאָס די פאשיסטן האָבן דאָ אָפּגעטאָן
-- נו, גענוג וועגן דעם, ליובע, --- פּרוּװט זי דער מאן אָפּשטעלן.
-- צו דעם איז פאראן א גענוג? מיר זײַנען קארג אויסגעשטאנען? איך כאפּ זיך אופעט, ניט
פאר הייַנט געדאכט, אינדערפרי, און ס'איז אויס ראיאָן, אויס וולאסט, אויס באנק. אלע האָבן זיך
עוואקויָרט, און איך האָב ניט וועמען אָפּצוגעבן דעם פּידיען. איך האָב דעמלט געארבעט אין א
קלייט. געבליבן א קאסע מיט געלט, און ניטאָ וועמען זי אָפּצוגעבן. האָב איך געכאפּט א פורל
און זיך געלאָזט אָניאָגן אונדזערע. טויזנט און איין נאכט, שיר ניט די נעשאָמע אױסגעשפּיגן פון
הונגער, נאָר פון דער קאסע קיין קאָפּעקע ניט אָנגערירט.
-- ביסט דאָך א פּארטיינע! האָסטו געראטעוועט א מאטמען מיט געלט, און די קינדערי.
--- גיי שוין, גיי. כ'האָב פײַנט, אז מע פּלאפּלט. דו װאָלסט געטאָן אנדערש? זעט אירי --
ווענדט זי זיך צו מיר, --- איין זאך נאָר טאָר מען מײַן שלוימען ניט אָנטרױען -- א פרײַ סאָט-
קעלע ערד, װאָרעם ער װעט עס אײַך באלד פארפלאנצן. ,גוואלד, שלוימע, -- טײַנע איך צו
אים, --- װאָס דארפסטו אזויפיל זייען און פלאנצן? ס'איז דיר קארג דער גאָרטן מיטן סעדל ארום
שטוב?? איז ניין. האָט ער פארזייט א גערטנדל, װוּ ס'איז געשטאנען כײַקל דעם שנײַדערס שטיבל,
א גערטנדל, װוּ איר האָט אמאָל געוווינט, און װאָזיעט זיך דאָרט גאנצענע טעג.
-- פון דעם, וי דו דערציילסט, קאָן מען מיינען, אז איך טו עס צוליב כאיונע, -- בייזערט
זיך שלוימע אפן װײַב, --- איך טו עס, װײַל איך קאָן ניט צוזען, װוי די ערד ווערט פארווילדעוועט,
פארוואקסן מיט קראָפּעװע און טישעבאָװועדיקע בודעקעס. האלעװײַ, הערט איר, קומט הײַנט א
בולדאָזער און נעמט אָפּ בא מיר אלע מײַנע ;גיטער"! האלט עס נאָך אָבער ניט בא דעם. פאראן
27
גענוג פּלאץ צו פארבויען אָן אונדזער באָלאָטינקע, און די ערד, װי איר וייסט, איז ניט קיין
אקאָרע, פארזייט מען ניט, וואקסט פון זיך אליין, ס'איז נאָר געווענדט װאָס.
איך בין ניט זיכער, צי װאָלט שלוימע געבענטשט דעם בולדאָזער, ער זאָל געווען טאקע
הײַנט אָנפאָרן אהער, נאָר אז שלוימע קאָן ניט צוזען, װוי די ערד לעכצט נאָך זוימען, נאָך מענטש-
לעכער מי, אין דעם איז ניט געווען װאָס צו סאָפעקן, װאָרעם ווען איך בין דאָ ניט פארבייגעגאנ-
גען, האָב איך אים שטענדיק געטראָפן זיך פּאָרען מיט א לאָפּעטע אָדער מיט א שפּריץ-קענדל.
..ווער האָט געבראכט צו טראָגן אָט דעם גרויען עלנטן שטיין און וי א מאצייווע אים אוועק-
געשטעלט דאָ, אין דעם סאָד, װוּ ס'איז אמאָל געשטאנען שאָלעם דעם קירזשנערס הויז? אויך
אזא איינער, וי איך, װאָס איז געקומען אף קייווער-אָװעס, צי עמעצער, װאָס קלײַבט זיך דאָ
פארלייגן דעם פונדאמענט פאר זײַן נײַער נעסט?
אין סאָד האָבן ארויסגעקוקט די הויכע פענצטער פון א נײַער געבײַדע. מע האָט דאָרטן
הינטער די פענצטער, געוויס באמערקט, װי איך זיץ פארומערט אפן שטיין. ס'איז אָבער קיינער
צו מיר ניט ארויס, און עפשער יאָ? אויסער דעם, װאָס עס האָט אין מיר אופגעװעקט דער
זיקאָרן, האָב איך איצט פאר זיך גאָרניט געזען.
...איך זיץ מיט דער מאמען אפן בעט, אף אונדז איז אָנגעשטעלט א ביקס. די מאמע בלע-
טערט מיט פארכאלעשטע הענט דעם קאָרבן-מינכע און קאָן ניט געפינען דאָס קערענקע-פּאפּירל,
װאָס זי האָט דאָרט באהאלטן אף איינצוקויפן האָלץ אף ווינטער. ענדלעך געפינט זיך די קערענקע.
די אָנגעשטעלטע ביקס פארשוינדט, און אין שטוב װערט צוריק טויט-שטיל. עס גײיען דורך
עטלעכע מינוט, און ווידער הייבט זיך אוף א יעלאָלע. די באנדיטן פארנעמען מיט זיך מײַן על-
טערן ברודעק שיקען. א שלאנקער, װוּקסיקער שנײַדער-יונג פון איין און צוואנציק יאָר. ער
האָט זיך געקליבן אין זעלבשוץ מיט דער לאנגער פיקע, װאָס ער האָט אליין געמאכט. האָט די
מאמע גענומען די פּיקע און פארװאָרפן אין ברונעם און אים, שיקען, מיט מוטערשע טרערן פאר-
האלטן לעבן זיך. און אָט פירט מען אים אף שטענדיק אוועק פון איר.
--- מע פירט מיך צו דער אקיידע, מאמע!
דורך די אױיסגעשלאָגענע שויבן רײַסט זיך ארײַן אין שטוב א טרוקענער אָפּהילך פון א
שאָס. און גאָרניט. קיינער אין שטוב שרײַט ניט, קיינער רירט זיך ניט פון זינען. עס זײַנען װי
פארשטיינערט געװאָרן די הערצער. מע האָט געהארגעט שיקען, און טאטע-מאמע רירן זיך ניט
פון זינען!:.
;מע פירט מיך צו דער אקיידע". ניין, מײַן ברודער האָט מיט זיך דעמלט ניט דערמאָנט
ייִצכאָקן. דאָס איז געווען מײַן ברודערס װאָרענונג די לעבנגעבליבענע, א צאװאָע, זיך ניט לאָזן
פירן וי א קאָרבן צום טויט.
דער זיקאָרן מײַנער בלעטערט און בלעטערט די געשעענישן פון יענע װײַטפארגאנגענע יאָרן.
ס'איז טיפער ווינטער, דרײַ-פיר כאדאָשים נאָכן פּאָגראָם. איך ליג אונטער דער צעפליקטער
קאָלדרע לעבן דעם גויסעסדיקן טאטן. שוין די וויפלטע נאכט, װי די מאמע מאכט ניט צו מיט
קיין אויג -- זי היט דעם טאטן פונעם מאלכאמאָװועס, װאָס שטייט בא אים צוקאָפּנס. דאָס קנייטל
אין דער האלבער קארטאָפליע טשאדעט, רופט צונויף צו אונדזער געלעגער די שאָטנס פון
צימער. דער טאטע גיט מיטאמאָל א צי ארײַן אין זיך די לופט און לאָזט זי שוין מער צוריק
ניט ארויס.
-- ...מײַן ליובע האָט מיך שוין א פּאָר מאָל געשיקט נאָך אײַך, -- דערהער איך הינטער
זיך שלוימעס ווייכע שטים. --- וויפל איז עס דער שיר אזוי צו זיצן. מיר װעלן די קדוישים צוריק
לעבעדיק ניט מאכן. האשעם נאָסן, האשעם לאָקאך. יאָ, יאָ, אזוי איז שוין, אפּאָנעם, באשאפן די
וועלט. דער לעבעדיקער מענטש דארף טהאכטן וועגן לעבן.
װוּהין איך האָב זיך דערנאָך ניט געלאָזט גיין, האָט דער וועג מיך צוריקגעבראכט אהער, אף
באָלאָטינקע, צו דעם גרויען עלנטן שטיין.
קומען אין דער פרעמד און טרעפן אין האָטעל הענגען א מעלדונג, אז עס זײײַנען ניטאָ קיין
פרייַע ערטער, איז, פארשטייט זיך, ניט פון די גרויסע פארגעניגנס. אָבער נאָך מעדזשיבאָזש
און דעראזשנע, װוּ די האָטעלן האָבן קימאט געפּוסטעװעט, האָט מיך בעפיירעש דערפרייט דער"
הערן אין פּאָגרעבישטשע פון דער דעזשורנע, א בלאָנדע פרוי מיט א מילד פּאָנעם, אז אפילע דער
דיוואן אין קאָרידאָר איז אויך פארנומען.
-- כ'פארשטיי ניט, װאָס שמייכלט איר? -- האָט זי זיך װי באליידיקט. --- איר גלייבט ניט?
-- כאָלילע.
28
א יש זתף
-- און פאראן אזעלכע, װאָס גלייבן ניט. װאָס הייסט, זאָגן זיי, אין אזא גרויסן האָטעל זאָלן
ניט זײַן קיין פרײַע ערטער. מאָדנע מענטשן. זיי מיינען, ס'איז זיי דאָס אמאָליקע פּאָגרעבישטשע.
ס'איז קיינמאָל ניט געווען קיין קליין שטעטל, נאָר אין פארגלײַך מיט דעם, װאָס איצט, איז וי
זאָל איך אײַך זאָגן?.. אמאָל האָט זיך דאָס שטעטל אָנגעהױבן באם הילצערנעם בריקל איבערן
ראָס און זיך געענדיקט בא דער אָפּגעברענטער מיל, װוּ די קינאָ איז איצט. װײַטער האָט שוין
געהייסן: מע איז אין דאָרף. און איצט ציט זיך פּאָגרעבישטשע ביזן צוקער-זאװאָד. ס'איז פײַנע
עטלעכע קילאָמעטער. נאָר מיטן אװטאָבוס זעט זיך עס ניט אָן. בא אונדז ועט דאָ מיט דער צייט
נאָך וערן א שטאָט. א וועלט מיט קאָמאנדיראָוועטשנע שטייען דאָ אײַן, און הויפּטזאכלעך, מיינט
איר, ווער? בויער. איר זיַט צופעליק ניט קיין בויער?
-- דאָס איז װאָס, א סגולע צו קריגן א בעטל?
צי זי האָט מײַן ענטפער אָנגענומען פאר א באשטעטיקונג, אז איך בין א בויער, און צו זיי,
וי מיר שייַנט, האָט די דעזשורנע א באזונדער שוואכקײַט, צי ס'האָט מיר פּאָשעט אָפּגעגליקט --
פאר דער צײַט, װאָס כ'האָב זיך אומגעדרייט איבערן שטעטל, איז, װײַזט אויס, עמעצער פון
האָטעל ארוױיסגעפאָרן. אלנפאלס, שלאָפן אין קאָרידאָר אפן דיוואן איז מיר ניט אויסגעקומען. אז
איך האָב זיך אומגעקערט, האָט מיך די דעזשורנע באגעגנט מיט א בסורע:
-- איך קאָן אײַך דערפרייען: ס'האָט זיך באפרײַיט א בעטל, קומט, װעל איך אײַך װײַזן.
די ראדיאָ אין קאָרידאָר האָט אזוי געשריגן, אז אײַנזיצן אין צימער איז געווען אומעגלעך.
קיין אײַנהאָרע זאָל זיי ניט זײַן, די זינגער פון פיאטניצקיס כאָר, זיי װעלן דאָך באלד פאנאנדער-
טראָגן דעם האָטעל. אז פאר זיי זיינען ענג די גרעסטע זאלן אין דער וועלט, נעמט מען און מע
שפּארט זיי אריין אין די דאלעדאמעס פון א געוויינלעך הויז. איך זאָג וועגן דעם דער דעזשורנע,
דער איינציקער צוהערערן דאָ, אין די דאָזיקע באטאָגיקע שאָען. אנטשולדיקט זי זיך און שליסט
אינגאנצן אויס די ראדיאָ. נאָר קוים בין איך ארויס אין דרויסן, אזוי האָב איך ווידער דערהערט
דאָס זעלבע מעכטיקע געזאנג.
די זון האַט װוי פארגעסן, װוּ זי האלט אין דער וועלט. דער טאָג גייט, און זי סמאליעט.
-- איר ווייסט ניט, דער זאגס איז אָפן?
איך האָב זיך אזוי פארקוקט אפן קופּאָל פון דער ליכטיקער געבײַדע מיט די שמאָלע לאנגע
פענצטער פון פארשיידנפארביקן גלאָז, אין וועלכע די זון האָט אָפּגעלױכטן װי אין קרישטאָ-
לענע פוזשערן שפּילעװודיקן וויין, אז איך האָב ניט באמערקט, װי איך שטיי אפן גאנעקל פונעם
זאגס און פארשטעל דעם אריינגאנג.
דער יונגערמאן, װאָס איז ארוף אפן גאנעקל, האָט אויך פאריסן דעם קאָפּ צו דעם קופּאָל
פונעם געוועזענעם קאָסטיאָל, װוּ ס'איז איצט דער שטעטלשער קלוב, געווארט, אפּאָנעם, איך זאָל
אים זאָגן, װאָס האָב איך דאָרט אזעלכעס דערזען. פון אלץ, װאָס איך װאָלט געקאָנט דערציילן
דעם יונגנמאן וועגן דעם דאָזיקן איבערגעבויטן מויער, האָב איך אים בלויז געזאָגט:
-- איך קוק, וי די פייגל זײַנען טרײַ און איבערגעגעבן זייערע נעסטן. אָט אזוי פלעגן זי
זיך צונויפליען אהער אין מיינע יאָרן, אזוי װעלן זיי זיך אהער צונויפליען אפילע דעמלט, ווען
דאָס דאָזיקע הויז וועט שוין ניט זײַן.
-- זיי האָבן עס איבערגענומען בא דעם מענטשן, -- האָט דער יונגערמאן מיר א זאָג גע"
טאָן מיט אזא זיכערקײַט, וי ער װאָלט זיך מיקויעך דעם געהאט דורכגעשמועסט מיט די פייגל.
אין די צוויי צימערלעך פון זאגס איז ניט געווען װוּ זיך צושפּארן -- ניט נאָר די טישלעך
און בענקלעך, נאָר אפילע די פענצטער זײַנען געווען פארנומען. האָב איך זיך צוגעשפּארט צו דער
וואנט, און אזוי, שטייענדיק, געבלעטערט די רעגיסטראציע-ביכער, װאָס די פארוואלטערן האָט
מיר געגעבן, װאָרענענדיק, אז בלויז א קליינער טייל פונעם ארכיוו האָט זיך פארהיט נאָך דער
מילכאָמע. פונעם בלעטערן נאָכאמאָל און נאָכאמאָל די פארגעלטע זײַטלעך האָט זיך גאָרנישט
ניט געענדערט. קיין שום יעדיעס, װאָס האָבן א שײַכעס צו מײַנע קרויווים, האָב איך ניט גע-
פונען. אזוי אז מײייַן ייִנגערן ברודער, װאָס איז געבוירן געװאָרן אין פּאָגרעבישטשע, װעט אויך
װײַטער אויסקומען אָפּמערקן זײַן געבורטסטאָג באם ערשטן כאנעקע-ליכטל. כאָטש מעגלעך,
אז ער איז גאָר געבוירן געװאָרן ניט כאנעקע. וועמען איז עס אמאָל אָנגעגאנגען אין די שטעט-
לעך דער טאָג פון געבוירן? אָפּנעמערקט האָט מען דאָך נאָר די יאָרצײַטן.
-- כאיִם-לייב גאָנט, אָלעװו-האשאָלעם. מייער-זאָרעך סויפער, וועטשנאיא פּאמיאט:. מאטעס
מילשטיין... וועטשנאיא פּאמיאט... שיפרע גלאָזמאן... אָלעהאָ-האשאָלעם...
לעבן מיר איז בא א טישל געזעסן אן עלטערער מענטש מיט אן אָרדען-בענדל אף דער
יט יי" 055
1 אייביקער אַנדענק.
29
ח ++
חו וז
ברוסט. ער איז געזעסן איבערגעבויגן איבער א גרויסן בוך, אים געבלעטערט און קורץ און אָפּי
געהאקט געלייענט אף א קאָל א נאָמען נאָך א נאָמען.
--- און מײַנע זײַנען ניטאָ, -- האָט ער אָפּגערוקט דעם בוך, -- ניטאָ, וי זיי װאָלטן גאָר
קײינמאָל אף דער וועלט ניט געווען. אפילע אין די ביכער פון זאגס קיין זייכער פון זי ניט
פארבליבן.
-- איר זײַט ניט איינער, -- האָט זיך בא מיר ארויסגעכאפּט.
דער מענטש האָט אופגעהויבן אף מיר זײַנע טיפע גרויע אויגן:
-- איר ווילט מיך, זע איך, טרייסטן מיט צאָראס ראבים...
-- איר האָט מיך ניט אזוי פארשטאנען.
נאָר דער מענטש האָט מיך שוין ניט געלאָזט קיין װאָרט מער אויסריידן. ס'האָט זיך גע-
פילט, ער זוכט פאר וועמען אויסגיסן דאָס הארץ.
-- װוער האָט עס געזאָגט, אז צאָראס ראבים מאכט לינדער די װווּנד פונעם יאָכיד? שױן
באלד דריי און צוואנציק יאָר, װוי די היטלעראָווצעס האָבן דערהארגעט מײַן פרוי מיט די קינ-
דער, און די װוּנד איז פריש, זי האָט זיך ניט פארהיילט. פאר די פּאָר טעג, װאָס איך בין הי, האָב
איך שוין דורכגעבלעטערט קימאט אלע ביכער. כ'ווייס, עפשער האָט מען זיי אלפּי-טאָעס פאר-
שריבן ניט אין דעם בוך. איך זוך, כאָטש א זייכער געפינען, אז כ'האָב געהאט אמאָל א הויזגע-
זינד. מיר איז דאָך אפילע קיין שטיקל פאָטאָגראפיע פון זיי ניט פארבליבן. דעם עלטערן מײַנעם
װאָלט הײַנטיקן זומער, נאָך שאבעס נאכמו, געװאָרן פערציק יאָר. -- און דער מענטש באם טישל
האָט ווידער גענומען בלעטערן די רעגיסטראציע-ביכער, בלעטערן און לייענען אף א קאָל, צו-
געבנדיק צו יעדן נאָמען פון די, װאָס האָבן זיך אויסגעלעבט זייערע יאָרן, , אָלעװו-האשאָלעם"
און צו די, װאָס זײיַנען פארשניטן געװאָרן, ---.,וועטשנאיא פּאמיאט".
וויאזוי איז געשען, װאָס אָנשטאָט צוגיין אין ראיויספירקאָם, --- בין איך גאָר װוידער פאר-
קראָכן אף באָלאָטינקע? אָבער וי גייט מען עס פארביי דעם הויכן טורעם פון דער וואסערלייטונג
און מע פארקערעוועט ניט רעכטס אפן פּלאץ צו די מויערן פון די צוויי צעניאָריקע שולף װאָס
איז דאָ געווען אין מײַנע צײַטן? א גרויסער פּוסטער פּלאץ, און שוין?
-- איך װעל פון אים, זאָל איך אזוי לעבן, כאפן דעם אינפארקט. װועסט מיר אמאָל אופהערן
מיט דײַן ,שאגאיו פּאָ מאָסקװע* און מיט די ,דווא בערעגא או אֶדנאָי רעקי":, צי ניין? הא?
זועמען, דאָװידקע, ווילסטו עס אָפּנארן, וועמען? ער מיינט, ער װעט מיר אונטערוקן א , שאגאיו
פּאָ מאָסקװע* פאר אן עטיוד און איך װעל עס אָנעמען פאר טוירעס לאָקש. ניט געפונען דאָס
אָרט, ניט געפונען. הער מיר נאָר אוף שמאָרען מיט דער נאָז. אָנגעהױיבן! יאָ, יאָ, פון סאמע אָנ-
הייב. נו? אָט, אָט אזוי, פּאָ נאָטאם, פאָ נאָטאם?, און ניט פארקריכן דער שעד ווייסט װוּהין. אָט,
אָט אזוי: איינס און... צוויי און... דרײַ און... פיר און...
די פרוי אינעם געקווייטלטן כאלאט מיט די קורצע ארב?, װאָס טײַנעט זיך אזוי אויס מיט
איר אייניקל, זיצט אפן נידעריקן גאנעק פון א שטוב ניט װײַט פונעם פּלאץ, און נעמט ארויס מיט
א האָרנאָדל די ביינדלעך פון די װײַנשל, וועלכע זי לייגט איבער פון אן עמער אין א מעשענער
פאן. דאָס אייניקל, א ייִנגעלע פון א יאָר אכט-נײַן, זיצט רײַטנדיק אף א טאבורעטקע און האלט
אין איין אונטערהייבן דעם שפּיציקן אקסל, סזאָל זיך ניט אראָפּגליטשן דער רימען פונעם
אקאָרדעאָן. פון פארגעניגן, װאָס ער װעט באלד אריינפלעכטן אין דעם עטיוד, וועלכער איז אים,
קענטיק, שוין דערעסן געװאָרן, א שטיקל ליד און די באָבע װעט זיך ערשט כאפּן, ווען ער װעט
עס שוין האָבן אָפּגעשפּילט, לויפן אום זײַנע שווארצאפּלען הין און צוריק. די באָבע נעמט אָבער
ניט אראָפּ פון אים קיין אויג. זי ציילט אים אויס די אָפּגעמאָסטענע , איינס און... צוויי?, אָט וי
א וזװאָדנער קאָמאנדיר, און גי פּרוּוו ניט שפּאנען אין פוס.
שטיי איך מיר אזוי בא דער זײַט און קוק זיך צו צו דער באהאלטענער שפּיל צװישן דער
באָבען מיטן אייניקל,
-- דאָװידקע, ווידער שוין?
אָסער, אויב איך האָב אין דעם עטיוד, װאָס דאָס ייִנגל האָט אײַנגעכאזערט, אופגעכאפט
אפילע אן אָנדײַט אף א ניגן פון א ליד,
דערזען מיך שטיין אנטקעגניבער, ווענדט זיך די פרוי צו מיר:
-- גיט, זײַט מויכל, אן אייצע, װאָס טוט מען, הא? איר האָט געזען, סארא מאמזער דאָס איז.
דער לערער פון מוזיק האָט טויזנט מאָל אָנגעזאָגט, מע זאָל אכטונג געבן, ער זאָל ניט שפּילן נא
סלוך?, װאָרעם דאָס קוילעט אוועק. ס'איז א מין אלקאָהאָל איז עס. איז זעט איר דאָך, װי ער
ג שורעס פון פאָפולערע רוסישע לידער; ? לױט די נאָטן, לט די נאָטן; 5 לױטן געהער.
27 30
פאָלגט. און צו וועמען האָט מען נאָכדעם טײַנעס? צו דער באָבען, פארשטייט זיך. אין אלץ איז
היינטיקע ע צײַטן שולדיק די באָבע.
זי מאכט מיר אן אָרט לעבן זיך אפן גאנעקל.
-- זיצט, זײַט מויכל. גענוג, װאָס איך האָב אף זיך די שטוב מיטן גאָרטן, דארף איך נאָך
זען, דאָס אייניקל זאָל, כאָלילע, ניט פארפעלן די אינדערפריעדיקע פיזקולטורע, װי אמאָל דעם
,מוידע אני", און אים העלפן, ניטאָ ער ס'זאָל לאכן, מאכן די אוראָקן. און צו וועמען, מיינט איר,
קומט ער צו לויפן מיט די רעטענישן פון די פּיְאָנערסקע זאָרקעס: און מיט די אוגאדײַיקעס?:
אז דער זון מיט דער שנור האָבן קײינמאָל קיין צײַט ניט, טאָג װי נאכט אפן זאװאָד. העלפט נאָך
גאָט און ס'ווערט מיטאמאָל א מאָדע זיך פארשרייבן אף א פּיאנע אין קרעדיט. קימאט א האלב
שטעטל שטייט אין אָטשערעד. דערװײַל ביז װאָס ווען, האָט מען אויסגעקויפט אין קראָם אלע
באיאנען און אקאָרדעאָנען, כעוורע קלעזמאָרים גיבן שטונדן, און איך דארף װוערן א מאזש-
גיעכטע, זען, אז דאָס פיינע אייניקל זאָל שפּילן פּאָ נאָטאם. איר'ט מיר גלייבן, איך קען שוין די
גאמעס מיט די עטיודן, װאָס ער שפּילט, ניט ערגער וי דער כאזן, לעהאוודל, דעם לעכו נעראנענע.
מעגלעך, דערפאר, װאָס דאָװידקעלע האָט די גאנצע צײַט, װאָס די באָבע האָט זיך פאר מיר
געקלאָגט, שעלמיש אונטערגעשמייכלט, צי װײַל אין דער באָבעס שטים האָט זיך ניט געפילט
קיין בייזקײַט, נאָר דער אײַנדרוק איז בא מיר געווען, אז ביידע, אי ער, אי זי, זײַנען צופרידן
פון דער באהאלטענער שפּיל, װאָס זיי פירן.
איך קאָן מאמעש ניט צוזען, װי באם ייִנגעלע רוען ניט די פינגער, װי זיי לויפן אום איבער
די פערלמוטערנע קלאווישן פונעם אנשוויגן געװאָרענעם אקאָרדעאָן, איז טו איך בא אים א פרעג:
-- װאָס, אזוי שטארק גלוסט זיך דיר איצט אױסשפּילן א ליד?
פירט דאָס יינגעלע איבער זײַן בליק פון מיר אף דער באָבען, און דער אקאָרדעאָן באקומט
ווידער לאָשן. קענטיק, דאָװידקע האָט געײַלט װאָס מער ארײַנכאפּן. ניט באוויזן ענדיקן אויס-
שפילן איין ליד, האָט ער באלד אָנגעהויבן א צווייטע, א דריטע... ס'איז געווען א מין פּאָפּורי פון
הײַנטצײַטיקע לידער.
-- נו, און ייִדישע לידער, דאָװידקע, קענסטו?
-- א שיילע, צי ער קען. פארװאָס זאָל ער ניט קענען, פארװאָס, -- ענטפערט פאר אים די
באָבע, וועלכע האָט מיטאמאָל פארגעסן, װאָס דער לערער פון מוזיק האָט אָנגעזאָגט, -- ער קאָן
אײַך אויסשפּילן אזעלכע שטיקלעך, װאָס אפילע בא נעכאמע ליפשיצײַטע טרעפט איר עס ניט.
מיר האָבן בא זיך אלע אירע פּלאסטינקעס, אירע און דעמס, וי הייסט ער...
-- כאיאטאוסקאס, -- זאָגט איר אונטער דאָװידקעלע, װאָס האלט שוין דעם קאָפּ עטװאָס
פארװאָרכן אין א זײַט, די שווארצע פלינקע אייגעלעך האלב צוגעשלאָסן און די פינגער לויפן
איבער די קלאווישן.
װי קומען צו דעם אכט-נײַניאָריקן ייִנגעלע די ניגונים פון אמאָליקע ייִדישעי כאסענעס,
לידער פון די אמאָליקע ייִדישע וואנדער-טרופּעס, לידער וועגן אומגליקלעכע ליבעס און אומ-
גליקלעכע לעבנס, וועגן פּײַן און צאָרן?..
די ייִדישע ניגונים שפּילט אָבער דאָװידקע עפּעס ניט אזוי, װי מע פלעגט זיי אמאָל בא
אונדז שפּילן. איינע און די זעלבע לידער װערן, אפּאָנעם, אין פארשיידענע צײַטן פארשיידן גע-
זונגען. יעדער דאָר זינגט אף זײַן אויַפן. און דער וועג, װאָס עס מאכט דורך א ניגן פון דאָר צו
דאָר, איז װי דער וועג פון א קוואל, װאָס ווערט פּלוצעם אויסגעטריקנט, קיין זייכער, דאכט זיך,
פון אים ניט פארבליבן, און מיטאמאָל באװוייזט ער זיך װוידער, אָפטמאָל דאָרט, װוּ מע האָט זיך
ניט געריכט אף אים. ריזלט װײַטער, רינט און ריזלט, בײַקומענדיק אלע שטרויכלונגען אין וועג.
ווען זײַוול פראנק זאָל דאָ איצטער זייַן...
דערציילן דיר, דאָװידקע, וי זייוול פראנק איז געשטאנען באם פארווייעטן פענצטער, זיך
צוגעהערט צום געוווי פון קאזאכסטאנער בוראן און שטיל אונטערגעזונגען א ייִדישע ליד? ווען
ער דערוויסט זיך, זייוול, אז אין צעלינאָגראד, קוסטאניי צי אין אן אנדער שטאָט פון קאנט
װעט זײַן א ייִדישער קאָנצערט, האלט אים ניט אָפּ, װוי ער האָט מיר דערציילט, דער גרעסטער
בוראן, דער שטארקסטער פּראָסט. ווער איז, ווילסטו וויסן, אָט דער זײַוול פראנק? א פארנומע-
נער, זייער א פארנומענער מענטש. דער דירעקטאָר פון איינעם פון די גרעסטע, אויב ניט פונעם
גרעסטן סאָװוירט אף דער צעלינא, א העלד פון סאָציאליסטישער ארבעט, א פארדינסטפולער
אגראָנאָם פון דער רעפּובליק.
צי עפשער דערציילן דיר, דאָװידקע, װאָס עס האָט זיך אמאָל אָּגעטאָן אין א ייִדיש שטעטל,
אז ס'פלעגט אהין אראָפּפּאָרן דער כאווער פון מײַן װײַטער קינדהײַט אבראשע גוטמאן -- א
יע
3 פיאַנערישע ראדיאַיצײַטונג; 2 דאָ: רעטענישן.
1
יינגעלע אין דײַנע יאָרן. מיט װאָס אזוינס איז ער געווען בארימט, אבראשע גוטמאן, װעסטו
פרעגן. וועגן יאָסעלע סאָלאָװײ האָסטו געהערט? אזא איז אויך געווען אבראשע גוטמאן -- א
וווּנדערלעכער זינגער פון ייִדישע פאָלקסלידער.
איך האָב דיר א סאך װאָס צו דערציילן, דאָװידקע, נאָר ניט איצט. איצט ויל איך הערן
װאָס האָסטו מיר צו דערציילן. איז שפּיל, דאָװוידקע, שפּיל.
דער מאָטיוו פון דער רוסישער ליד, װאָס איז אין די יאָרן פון דער מילכאָמע געװאָרן אויך
דער מאָטשו פון דער ייִדישער געטאָ-ליד ,זאָג ניט קיינמאָל, אז דו גייסט דעם לעצטן וועג",
וועלכע עס האָט געשפּילט אף זײַן אקאָרדעאָן דאָװידקע, גייט מיר נאָכדעם לאנג-לאנג נאָך. ער
באגלייט מיך אין ראיויספירקאָם, װוּ אויסער דעם מיידל -- דער סעקרעטארשע אינעם אופנאם-
צימער -- האָב איך קיינעם ניט געטראָפן: ניט דעם פאָרזיצער, ניט די פארוואלטערס פון
די אָפּטײלן. אלע זיינען זיך צעפאָרן אין די דערפער.
ס'איז די רעכטע צײַט פון שניט, און שיר ניט א טאָג איבער א טאָג גייען רעגנס. איז וועל-
כער אָנפירער װעט אין אזא זוניקן טאָג, װי הײַנט, אײַנזיצן אין קאבינעט? פון זיך אליין טוט
זיך גאָרניט. מע דארף זײַן אפן אָרט, העלפן אָרגאניזירן די ארבעט. ס'איז שניט-צײַט! און אזא
גערעטעניש, קיין אײַנהאָרע, וי האיאָר, איז שוין לאנג ניט געווען.
אזוי גיט מיר צו דערקלערן דער מאנצבל, װאָס איז אָנגעקומען בא מײַן געשפּרעך מיטן
מיידל, א מיטלוװווקסיקער עלטערער מענטש מיט א פּאָר אקסלען, װוי בא א טרעגער, אָט-אָט װועט
אפן טעלעפאָן, װאָס איז שוין, דוכט זיך, הייזעריק פונעם קלינגען, און רופט זיך אָן צום מיידל
באם טיש:
-- איר ווייסט ניט, צו אונדז אין קאָלװירט האָט דער פאָרזיצער פון ראיויספירקאָם זיך ניט
געקליבן פארפאָרן? ס'קאָן זיך מאכן, ער זאָל גראדע איצטער זײַן בא אונדז, און איך ווארט מיט
די פּאפּירן אף אים דאָ. איז װאָס טוט מען? ווארטן, צי זיך אומקערן אין קאָלװירט? אָט א דילעמע.
אז איך בין שוין ארויסגעגאנגען פון ראיויספירקאָם, האָט דער קאַלװירטניק מיך
אָנגעיאָגט.
--- ווארט צו, כאווער. די סעקרעטארשע האָט מיר געזאָגט, אז איר זענט א היגער. וויבאלד
אזוי, איז ווער זענט איר?... שיקעס א ברודער? צי איך געדענק? ער האָט געארבעט בא כײַקלען
בין שײַע כאָדאָרקאָווסקי. נאָר פונוואנען קומט איר צו וויסן? וויפל זענט איר עס דעמלט אלט
געווען? וגון איך בין שוין, קאָן מען זאָגן, געווען דאן א כאָסן-באָכער. װאָס קוקט איר אזוי אף
מיר? יאָ, כאווער, יאָ. מע איז שוין, װי איר זעט מיך, פּײַן ארײַנגעפאָרן אינעם זיבעטן צענדליק.
נאָר ארופוואליען אפן אקסל א זעקל מעל איז נאָך פאר מיר דערװײַל קיין דילעמע ניט.
איין אקסל איז בא דעם מענטשן עטװאָס אראָפּגעלאָזט, װוי ער זאָל טראָגן אף איר א ביקס,
נאָר דער טראָט איז בא אים ניט פון קיין פּעכאָטינעץ, גיכער פון א קאוואלעריסט, ער פּרוזשינעט
לײַכט באם גיין.
--- איז וויפל, זאָגט איר, זענט איר דאָ ניט געווען? -- פרעגט ער מיך װװוײַטער אויס. --
העכער צוואנציק יאָר. גייט שוין גייט. איך, אשטייגער, ווען איך װווין אפילע ניט װאָס אין מאָס-
קווע -- אין בראטסק, צי נאָך װײַטער, װאָלט איך אראָפּגעפאָרן אהער, כאָטש איין מאָל אין צוויי-
דרײַ יאָר. עס װואָלט פאר מיר גאָר קיינמאָל אזא דילעמע ניט געשטאנען. װאָס הארפט איר מער?
וויפל איז פונדאנען צו אונדז אין קאָלװירט? ס'איז א שטוב מיט אן אלקער, אזוי צו זאָגן. איז
אפילע זומער-לעבן, ווען כ'האָב דאָס װײַב מיט דער טאָכטער לעם זיך אין דאָרף, גייט ניט דורך
די װאָך, איך זאָל זיך ניט אראָפּכאפּן אין שטעטל. אזוי ציט עס.
-- אנטשולדיקט, -- רוף איך זיך אָן, --- װוּ, פונדעסטוועגן, װוינט איר?
קוקט ער מיך פארכידעשט אָן:
-- ס'הייסט וווּ? בא א מענטשן, זאָלט איר וויסן זײַן, איז פאראן נאָר איין היים, אָט דאָרט,
װוּ ער איז געבוירן און אויסגעוואקסן. ער מעג נאָכדעם וווינען כ'ווייס אליין ניט ווּ, איז סייווי
ציט אים אהיים. זאָגן אײַך א סאָד. א שטעטלדיקן מענטשן ציט צו זיך אין שטעטל, װוּ ער איז
געבוירן, נאָך מער, װוי דעם שטאָטישן צו זיך אין שטאָט. איך האָב עס שוין ניט פון איינעם
געהערט.
-- יאָ, -- רוף איך זיך ווידער צו אים אָן, -- אָבער אצינד װווּ װווינט איר? װװוּ איז אײַער
היים? איר זענט דאָך א קאָלװירטניק.
-- א מילנער... נו יאָ, א קאָלװירטניק. איז װווּ, הייסט עס, װווין איך? טאקע א פראגע, און
ניט נאָר פאר מיר איינעם. װאָרעם איך בין ניט דער איינציקער, װאָס ארבעט אין קאָלװירט און
וווינט אין שטעטל. ס'הייסט, װוינטער איז מען אין שטעטל, און זומער אז סע קומט, איז װוּ די
2--60 - 32
ארבעט װײַזט, דאָרטן װוינט מען. איך װאָרן אײַך אָבער: ווען איר װעט ארײַנקומען צו מיר, אי
װוין דאָ, באם טײַך, װעט זיך אײַך דוכטן, אז איר זענט ארײַנגעפאלן אין א דאָרף. שאט. אָט
שטייען מיר מיט אײַך אין רעכטן צענטער שטעטל, דאָ װוינט קימאט דאָס גאנצע ביסל ייִדן. גיט
אף ציקאוועסט א קוק: גערטנער מיט סעדער ארום אלע הײַזער. װוּ האָט איר עס דאָ געקאָנט
זען פּריִער? סײַדן אף יענער זײַט פון דער אָפּגעברענטער מיל, װוּ די קינאָ איז איצט. אויב איר
ווילט, קאָנען מיר זיך אהין דורכשפּאצירן. אין ראיויספירקאָם איז שוין הײַנט ניטאָ װאָס צו גיין,
סײַדן האלבע נאכט, ווען זי זעצן זיך זאסעדײַען...
די לאנגע און ברייטלעכע לענין-גאס פירט אונדז אוועק צו דעם נײַעם קינאָדטעאטער. דאָ
צעצװוײַגט זי זיך אף צווייען. די גאס, װאָס גייט אוועק רעכטס, פארבײי דעם ארומגעצאמטן מארק,
פירט אין אָפּענעם פעלד, דאָ שמעקט מיט פרישן היי, מיט אויבס, מיט בוימל, מיט א סאך אנדערע
רייכעס, וועלכע עס שיקט אהער אריין דער מארק.
אפן מארק איז שוין קיינער ניטאָ -- ס'איז סאָף טאָג, שטייען די טישלעך ליידיק, די רויט-
געפארבטע לאָדנס פון די פּאװיליאָנען און קלייטלעך אראָפּגעלאָזט. אין דער שטילקײַט פונעם
שטעטלשן מארק איז עפּעס פאראן פון דער אמאָליקער שאבעסדיקער רו. בלויז באם טויער איז
נאָך טומלדיק. ארום א פעסל בוימל אפן אױיסגעשפּאנטן וועגעלע, װאָס האָט פארהויבן די האָלאָב-
ליעס ארוף (נאט, הייסט עס, קוקט אליין ארײַן און הערט אוף צו פרעגן: ס'וועט קלעקן צי ניט
קלעקן), --- שטייען עטלעכע מענטשן מיט עמער אין די הענט.
צוקוקנדיק, װי דער פארקויפער צאפּט אָן איינעם פון זיי א פולן עמער בוימל, רוף איך
זיך אָן:
-- אויב איך האָב קיין טאָעס ניט, איז צום באקן כאנעקע-לאטקעס נאָך גאנץ װײַטלעך.
יענער ענטפערט מיר אָפּ מיט א בליק, װאָס דארף אן ערעך באטײַטן ,א דאנק, װאָס איר
האָט עס אונדז דערמאָנט", און ער נעמט מיך באלד אפן פארהער, צי ווייס איך, קעדוימע, װאָס
איז אזעלעכס כאָלעסטערין און סקלעראָז און װאָס פאר א רעפוע צו די דאָזיקע כאלאסן איז בוימל,
שוין אָפּגערעדט דערפון, װאָס אָן בוימל האָט א ציבלקע, א רעטעכל, א פּאָמידאָרל און קעדוימע
גאָר ניט יענעם טאם. און אײַנטונקען א שטיקל ברויט אין בוימל -- איז שלעכט?
-- נו, אריינגעכאפּט א פּסאק פאר פארגעסן די שטעטלשע מײַכאָלים, הא? --- פרעגט מיך
דער מילנער, ווען מיר שפּאצירן שוין מיט דער גאס, װאָס ציט זיך לינקס פון קינאָ און פירט צו
דעם צוקער-זאװאָד.
מע זאָל נעמען און צונויפקלײַבן מיטאמאָל אלע פיירעס אין ידי סעדלעך אף דער דאָזיקער
גאס, װואָלט פאר זיי, דאכט זיך, צו קליין געווען דער מארק, און דאָך לאָזט זיך דאָ מער פילן דער
רייעך פון קווייטן, אזויפיל וואקסן זיי דאָ. פון צװישן די בלומען-שטענגלעך קוקן ארויס פריש
געקאלכטע שטיבלעך. די פארקנדלעך זײַנען נידעריקע, די הויפן ,,דעקאָלטירטע? -- מע זאָל
ארויסזען זייער שײינקײיט.
-- דאטשניקעס. קימאט די גאנצע גאס איז דאָ זומער-לעבן באזעצט מיט א
שײַע בלײַבט שטיין. --- איך קאָן זיך מיט אײַיך װועטן, אז האלב דאטשניקעס, װאָס זײַנען א
אָנגעפאָרן, שטאמען פון די ארומיקע שטעטלעך.
-- איר װעט ניט פארשפּילן, -- די פרוי מיט די לאנגע קליפּסן אין די אויערן, װאָס האָט
זיך אָנגעשפּארט דאָ דערנעבן בא א פארקנדל, מישט זיך ארײַן אין אונדזער געשפּרעך, -- אָט
איך, אשטייגער, בין א בעלילאָווקער, נאָר שוין א יאָר דרײַסיק, װי איך װוין אין יאראָסלאול.
-- און ניט געפונען קיין בעסערן קוראָרט, וי פּאָגרעבישטשע?
-- פארװאָס? דער מאן האָט געקאָנט קריגן בא זיך אפן זאװאָד א פּוטיאָוקע אפילע קיין
סאָטשי, נאָר מיך ציט אהער. שוין דאָס דריטע מאָל, וי איך פּראווע דאָ דאטשע.
-- געהערט? -- האָט שײַע זיך צו מיר אָנגערופן, װי גלײַך ער װאָלט טאקע אױסגעשפּילט
א געוועט.
-- פּאווליק, -- שרײַט די פרוי צו א האלב-נאקעט פארברוינט ייִנגעלע, װאָס לויפט ארום
איבערן הויף מיט אויסגעשטרעקטע הענטלעך און בעט זיך מאמעש ראכמים בא די הינדעלעך,
זי זאָלן זיך לאָזן כאפּן, --- פּאווליק, לאָז צורו די הינער, דו הערסט, פייוועלע, מע רעדט צו דיר!
אַט-אָ גייט די באלעבאָסטע!
נאָר װאָס באלעבאָסטע, ווען באלעבאָסטע, דאָס ייִנגעלע טוט זיך זײַנס.
-- די דאטשנע קינדער, װאָס זײַנען געקומען פון די גרויסע שטעט, זײַנען אלע װי מײַן
פײַוועלע, -- פארענטפערט זיך די פרוי, --- פאר זי איז דאָ קימאט אלץ א נאָװענע. א לעבעדיקע
הון איז פאר זיי א נאָװענע. אָט טויבן, זעט איר, דאָס איז שוין פאר זיי גראדע קיין נײַס ניט. װוּ
38
האָט איר די שטאָט, עס זאָלן אויספעלן טויבן? כאיאָלעס גאנצע. זאָגט מיר, איך בעט אײַך, טויבן
זיַנען טאקע א סגולע קעגן מילכאָמעס?
די גאס, מיט וועלכער מיר שפּאצירן, איז וי אן אליי. מע קאָן מיט איר גיין און גיין און ניט
באמערקן ניט די צײַט, ניט די שטרעקע. זײַנען מיר טאקע אזוי אומבאמערקט אָפּגעגאנגען א
גאנץ היפּשן מעהאלעך, קימאט ביזן צוקער-זאװאָד. נאָר דאָרט װעלן מיר, אפּאָנעם, איצט שוין
קיינעם ניט טרעפן, האָבן מיר זיך אומגעקערט מיטן אװטאָבוס צוריק אין שטעטל.
--- איר מיינט, איר האָט שוין געזען פּאָגרעבישטשע? -- רופט זיך צו מיר אָן שײַע, ווען
מיר גייען ארויס פונעם אװטאָבוס. --- קומט, כ'וועל אײַך ערשט װײַזן פּאָגרעבישטשע. -- און ער
פירט מיך ארייַן אין א דערבײַיק געסל. -- נו?
א געסל וי א געסל. ניט איבעריק גרויס, ניט איבעריק ברייט, נאָר װאָס דען: מע פלאסטערט
עס. וועמען ס'איז אמאָל אויסגעקומען זינקען אין שטעטלדיקע בלאָטעס, קאָן פארשטיין, װאָס דאָס
באטײַט.
ניט װוײַט פון טײַך גייען מיר פארבײיַ א נײַ הויז. ניט באמערקן עס איז פּאָשעט אומעגלעך.
אזא הויז קאָן אָפּשטײן הונדערטער יאָרן.
-- נו, װי קלערט איר, -- פרעגט שײַע, -- מע זאָל בא אונדז זײַן ארײַנגעטאָן אין דער
דילעמע -- בלײַבן צי אװעקפאָרן, װאָלט מען זיך געשטעלט בויען אזעלכע הײַזלעך, קיין אײַני
האָרע? א מענטש, װאָס פארלייגט אזא פונחאמענט, לאָזט מיט דעם צו הערן, אז אין דער שטוב,
װאָס ער בויט, האָפּט ער, װעלן אויך וווינען זײַנע קינדער און קינדס-קינדער. אנדערש װאָלט
ער זיך געלאָזט אזויפיל קאָסטן, ארײַנגעלײגט אזא האָרעוואניע? איר וייסט, װאָס הייסט בויען
א שטוב? און אויב א מענטש גייט אף דעם אײַן, איז מיסטאמע שטעקט דאָך אין דעם עפּעס. האכט
זיך, נאָכן לעצטן אומגליק װאָלט שוין קיינער ניט געדארפט זיך צוריקערן אהער, און זעט איר
דאָך. ניטאָ קימאט דאָס שטעטל, װוּ עס זאָלן װוידער ניט וווינען קיין ייִדן. אין איין אָרט מער,
אין איין אָרט װייניקער, אָבער פאראן. און דאָס האָט א סאך װאָס צו זאָגן. עמעס, זעלטן ער עס
קומט איצט צו, אָבער אויך זעלטן װער עס פאָרט אוועק. ס/איז סטאטוס. וי דער בוים אין זומער:
ניט עס קומען צו קיין בלעטער, ניט עס פאלן אָפּ קיין בלעטער. אָבער אלץ מיט א צײַט. פארגע-
דענקט מײַנע ווערטער, מע ועט נאָך אופרופן דאָס שטעטל... ס'איז נאָך ניט אויס שטעטל.
ניין, אויסערלעך איז שײַע דער מילנער װייניק װאָס ענלעך אף ייִסראָעל גראטשן, דאָך האָט
זיך מיר שוין עטלעכע מאָל געװאָלט בא אים פרעגן: ,איר האָט ניט אין דעראזשנע קיין קאָרעװו
ייַסראָעל גראטש?"
--- און אָט האָט איר אײַך מײַן אימעניע, -- האָט שייע אָנגעװיזן אף דער שטוב, װאָס איז
געשטאנען טיף פארוקט אין א גרויסן פארוואקסענעם הויף.
פון שטוב איז פּונקט ארויסגעקומען א מיטליאָריקע פרוי מיט א מיידל א שײינהײַט פון א
יאָר זעכצן-זיבעצן.
-- וו ביסטו עס, טאטע, געווען אזוי לאנג? -- האָט דאָס מיידל, נעמענדיק דעם פאָטער
אונטער דער האנט, געפרעגט.
-- באגעגנט אונדזערן א פּאָגרעבישטשער און זיך צערעדט. װוּהין האָט איר זיך עס אזוי
אױיסגעפּוצט?
-- מיר גייען צו גיטע יאָשעס קוקן דעם טעלעװיזאָר, --- האָט געענטפערט די פרוי, --- טו
זיך איבער און קום אויך. הײַנט איז זייער אן אינטערעסנע טראנסליאציע.
--- איר מיינט, מיר האָבן ניט קיין טעלעװויזאָר, װאָס מיר גייען צו יענעם? -- האָט כאָדאָר-
קאָווסקי זיך צו מיר אָנגערופן. -- נאָר סאיז שוין בא אונדז אזוי אײַנגעפירט. קומט דער אָוװונט,
גייט מען צוגאסט, אָט װי אמאָל שאבעס באטאָג נאָכן שלאָף, אויב איר געדענקט.
אין זײַן בליק, מיט וועלכן ער האָט ארויסבאגלייט די טאָכטער, איז געווען עפּעס אזוינס, װאָס
דערמאָנט א יונגן פארליבטן טאטן.
-- עסטער האמאלקע, -- האָב איך געזאָגט.
-- הא? -- האָט שייע איבערגעפרעגט, וי ער װאָלט ניט דערהערט.
-- זי לערנט זיך, צי זי ארבעט שוין?
-- ווער, מײַן ליאליע? זי ענדיקט איבעראיאָר די שול, און װײַטער װעלן מיר זען. נאָך
פאראן צײײַט, -- ער האָט אָפּנעקערט פון מיר די אויגן און שטיל געזאָגט: --- שוין געקאָנט האָבן
אזא אייניקל,
שײַע האָט נאָכדעם לאנג געשוויגן, און אזוי שװײַגנדיקערהייט האָבן מיר זיך געלאָזט גיין
צום גרויסן פארוואקסענעם פּלאץ ניט װײַט פון טײַך, דאָ איז אמאָל געשטאנען די בארימטע
פּאָגרעבישטשער קלויז מיט די צוויי װוּנדערלעכע מענוירעס פון זיבעצעטן יאָרהונדערטי
24
פון אלץ, װאָס דאָ איז געווען אפן פּלאץ, איז בלויז פארבליבן דער ברונעם. שטייען מיר
ביידע איבערגעבויגן איבער אים און קוקן אפן אָפּשײַן אין דער וואסער.
פּלוצעם דערהער איך א פארדומפן קאָל, װי עס זאָל גיין פונעם ברונעם;
-- צוואנציק יאָר, וי די מילכאָמע האָט זיך געענדיקט, נאָר ביז איצט, אז איך דערזע א פרוי
מיט א קינד אף די הענט, בלײַב איך שטיין.
-- כ'פארשטיי...
-- ניין, ניין, --- שלאָגט מיר שײַע באלד איבער, -- ניט דערפאר װאָס מאמעס מיט קינדער
אף די הענט דערמאָנען מיר אין מײַן אומגעקומענער פרוי מיט די קינדער. דאָס הארף מען מיר
ניט דערמאָנען. דאָס פארגעסט זיך ניט אפילע אין שלאָף. איך וויל, פארשטייט איר מיך, זיך
פאָרשטעלן די באשעפעניש אין דער רעגע, ווען זי רײַסט ארויס בא א מוטער דאָס קינד פון די
הענט. װי נעמט מען עס א קינד, װאָס שמייכלט צו דיר מיט די אומשולדיקע אייגעלעך, און מע
צעקלאפּט אָן א שטיין דעם קאָפּ? װוי איז די זון ניט געװאָרן בלינד עס צוזעענדיק? דער מענטש,
װאָס האָט עס אפילע געזען מיט די אייגענע אויגן קאָן זיך עס ניט פאָרשטעלן, ס'איז ניט פארן
מענטשלעכן פארשטאנד.
מיר זײַנען אוועק מיטן שאָסײ, פארביי גערטנער און גערטנדלעך. פון שייען שרײַט ארויס
דער גרויסער ווייטעק:
-- מע פארגלייכט די היטלעראָווצעס צו כייַעס, נאָר צווישן וועלכע ווילדע כײַעס באגעגנט
זיך אזוינס? ניין, ס'איז ניט פארן מענטשלעכן פארשטאנד! מע האָט דאָ, בא אונדז, די טעג בא-
וויזן קינאָ, װאָס די היטלעראָווצעס אליין האָבן אָפּגעפאָטאָגראפירט. בערג מיט שארבנס, מיט
מיידלשע צעפ, מיט קינדערשע שיכעלעך... איר ווייסט ניט, דאָרטן, בא זיי, װײַזט מען די דאָזיקע
קינאָ? פריער פון אלץ װאָלט מען עס געדארפט װײַזן דאָרט, אין דייטשלאנד, װיַיזן עס די קאלעס,
די קימפּעטאָרנס, די יונגע מאמעס...
אונטער דער הילצערנער בריק איבערן ראָס האָט גערוישט דער וואסערפאל, געזוכט דאָרט
אין דער נידער די רעדער פון דער וזאסערמיל, װאָס איז געשטאנען אפן ברעג צווישן די אײַנגע-
בויגענע ווערבעס מיט פארהאקטע טיר-און-פענצטער. איבערן שמאָלן פּאָרענטש פון דער בריק,
אונטער וועלכן עס האָט געקאָכט און געזאָטן דאָס וואסער, זיַנען ארומגעלאָפן אהין און צוריק
ייִנגלעך אין טרוסיקעס, זיך אויסגעפיינט איינער פארן צווייטן, וי מיר אמאָל, מיט בײַקומען אין
זיך די מוירע.
-- איך װאָלט מיט אייך צוגעגאנגען אפן הײיליקן אָרט, אָט איז עס שוין, --- װײַזט מיר שײַע
אָן אפן הויכן בארג, װאָס קוקט ארויס פון צװוישן די ביימער, -- נאָר ס/איז מיר איצט פּאָשעט
שווער. אײַלט זיך צו, אונדזער מעכל, מיכײַלאָ נאָסיק, דער קװאָרעסמאן, קאָן אוועקגיין, און אָן
אים וועט איר דאָרט גאָרניט געפינען.
צום ערשטן מאָל הייב איך זיך אוף מיטן דאָזיקן ארוף-בארג, צום ערשטן מאָל גיי איך ארײַן
אין דאָזיקן טויער. װוען מע האָט מעקאבער געווען מײַן אומגעקומענעם ברודער און דעם טאטן
מײַנעם, האָט מען זיי קיין מאצייוועס ניט באוויזן שטעלן. גיי איך אום צװוישן די פארוואקסענע
קװאָרים מיט פאָרכטיקע טריט. עפשער דאָ... און עפשער דאָרט.
-- שאָלעם אלייכעם, וועמען זוכט איר עס דאָ, מײַן ליבער ייָד?
אנטקעגן מיר שטייט א מענטש מיט א בלאנקענדיקער קאָסע אין דער האנט. איין אויג איז
בא אים פארמאכט, דאָס אנדערע קוקט וי אין א זײַט. זײַן גוטמוטיק פּאָנעם איז מיר גוואלדיק
באקאנט. און כאָטש איך ווייס, אז כ'האָב אָט דעם מענטשן קיינמאָל אין לעבן ניט געזען, דאָך
שטרענג איך אָן דעם זיקאָרן ---פונוואנען, פונדעסטוועגן, איז ער מיר אזוי קענטלעך? נו, יאָ: מיטן
ארײַנמישן אינעם זאפטיקן אוקראיניש, װאָט ער רעדט, ייִדישע ווערטער דערמאָנט ער מיר אין
כװעדאָרן פון שאָלעם-אלייכעמס , די גרויסע בעהאָלע פון די קליינע מענטשעלעך".
-- טאק, טאק. געװווינט האָט איר בא שאָלעם קירזשנער. א מײַסע, צי איך האָב געקענט
שאָלעם ברוסילאָווסקען? וועמען, דאָראָגאָי, קען איך דאָ ניט? איך בין שוין, באָרעכהאשעם, עט-
לעכע און פערציק יאָר קװאָרעסמאן. צום אלעמערשטן בין איך געווען א סטאָראָזש. באטאָג גע-
פּאשעט בא באלעבאטים די קי מיט די ציגן און באנאכט געהיט דעם בעסאלמען. איצט בין איך,
באָרעכהאשעם, אָדנאָ ס דרוגים:, אי סטאָראָזש, אי קװאָרעסמאן, אי, אויב איר ווילט וויסן, אפילע
כעוורע קאדישע. קומט, ליבער ייַד, װועל איך אײַך װײַזן, װוּ סע ליגט רעב שאָלעם. דעם זון זי"
נעם, ארטשיקן דעם טשעקיסט, געדענקט איר? א באָיעװאָי כעוורעמאן געווען. אָט אָדדאָ ליגט
אװוראָס דער פישער, אװוראָם צירולניק, אויך פון די בעזשענצעס. און וער ליגט דאָ? נו יאָ, רעב
ארן דער טרעגער, א כוואט א ייד געווען. זײַן זון אָשער דובאָווסקי איז בא אונדז זאווקאָמונכאָזאָם.
יי .2
1 איינס און דאָס צװייטע.
מיכײַלאָ מאקסימאָוויטש נאָסיק שטעלט זיך אָפּ קימאט בא יעדן קייווער.
-- אָראטאָרסקען דעם בוכהאלטער, אָלעװ-האשאָלעם, האָט איר געקענט? -- פרעגט ער מיך,
צורעכט מאכנדיק אף א פריש-אָנגעשאָטן בערגל דאָס ברעטל ,פּױ ניקבאָר", -- ער איז געווען א
ייִד נאָך פון די אמאָליקע ייָדן. אָן אָראטאָרסקען איז דאָס שטעטל געבליבן וי אָן א גאבע, אָן אים
האָט זיך דאָ גאָרניט נישט געטאָן. טאָמער, כאָלילע, מאכט זיך איצט א לעװײַע, איז ניטאָ אפילע,
ווער ס'זאָל װעלן גיין קלאפּן מיט דער קאָראָבקע ,צדאָקע טאצל מימאָוועס". איר מיינט, איך
האָב עפּעס פון דער קאָראָבקע? כאָלילע. איך לעב פון דער כאָזײַסטװע. איך האָב מיר דאָ אפן
פעלד עטלעכע סאָטקעס ערד, װאָס איך פארזיי, און א ביסל פאלט מיר ארײַן פון קייווער-אָװעס.
קומט עלעל, איז ניטאָ דער טאָג, ס'זאָל עמעצער ניט אָנפאָרן, און יעדערן דארף מען װײַזן, װוּ עס
ליגן זײַניקע, װאָרעם קיין סאך מאצייוועס האָט דער דײַטש, בוד אָן פּראָקליאט!, דאָ ניט איבער-
געלאָזט. װאָס איך בין צוליב דעם בעסאלמען דאָ אויסגעשטאנען פון די דײַטשן, וינטש איך
עס ניט דעם גרעסטן סוינע ייִסראָעל.
מיכײַלאָ לאָזט ארויס א טיפן זיפץ.
--- שווער צו זײַן א קװאָרעסמאן אף א ייִדישן בעסאלמען. װוּ האָט איר נאָך אזויפיל ברודער-
קװאָרים? '
שטייענדיק בא דעם פארוואקסענעם ברודער-קייווער, װוּ עס ליגט מײַן ברודער שיקע,
דערזע איך פאר זיך א צווייטן קייווער אינעם ליטװוישן שטעטעלע יאנעשקע. אונטערן בערגל ערד
אפן גאָרטן בא דער בלויער אָזערע ליגט באהאלטן דאָס גאנצע שטעטל, און צװוישן די קאָרבאָנעס
פון דער היטלערישער שכיטע אויך מײַן ברודער רוּוון-הענעך מיט דער גאנצער מישפּאָכע.
װוּ איז דער קייווער פון מײַן דריטן אומגעקומענעם ברודער, װעט מיר שוין קיינער ניט
אָנװײַזן -- ניט דער בוים,. װאָס איז דאָרט געשטאנען, ניט דער פויגל, װאָס איז דעמלט דורכגע-
פלויגן. די ערד, פאר וועלכער מײַן ברודער, דער רויטארמייער, איז געפאלן אין שלאכט, האַבן
די באָמבעס און סנאריאדן עטלעכע מאָל איבערגעאקערט..
-- אײַער פאָטער, זאָגט איר, איז געשטאָרבן אינגיכן נאָכן פּאָגראָם, דארף ער, אזוי רעכן
איך, ליגן אין איינעם פון אָט די דאָזיקע קװאָרים.
אן ערעך אזוי האָט מיר מיט עטלעכע יאָר צוריק געזאָגט דער פּאָלטאװער קװאָרעסמאן, װאָס
האָט מיר געהאָלפן אָפּזוכן דעם קייווער פון מײַן פרי פארשטאָרבענער מוטער.
ווען מיכײַלאָ מאקסימאָװיטש נאָסיק האָט פארמאכט הינטער מיר דעם אײַזערנעם טױער
פונעם בעסאלמען, איז די זון שוין פארגאנגען. נאָר דער ציגל-זאװאָד אפן בארג איז געווען ארומ-
געגארטלט מיט שטראלן און האָט פונדערװײַטנס אויסגעזען װוי אן אלטערטימלעכער שלאָס. מיט-
אמאָל איז אלץ פארשוווּנדן, און איך בין געבליבן אויג-אף-אויג מיטן רויך פונעם שטארצנ-
דיקן קוימען...
וי גרויס עס זאָל ניט זײַן דאָס שטעטל, נאָר א נײַעם מענטשן באמערקט מען באלד, ביפראט
נאָך א היגן. האָט מען טאקע אף מאָרגן מיך מאמעש ניט געלאָזט דורכגיין די גאס. שיר ניט יעדער
איינער האָט מיך אָפּגעשטעלט, פארבעטן צו זיך. און אז מע צערעדט זיך, איז עס שוין ניט אף
איין שאָ...
א טאָג פאר מײַן אָפּפאָרן האָט מיך אָפּגעשטעלט שלוימע פון באָלאָטינקע און מיך גענומען
אפן פארהער: װוּ בין איך געווען, װאָס האָב איך געזען, װוי איז מיר געפעלן, װאָס איז מיר גע-
פעלן. דערהערט, אז איך בין ניט געווען אין פּארק, האָט ער א הייב געטאָן די קאָרטענע הויזן
און שיר ניט אונטערגעשפּרונגען:
-- הער נאָר. א מענטש איז עס אָפּעט באלד א װאָך אין פּאָגרעבישטשע און ניט געזען דעם
פּארק. איר מיינט, אפּאָנעם, ס'איז יענץ סעדל, װאָס אמאָל...
ס'איז טאקע ניט יענץ סעדל, װאָס אמאָל. ס'איז א פּארק, מיט אלייען, מיט קלומבעס, מיט א
טאנץ"פּלאץ און יוגנט אפן טאנץ-פּלאץ. מיט איינער פון די סטעזשקעס לאָז איך זיך אראָפּ. צום
ברעג ראָס.
די לעװאָנע. איז אף יענער זײַט טײַך. ביז זי װעט אָנקומען אין שטעטל, האָט זי נאָך דורכצו-
שווימען דאָס וועלדל באם האָריזאָנט און די לאָנקע אראָפּ-בארג. פון דער אָװנטיקער טונקלקײַט,
װאָס איז פונעם זעלבן קארשן-קאָליר, װאָס דאָס וואסער אין טײַך, שיילט זיך אויס א באלויכ-
טענער דער צוקער-זאװאָד. די לעװאָנע גייט דאָרטן אום פון פענצטער צו פענצטער.
-- א פּייזאזש פאר לעוויטאנען... און מערקווירדיק, אָן דעם צוקער-זאװאָד פארלירט דאָך,
אייגנטלעך, די לאָנקע איר פּאָעטישן כיין.
1 זאָל ער פארשאָלטן װערן.
26
לעבן מיר שטייען עטלעכע יוגנטלעכע -- שילער פון די עלטערע קלאסן, -- און א באיאָר-
טער מאנצבל, װײַזט אויס א לערער, העלפט זיי אױיסקלײַבן דאָ, אפן ברעג, א לאנדשאפט אף צו
מאָלן.
די לעװאָנע ווארפט ארײַן אין פארהויכטן שפּיגל פון טײַך עטלעכע זילבערנע טעצעלעך.
דער שטראָם כאפט זיי אונטער און טראָגט אוועק צום טשערעט. שפּרינגען ארויס פון טשערעט
די זשאבעס און נעמען פריילעך קוואקען. רופן זיך באלד אָפּ די גרילן אינעם גראָז, די סאָלאָװײיען
אף די ביימער. און די זילבערנע טעצעלעך האלטן אין איין צוקומען. זיי האָבן שוין בָאלְד פאר-
כאפּט א האלבן טײַך. אין די סוידעספולע קלאנגען פון דער זומער-נאכט גיסט זיך ארייַן א וויי-
טער געזאנג. און פוֹל מיט בענקשאפט זײַנען די טענער פונעם אקאָרדעאָן. דאָס זינגען, װײַזט
אויס, אף דער לאָנקע דאָרפישע באָכערים און מיידלעך.
איך גיי מיטן נידעריקן ברעג. די לעװאָנגע גייט מיר נאָך, און, װי איך, בלײַבט זי פּלוצעם
שטיין: פון דער לאָנקע אף יענער זײַט טײַך, פונוואנען ס'האָט זיך געהערט דאָס געזאנג, טראָגן
זיך איצט קלאנגען פון א פידל. זיי ווערן נעענטער, זיי זײַנען שוין נאָענט. אפן ליכטיקן וואסער
הוידעט זיך א שיפל, דאָס שיפל שווימט שטיל צום ברעג, עס שפּרינגען פון דאָרט ארויס, האלטנ-
דיק זיך פאר די הענט, א באָכער מיט א מיידל. באם באָכער אפן אקסל הענגט א טראנזיסטאָר.
אָט פונוואנען ס'איז געגאנגען דאָס װוּנדערלעכע געזאנג און דאָס שפּילן אפן פידל.
ווען דאָס יונגע פּאָרל גייט דורך פארביי מיר, שריי איך שיר ניט אויס פון פרייד:
-- ס'איז דאָך זי :
יאָ, ס'איז זי, דאָס מיידל פונעם זשאשקאָווער צוג. זי איז אָנגעטאָן אין די טופליעס, צוליב
וועלכע זי איז געפאָרן קיין קיעוו. איך האָב זי ניט אָפּגעשטעלט. ער שטעלט עס אָפּ אין א
לעװאָנעדיקער נאכט א באָכער מיט א מיידל?
אינדערפרי בין איך שוין געווען אין שפּיצעניץ, פון דאָרטן בין איך אראָפּגעפאָרן קיין
בעלילאָווקע, טעטיעוו, מאָנאסטירישטשע... און פּונקט װי עס זײַנען ניטאָ קיין צוויי אלציינע
מענטשן, אזוי זיינען אויך ניטאָ קיין צוויי אלציינע שטעטלעך. יעדער שטעטל, װי ענלעך סזאָל
ניט זײַן אפן צווייטן, האָט זיך זיַן אייגן פּאָנעם, זײַן אייגענע נעשאָמע.
װאָס פאר א שטעטל פון די, װוּ איך בין געווען, איז דאָס עכטע הײַנטצײַטיקע שטעטל? צי
וועלן אף דעם ענטפערן מײַנע רײַזע-בילדער נאָכדעם, וי איך װעל שוין פאָלגן דעם דעראזשנער
אײַנבינדער אלעקסאנדער זעווינען און זיך אראָפּכאפּן קיין כמעלניצקי?
דערװײַל בין איך נאָך אין וועג. איך זיץ אינעם אומאניער צוג, װאָס גייט קיין קאזאטין. די
וועגן פון די שטעטלעך ארום וויניצע און אומאן גייען זיך צונויף און גייען זיך פאנאנדער אין
קאזאטין.
שלוימע ראבינאַװיטש
מאַסקװע---
טעל-אוו'וו
(אײַנדרוקן, נאַטיצן)
יך ארבעט אין דער פּרעסע-אגענטור
,נאָװאָסטי*. ניטאָ קיין טאָג, עמעצער פון
אונדז, זשורנאליסטן, זאָל זיך ניט לאָזן אין
א װײַטער נעסיע -- קיין װלאדיװאָסטאָק אָדער
מאכאטש-קאלא, קיין דעלי אָדער ניו-יאָרק, קיין
אלזשיר אָדער סטאמבול... איך פאָר דאָס מאָל קיין
ייַסראָעל. געהערט האָב איך וועגן דעם לאנד א סאך,
געלייענט ניט װיײיניק, אָבער װי זעט עס אויס אין
דער װירקלעכקײַט? װי לעבן דאָרט מענטשן?
און אָט טראָגט אונדז שוין דער זילבערדיק-
װײַסער ,איל-18* אין די װאָלקנדיקע הייכן איבער
כארקאָוו, סימפּעראָפּאָל, אנקארא...
;העוויינו שאלאָם אלייכעם"
איך פאָר צוזאמען מיט א פּאָר צענדליק פוט-
באָליסטן פון דער מאָסקװער ספּאָרט-געזעלשאפט
;ספּארטאק". זיי זײַנען אײַנגעלאדן אף צוויי כאווע-
רישע באגעגענישן מיט די פוטבאָליסטן פון ייַסראָעל.
זיצן גלאט אזוי אין די ווייכע פאָטעלן, דרעמלען
אָדער קוקן אין די איליומינאטאָרן אף די װײַסע
װאָלקנס, װאָס שווימען ערגעץ אונטן, -- דאָס איז
ניט פאר זיי. עס ברויזט אין די כעוורע יוגנטלעכע
ענערגיע און קויעך, זינגט מען איין ליד נאָך דע
צווייטער הויך און האָפּערדיק אפצולאָכעס דעם רויש
פון די מאָטאָרן. פּלוצעם הער איך די מעלאָדיע פון
דער פּאָפּולערסטער ליד אין ייִסראָעל -- , העוויינו
שאלאָם אלייכעם??, װאָס פארמאָגט ניט מער װי די
דאָזיקע דרי ווערטער. באטײַטן באטײַטן זי --- מיר
ברענגען אײַך שאָלעם. די ספּארטאקאָווצעס זינגען,
טופּען צו מיט די פיס, פּליעסקען מיט די הענט. אין
דעם אימפּעטפולן געזאנג רײַסט זיך מיטאמאָל ארײַן
א מעכײַעדיקע פרויען-שטים, דאָס איז זארא דאָלו-
כאנאָווא, די בארימטע סאָוועטישע זינגערן, וועלכע
זיצט מיט אונדז אין איין סאלאָן.
איצט זינגען שוין אלע, כוץ איינער, כוץ מײַן
שכיינע, אן עלטערע פרוי פון א יאָר עטלעכע און
זיבעציק. מיר צעריידן זיך, און איך דערוויס זיך
וועגן אן אלטער װוּנד, װאָס בלוטיקט נאָך ביז איצט,
מײַן שכיינע איז פון לענינגראד, פּראָפּעסאָר פון
מעדיצין. װען עס איז אױסגעבראָכן די מילכאָמע
און די פאשיסטן האָבן גענומען באשיסן די שטאָט,
האָט מען קױידעמקאָל ארויסגעפירט די קינדער. איר
איינציק טעכטערל האָט זיך געלערנט אין א ספּע-
ציעלער קונסט-שול. די שול האָט מען עוואקוירט
קיין קיסלאָװאָדסק. ווען אהין האָבן זיך אריינגעריסן
די דײַטשן, האָט זיך די לערער אײַנגעגעבן צו באקו-
מען פארן מיידעלע א רוסישן שײַן. אזויארום האָט
מען זי בעפּויעל-מאמעש ארויסגעכאפּט באם מאלעך-
האמאָוועס פון די הענט. אין א קורצער צײַט ארום
האָבן די פאשיסטן פאָרט געפּאקט דאָס מיידעלע. איין
לאגער, א צווייטער, א דריטער... צום סאָף פון קריג
1 הבאנו שלום עליכם.
איז זי מעגולגל געװאָרן אין א קאָנצלאגער בא די מײַרעװו-גרענעצן פון דייַטשלאנד. דעם לאגער
האָט באפרייט א פאלעסטינער ייִדישער טייל פון דער ענגלישער ארמיי. דאָס לענינגראדער מיידל,
װאָס איז שוין אלט געװאָרן אכצן יאָר, איז געפעלן געװאָרן איינעם פון די ייִדישע סאָלדאטן.
אינגיכן האָבן זיי כאסענע געהאט און זיך באזעצט אין טעל-אוויוו.
וועגן דעם אלעם האָט זיך די מאמע דערװוּסט ערשט א סאך שפּעטער. איצט פאָרט זי זיך
זען מיט דער טאָכטער נאָך אזויפיל יאָרן צעשיידט זײַן.
-- האָט איר ניט געטראכט וועגן אריבערפאָרן צו איר אף שטענדיק? -- פרעג איך בא איר.
-- דאָס, זעט איר, איז פאר מיר אומעגלעך. וי קאָן איך זיך שיידן מיט מײַן לאנד, מיט מייַן
שטאָט, מיט לענינגראד, װאָס איז א שטיק פון מייַן הארצן?
דאָ װועל איך זיך דערלויבן א ביסל פארלויפן פאָרויס. די אלטע ייִדישע מאמע פון לענינגראד
האָט די גאנצע צײַט מוירע געהאט, צי װעט איר אויסגעליטן, שוואך הארץ אויסהאלטן די ערשטע
באגעגעניש... פּאסירט האָט פונקט פארקערט: דערזען די מוטער, האָט די טאָכטער אויסגעשריען
,מאמע* און געפאלן כאלאָשעס.
אפן אינדזל ציפּערן
נאָך פיר שאָ פליִען האָט דער סאָװועטישער לײַנער אונדז געבראכט קיין ניקאָזיִע, דער
הױפּטשטאָט פונעם אינדזל ציפערן. פונדאנען װעלן מיר שוין פליען אף א גריכישן אעראָפּלאן.
מיר האָבן געהאט גענוג צײַט צו באקענען זיך מיט דער שטאָט און האָבן געפילט בעכוש, וי
אומרויק איז דאָ. איבער די שמאָלע און ענגע גאסן פון ניקאָזיע גייען ארום די ,בלויע קאס-
קעס" -- א מיליטערישער פּאטרול פון דער אָרגאניזאציע פון די פארייניקטע נאציעס. די שטאָט
איז צעטיילט אף צוויי פיַינטלעכע לאגערן. מיר זײַנען דערגאנגען צו א פּלאץ, װאָס איז איבער-
געשניטן אף צוויי טיילן: פון איין זײַט -- גריכישע סאָלדאטן, פון דער צווייטער זײַט -- טער-
קישע סאָלדאטן. ביידע צדאָדים זײַנען גרייט יעטווידע מינוט אָנהייבן א שיסערײַ. און עס מאכט
זיך, אז מע שיסט טאקע...
דער גריכישער אעראָפּלאן האָט א ביסל פארשפּעטיקט. זײַנען מיר געזעסן אין ווארט-זאל
און געטרונקען קאלטן מאראנצן-סאָק. צו איינעם פון די טישלעך האָט זיך צוגעזעצט א ייד מיט
א געלבלעכער באָרד און געקרײַזלטע פייעס, אָנגעטאָן אין א שפּאָגל-נײַער זײַדענער שווארצער
קאפּאָטע, דער הוט אויך א שווארצער. אף די פיס --- װײַסע לאנגע זאָקן, ביז די קני. אזעלכע
געשטאלטן האָב איך ביז איצט געזען בלויז אין בילדער-גאלערייעס.
--- שאָלעם-אלייכעם, -- ווענד איך זיך צו אים.
-- אלייכעם שאָלעם, -- ענטפערט ער מיט א שמייכל.
--- א ראָוו?
-- ניין, איך בין א לערער אין א יעשיווע אין יערושאָלאיִם. װוּהין פאָרט א ייָד?
-- א ייד פאָרט קיין ייַסראָעל.
-- אף שטענדיק?
-- ניין. אף א פּאָר װאָכן. איך בין א זשורנאליסט, װויל איך זיך באקענען מיטן לאנד.
-- ס'װאָלט ניט געווען קיין אוולע, --- מאכט ער, -- אז איר זאָלט זיך ניט אומקערן צוריקי..
-- װאָס רעדט איר, אין דער הײיליקער טוירע שטייט דען ניט געשריבן, אז ווארפן די היים,
איבערלאָזן דאָרט א װײַב מיט קינדער איז א זינד?
-- יאָ, -- רײַסט ער מיך איבער, -- יאָ, א זינד איז עס, אָבער מיר קאָנען געפינען טאקע
אין דער הייליקער טוירע אן אנדער פּיירעש, װאָס וװעט אײַך מויכל זײַן.
וויבאלד אזוי, איז שוין אלץ קלאָר...
דער ערשטער אינטערוויו
קיין טעל-אוויוו זײַנען מיר אָנגעקומען פרײַטיק, אזייגער צוועלף באטאָג. דער אעראָדראָם
איז געווען פארגאָסן מיט זון. אין אעראָװאָקזאל האָט געקאָכט װי אין א קעסל. א סאך מענטשן
זײַנען געקומען באגעגענען די סאָוועטישע געסט. די זשוואווע קאָרעספּאָנדענטן פון די ייִסראָעל-
דיקע צײיַטונגען אטאקירן יעדן פון אונדז. ווער עס רעדט רוסיש גאָר נישקאָשע, און װער עס
קאלעטשעט די שפּראך גאנץ לײַטיש. אלנפאלס, איבערזעצער זײַנען דאָ איבעריק. דערהערט
פון מיר א ייִדיש װאָרט, האָט מען מיך פארשאָטן מיט פראגן. א פאָרשטייער פון דער ראדיץָ ;קאָל
ייִסראָעל* האָט געפרעגט;
9
-- װאָס האָט אײַך געזאָגט קאָסיגין װעגן די באציונגען צװישן פססר און ייִסראָעל,
ווען איר האָט זיך געקליבן אין וועג?
װאָס ענטפערט מען אים?
-- ווען קאָסיגין זאָל ריידן מיט יעדן איינעם, װאָס פאָרט קיין אויסלאנד, -- האָב איך
דערקלערט, -- װאָלט אים ניט געקלעקט קיין צײַט ניט בלויז פאר מעלוכישע איניאָנים, נאָר
אפילע אף אויסצושלאָפן זיך. אָבער איינס קאָן איך אײַך זאָגן: דער סאָוועטנפארבאנד האָט ניט
איין מאָל דערוויזן, אז ער איז פאר גוטע באציונגען מיט אלע לענדער פון דער וועלט, אריינגע-
רעכנט אויך ייִסראָעל.
= -------------טעלאוויוו-- די גרעסטע שטאָט אין ייִסראַעל
לאָמיר אָנהײיבן די רײַזע איבער ייִסראָעל, װי איך האָב זי אָנגעהױבן, פון טעל-אוויוו, דער
גרעסטער שטאָט אין לאנד. איר באפעלקערונג (צוזאמען מיט יאפע) ציילט איצט 400 טויזנט
נעפאשעס. אהער גיסן זיך ארײַן נאָך פיר שטעט -- ראמאט-גאן, כאָלאָן, בניי-בראק און באט-
יאם -- מיט א באפעלקערונג פון קנאפּע 250 טויזנט מענטשן. דאָס גאנצע לאנד פארמאָגט א
באפעלקערונג פון קאָרעוו צוויי מיליאָן זעקס הונדערט טויזנט מענטשן. 300 טויזנט פון זיי--
אראבער.
טעל-אוויוו איז א מאָדערנע שטאָט, װאָס האלט זיך ערשט אין בויען. עס ווערן אופגעצשטעלט
א סאך נײַע הײַנטצײַטיקע הײַזער, הויפּטזאכלעך פיר-פינפשטאָקיקע -- דורכויס גלאָז און בע-
טאָן. דאָ און דאָרט באװוײַזן זיך אויך מויערן פון אכט-צען שטאָק, דער , בעט שאלאָט* (,, דאָס הויז
פון פרידן"), װאָס װוערט דער האנדלס-צענטער פון דער שטאָט, האלט שוין גאנצע זעקס און
דרייסיק שטאָק.
טעל-אוויוז טוקט זיך אין גרינס. בולווארן, פּארקן, ביימער 2 נגויס די גאסן. אינעם שטאָט-
מוניציפּאליטעט האָט מען מיר געזאָגט, אז עס זײַנען דאָ פארפלאנצט א מיליאָנען ביימער.
פאראן א מינהעג: אז עס װערט געבוירן א קינד, פארפלאנצט ן אף זײַן נאָמען
א בוים.
4
+*
4
-!
די צענטראלע ארטעריע פון דער שטאָט --- די פארפּוצטע, שפּאָגל-נײַע, וי
ערשט פון דער
נאָדל ארויס, דיזענהאָף-גאס מיט אירע בונטע רעקלאמעס -- זעט אויס אזוי, װי זי װאָלט וועלן
זאָגן יעדן מענטשן, װאָס זעט זי צום ערשטן מאָל: טו אָקאָרשט א קוק, װוי שיין איך בין, זוי רײַך
איך בין.
געזען האָב איך אין טעל-אוויוו עפּעס אנדערש אויך. ניט װײַט פון דעם דיזענהאָף-פּלאץ פאר-
נעמען א היפּשן שעטעך הילצערנע שטיבלעך אָן די סאמע עלעמענטארע באקװעמלעכקײַטן א
שטיקל צײַט צוריק זײַנען אהער געקומען ביזנעס-לײַט. געקויפט באם מוניציפּאליטעט די ערד,
האָבן זיי אָנגעהױיבן בויען װוין-הײַזער צו אכט--צוועלף שטאָק. די דירעס פארדינגען זיי און
מאכן דערבײַי א רעכטע קאָפּעקע. אָבער דערפאר האָבן פיל אײַנװױנער פון די אלטע שטיבער
אפילע קיין האָפענונג ניט זיך באזעצן אין אָט די הײַזער. איינער פון זיי האָט מיר געזאָגט:
-- איר פארשטייט, דאָ, אין צענטער שטאָט, וווינען מיר, איך מיט מײַן מישפּאָכע -- זיבן
מענטשן, שוין א סאך יאָרן, מיר האָבן דרײַ צימערן. נו, איז פאָדערן מיר בא דעם פּאָדריאטשיק
א דירע פאר א דירע. און ער לייגט פאָר פאר אונדזער אלטער ווינונג אזא פּרײַז, אז עס װועט
קוים קלעקן אף איין פּיצל צימער. דירעס קאָסטן בא אונדז א מאטמען מיט געלט. צו קויפן אן
אָנשטענדיקע וווינונג דארף איך ארײַנקריכן אין כויוועס ביז איבערן קאָפּ. נו, זאָגט אליין, װאָס
טוג עס?
--- און אויב דינגען א דירע? --- פרעג איך.
-- דאָס איז נאָך ערגער. די באלעבאטים פון די הייזער האָבן האיאָר באשלאָסן צו העכערן
דאָס דירע"געלט, כאָטש א דירע קאָסט אזוי אויך גענוג. כוץ דעם, דארף יעדער איינער, װאָס וויל
דינגען א דירע, באצאָלן פאָרויס א גרויסע סומע. פונוואנען זאָל עס נעמען א פּראָסטער האָרע-
פּאַשניק?
אזוינס האָב איך געהערט פון א סאך מענטשן, װאָס װווינען ניט בלויז לעבן דיזענהאָף-פּלאץ,
נאָר אויך אין די קווארטאלן מענשיא (מנשיה), נוזהא (נוזהה) און סאכנא (סחנה).
מע האָט מיר דערציילט, אז אין ייִסראָעל זייַנען פאראן טויזנטער מישפּאָכעס, װאָס וווינען
אין אלטע הײַזער, וועלכע דארפן אראָפּגעטראָגן ווערן. די פּאָדריאטשיקעס ווילן אף דעם ספּע-
קולירן, און די פּאָליצײ העלפט זיי דערין. עמעס, זי שטויסן זיך קעסיידער אָן אף אן אקשאָנעס-
40
ורו
דיקן ווידערשטאנד. דער קאמף פאר א יוישערדיקער קאָמפּענסאציע איז פארוואנדלט געװאָרן
אין א מאסן-באוועגונג צװישן די אײַנװױנער פון די אלטע הײַזער. ?א דירע פאר א דירע" --
דער דאָזיקער לאָזונג איז געװאָרן זייער פּאָפּולער אין טעל-אוויוו.
וועגן איינער א דראמאטישער באגעגעניש
שאבעס אינדערפרי זײַנען אין הויף פון דעם האָטעל, װוּ איך בין אײַנגעשטאנען אין ראמאט-
אוויוו, ארײַנגעפאָרן עטלעכע אװטאָמאָבילן. פון דער ערשטער מאשין איז ארויס א קורץ געשוי-
רענע פרוי מיט א בלייך שיין פּאָנעם און גרויסע בלויע אויגן. צוהינקענדיק און אָנשפּארנדיק זיך
אפן מאנס אקסל (דערנאָך האָב איך זיך דערװוּסט, אז זי האָט ניט לאנג צוריק דורכגעמאכט א
שווערע אָפּעראציע), האָט די פרוי געמאכט א פּאָר שפּאן צו מיר, האָט זיך פאנאנדערגעוויינט און
זיך געװאָרפן מיר אפן האלדז. דאָס איז געווען סאָניע ווארזאגער.
זי איז אלט געווען 13 יאָר, ווען אין דער פּוילישער שטאָט סאנדאָמעזש האָבן די היטלעריסטן
אָפּגעריסן זי פון אירע עלטערן. קימאט פינף יאָר האָט זי געװאָגלט איבער די קאָנצלאגערן. דעם
8 מײַ 1945 האָט אונדזערע א דיוויזיע, פארפאָלגנדיק די רעשטלעך פון דער היטלעריסטישער
ארמיי, כאפרייט אין די סודעטן א קאָנצלאגער, אין וועלכן די עסעסאָווצעס האָבן צונויפגעטריבן
ייִדישע מיידלעך פון אלע עקן אײיראָפּע. איך בין געווען צװישן די ערשטע סאָוועטישע אָפיצערן,
װאָס זײַנען געקומען צוהילף די דאָזיקע אױסגעשעפּטע, אױסגעפּײַניקטע מענטשן. צװישן די
באפרייטע איז געווען אויך די אכצניאָריקע סאָניע ווארזאגער (דעמלט קאץ).
אינגיכן װאָבן מיר, סאָוועטישע קריגסלײַט, ברידערלעך-ווארעם ארויסבאגלייט אהיים די
נאָרװאָס באפרייטע און פון גליק שיינענדיקע ייִדישע מיידלעך. סאָניע האָט געבעטן, איך זאָל
איר שענקען מיינע א פאָטאָגראפיע. איך האָב איר אָפּגעגעבן די לעצטע און אָנגעשריבן אף
דער לינקער זייט: , דער שיינער און פילגעליטענער טאָכטער פון מײַן פאָלק סאָניע קאץ. מאיאָר
פון דער סאָוועטישער ארמיי ס. ראבינאָוויטש. מײַ 21945,
אין א יאָר 15--16 ארום איז זיך פארלאָפן אזא מײַסע. איינע א רעאקציאָנערע צײַטונג איז
ארוױיסגעטראָטן מיט א העצע-ארטיקל קעגן אונדזער לאנד. איך האָב דערוף געענטפערט. איז זי
ווידעראמאָל ארויסגעטראָטן און דערקלערט, אז קיין שלוימע ראבינאָוויטש עקזיסטירט גאָרנישט
אין דער נאטור, דאָס איז ניט מער װי אן אויסגעטראכטער נאָמען, א שפיצל פון דער סאָווע-
טישער פּראָפּאגאנדע. ,נו, װי דערװײַזט מען, אז איך בין פאָרט דאָ?" -- האָב איך דאן געטראכט.
ביז איך האָב זיך דאָ געבראָכן דעם מויעך צו דערװײַזן; אז איך בין איך, האָט דאָס ניט
שלעכט אָפּגעטאָן מײַן אלטע באקאנטע, די געוועזענע קאצעטלערן סאָניע קאץ (ווארזאגער). זי
האָט צוגעשיקט אין דער רעדאקציע פון דער צײַטונג ,פרײַ ייִסראָעל* א בריוול, אין וועלכן זי
האָט געמאכט צונישט די לעכערלעכע אויסטראכטעניש וועגן דעם, אז קיין שלוימע ראבינאָוויטש
עקזיסטירט ניט, און האָט דערציילט וועגן אונדזער באגעגעניש אין מײַ 1945. צום בריוו האָט זי
בײַגעלײגט יענע סאָלדאטישע פאָטאָגהאפיע. אָט אזויארום האָב איך זיך דערװוּסט, אז סאָניע
װוינט אין ייִסראָעל. נאטירלעך, אז איצט, זײַענדיק אין לאנד, האָב איך זייער געװאָלט זיך טרעפן
מיט איר.
און איצט לאָמיר זיך אומקערן צו די מאשינעס, װאָס פאָרן ארײַן אין הויף פון דעם האָטעל,
װוּ איך שטיי אײַן. דאָס איז סאָניע מיט איר מאן אלעקסאנדער ווארזאגער געקומען אײַנלאדן
מיך צו זיך צוגאסט. מיט איר זײַנען געקומען צו פאָרן איר מאנס ברידער מיט זייערע װײַבער
און קינדער. װועגן מײַן קומען האָט זי זיך דערװוּסט פון די טעל-אוויווער צײַטונגען.
די אופמערקזאמקייט פון דער מישפּאָכע ווארזאגערס צו מיר, דעם געוועזענעם סאָװועטישן
אָפיצער, איז געווען דער אויסדרוק פון זייער דאנקבארקײַט צו אונדזער לאנד. דערוף האָבן די
ווארזאגערס געהאט גאָר א גרויסן סמאך.
אין 1939, ווען די פאשיסטישע אָקופּאנטן האָבן זיך ארײַנגעריסן קיין פּױלן און האָבן אָנגע-
הויבן טאָטאל פארטיליקן ייִדן, איז דער אלטער בעקער ווארזאגער מיט זײַנע זיבן זין געלאָפן
קיין סאָוועטנפארבאנד, און דאָ האָבן זי זיך געראטעוועט. שפּעטער זײַנען די ווארזאגערס ארויסגע-
פאָרן קיין ייִסראָעל. איינער פון די ברידער, שלוימע ווארזאגער, האָט באשריבן די יאָרן פון
זייער לעבן אין סאָוועטנפארבאנד אין צוויי ביכער ;/ברויט" און ;זאמד".
און אָט זײַנען מיר שוין אין ראמאט-גאן, אין דעם הויז, װוּ עס לעבט סאָניע, איר מאן און
זייערע צוויי זין. די שטוב איז פול מיט מענטשן. א גאנצן טאָג האָט מען זיך מעסאמייעך געווען,
געזונגען סאָוועטישע לידער.
מע האָט מיך מאמעש פארשאָטן מיט פראגן וועגן דעם, װי עס לעבט זיך אין סאָוועטנפאר-
41
באנד, װי עס בויט זיך און וואקסט מאָסקװע, װאָס װועט געבן די עקאָנאָמישע רעפאָרם, וועמען
און וויפל גיט מען פּענסיע אאוו.
באגלייטנדיק מיך, האָבן די ווארזאגערס געזאָגט, אז קיינמאָל װועט אין זיײיערע הערצער ניט
אויסגעמעקט וװוערן דאָס געפיל פון דאנקבארקײַט און ליבע צום סאָוועטנפארבאנד, צו דעם לאנד,
װאָס האָט מיליאָנען מענטשן געראטעוועט פון זיכערן טויט.
איך גלייב זיי.
אונטערוועגס קיין יערושאָלאיִם בין איך פארבײַגעפאָרן פארבײַ דעם וואלד אפן נאָמען פון
דער סאָוועטישער ארמיי. יעדן יאָר דעם 9 מײַ קומען אהער טויזנטער מענטשן אָפּצומערקן דעם
טאָג פון ניצאָכן איבער דעם פאשיסטישן דײיַטשלאנד. אין צענטער פון יערושאָלאימער ראאאָן
איז פאראן נאָך א וואלד, װאָס איז פארפלאנצט געװאָרן לעזיקאָרן פון די 6 מיליאָן קדוישים. א
מיליאָן קיפּאריסן איז פארפלאנצט געװאָרן אלס אָנדענק פון א מיליאָן אומגעבראכטע קינדער.
אגעוו, מיך האָט זייער פארכידעשט, לאָמיר זאָגן, אזא זאך: אין די מאטעריאלן, ועלכע
ווערן עקספּאָנירט אינעם יערושאָלאימער מוזיי פון די קאָרבאָנעס פונעם פאשיזם, װוערט פאר-
שוויגן דער אומבאשטרייטבארער פאקט, אז דער סאָוועטנפארבאנד האָט געשפּילט די אנטשיידנ-
דיקע ראָליע אין דעם זיג איבערן היטלעריזם. מיר דאכט זיך, אז עס איז ביכלאל פעלערהאפט,
װאָס וועגן דער העלדישקייט פון ייִדן-שלאכטלײַט װערט אין די ייִסראָעל-מוזײען דערצילט
איזאָלירט: עס ווערט לאכלוטן איגנאָרירט דער פאקט, אז זי זײַנען געגאנגען אין שלאכט קעגן
דעם בלוטיקן סוינע צוזאמען מיט די זין און טעכטער פון אלע פעלקער פון פססר. און אין ד
אייגנטלעך, איז דאָך באשטאנען דער סאָד פון זייער אומבאזיגבארער קראפט. צי מעג מ;
צי טאָר מען עס פארגעסן?
עס דארף אָבער דאָ געזאָגט ווערן, אז אין פארשיידענע ערטער אין ייִסראָעל האָב איך בא-
געגנט מענטשן, וועלכע ריידן מיט היסלייוועס וועגן זייער רעטערן -- דער סאָוועטישער ארמיי.
;ווען ניט די רוסן, --- האָט מיר געזאָגט איינער א זאָקן אפן בארג ציִען, װוּהין איך בין געקומען
אף אן עקסקורסיע, --- װאָלטן מיר שוין לאנג אף דער וועלט ניט געווען".
דאָס פאלק און זײַן קאמף
-- װאָס איז אײַך בא אונדז געפעלן געװאָרן? -- האָט מען בא מיר ניט איין מאָל געפרעגט
אין ייַסראָעל.
אי האָב געזאָגט, אז 9 פון דעם, װאָס 2 האָב דאָ געזעף ז איז מיר : = וב האַרע-
באארבעט די שטייניקע מידבער-ערד, דערשלאָגן זיך א הויכן ניװואָ שי דער טי פא סײַ אין
דער אינדוסטריע, סיי אין דער לאנדווירטשאפט.
איך בין געווען אינעם מידבער-טייל פונעם לאנד, אין דער שטאָט אשדאָד, װאָס ליגט באם
ברעג פון מיטללענדישן יאם. גאָר ניט לאנג צוריק איז דאָ געווען פּוסט און וויסט. הײַנט איז דאָ
א שטאָט מיט שיינע גאסן, פילשטאָקיקע הײַזער. די באפעלקערונג ציילט העכער 25 טױזנט
מענטשן. דאָס וויכטיקסטע אין דער דאָזיקער נײַער שטאָט איז דער פּאָרט. אין דעם דאָזיקן
ראיאָן איז דער יאם זייער שטורמיש. די כוואליעס זײיַנען דאָ הויך און גרויזאם. דער ארבעטס-
מענטש פון ייִסראָעל האָט ארײַנגעלייגט גענוג האָרעוואניע, ביז ער האָט אופגעבויט ריזיקע
דאמבעס, קעדיי צו ברעכן די כוואליעס און צו מאכן צוגענגלעך דעם יאם פאר שיפגאנג, קורץ
גערעדט, ביז ער האָט דאָ אופגעבויט א מאָדערנעם פּאָרט.
דער פּאָרט אין אשדאָד האָט א גרויסע עקאָנאָמישע באדייטונג. די פערמערס פון די דאָרעמ-
דיקע טיילן פון לאנד פארשפּאָרן איצט העלפט וועג באם ארויספירן די פרוכט פון זייער מי. דער
גרעסטער טייל ציטרוסן, אשטייגער, װעט איצט עקספּאָרטירט וװערן קיין אויסלאנד ניט דורך
כײַפע, נאָר דורכן פּאָרט אשדאָד.
סאקע ניט װײיַט פונהאנען געפינט זיך דער קיבוץ ,יאד מאָרדעכײַ* אפן נאָמען פון מאָרדכע
אניעלעוויטש -- איינעם פון די אָרגאניזאטאָרן פונעם אופשטאנד אין ווארשעווער געטאָ. אינמיטן
ייִשעוו, אף א בערגל, װאָס איז פונעם צופוסנס ביזן שפּיץ פארזעצט מיט ביימער, שטייט א
ריזיקער דענקמאָל דעם העלד.
צוריקוועגס פון אשדאָד זייַנען מיר ארייַנגעפאָרן אין אָט דעם קיבוץ.
א גוטן אײַנדרוק לאָזט איבער זײַן ווירטשאפט. די מעכאניזאציע פון די ארבעטס-פּראָצעסן
האָט דאָ דערגרייכט א גאָר הויכע מאדרייגע.
גאָר שטארק איז מיר דאָ געפעלן געװאָרן די ביבליאָטעק, װאָס פארמאָגט 30 טויזנט בענ-
42
דער. װאָס איז דאָ נאָר ניטאָ! אָט זע איך א גאנצע פּאָליצע מיט די װערק פון מארקס, ענגעלס און
לענין אין רוסיש, איווריט און ענגליש: פּושקין, שעװטשענקאָ, לערמאָנטאָוו, דאָסטאָיעוסקי,
גאָרקי, ערענבורג, מארשאק, פאסטערנאק איבערזעצט אף איווריט. אָט איז שאָלאָכאָווס , דער
שטילער דאָן* אין שליאָנסקיס איבערזעצונג. צװישן די ייִדישע ביכער טיילן זיך אויס אף די
פּאָליצעס די װערק פון י.-ל. פּערעץ, שאָלעם-אלייכעם, בערגעלסאָן, מארקיש... און אין א בא-
זונדערן בעקאָװעדיקן ווינקל -- ,סאָװעטיש היימלאנד". וועגן דעם, וי פּאָפּולער עס איז דער
דאָזיקער זשורנא? אין ייִסראָעל, װעל איך דערציילן שפּעטער.
ווען איך האָב זיך אומגעקערט פון דער שטאָט בער-שעווע (באר-שבע -- דער צענטער פו-
נעם נעגעוו), בין איך ארײַנגעפאָרן קיין רעכאָװאָט (רחבת), אין דעם וויסנשאפטלעך-פאָרשערישן
אינסטיטוט אף ווייצמאנס נאָמען. ער פארנעמט א גרויסע טעריטאָריע. צווישן שאָטנדיקע ביימער
און גרינע לאָנקעס שטייען עטלעכע מוערן, געבויט אין הײַנטצײַטיקן סטיל. אין א ווינקל פון
דעם גרויסן סאָד געפינט זיך דער קייווער פונעם ערשטן פרעזידענט פונעם לאנד פּראָפּעסאָר
כאיִם ווייצמאן.
דער אינסטיטוט פירט א פארצװײַגטע פאָרשערישע ארבעט אין געביט פון פיזיק, אטאָם-
ענערגיע, כימיע, ביאָלאָגיע, ביאָפיזיק, ביאָכימיע, געאָפיזיק, פּראָבלעמאטיק פון קאנצער (ראק)
אאוו. װי מע האָט מיר דאָ געזאָגט, זײַנען אין די לאבאָראטאָריעס פונעם אינסטיטוט באשעפטיקט
אן ערעך טויזנט וויסנשאפטלעכע מיטארבעטער.
נו, איז מיר דאָס אלץ זייער שיין געפעלן, כאָטש איך האָב פארשטאנען, אז א גוטער באלע-
באָס װוײַזט א גאסט די יאָמטעװדיק-צוגעפוצטע כאדאָרים און ניט דעם סמיטניק. אָבער א גאסט,
אויב ער איז א לײַטישער מענטש, קומט דאָך אויך ניט, קעדיי אומבאדינגט צו זוכן ,סמיטניקעס".
נאָר אייניקע זאכן ווארפן זיך דאָך אין די אויגן.
-- ווען ניט יי אױיסערן-פאָליטיק פון דער רעגירונג, ווען ניט דער אופגעבלאָזענער מילי-
טערישער בודזשעט, ווען ניט די אָריענטאציע אף די מײַרעװ-דײַטשישע רעוואנשיסטן, ווען די
רעגירונג זאָל זיך מער זאָרגן וועגן נאָרמאלע באציונגען מיט די שכיינעסדיקע אראבישע לעג-
דער, װאָלט די לאגע פון לאנד געווען א פיל בעסערע.
עס איז דעריבער קיין װונדער ניט, װאָס אייניקע פּראָפּארײנישע טוער (שוין אָפּגערעדט פון
ארבעטער) האָבן אין די געשפּרעכן מיט מיר אנערקענט, אז אין ייִסראָעל וואקסט איצט קענטיק
די סאָציאלע פּאָליאריזאציע, אז די בארייכערונג פון דער מינדערהײַט ווערט פארוואנדלט אין
א שווערן יאָך פאר דער מערהייט. אין ייִסראָעל האָב איך געהערט, אז הונדערט רײַכסטע מישפּאָ-
כעס זײַנען באלעבאָס איבער דער גאנצער עקאָנאָמיק פון לאנד. צוועלף קאפּיטאליסטישע פיר-
מעס (צווישן זיי פרעמדלענדישע, אָרטיקע און געמישטע) הערשן פאקטיש איבער דרײַ הונדערט
אונטערנעמונגען און גרויסע פירמעס אין פארשיידענע ווירטשאפט-צװײַגן. די פּאופּעריזאציע פון
דעם אָרעמען טייל פון דער באפעלקערונג ווערט אלץ טיפער. אפילע לויט די אָפיציעלע יעדיעס
פונעם מיניסטעריום פאר סאַציאלער הילף, זײַנען אין לאנד פאראן איבער צוואנציק טויזנט
פאמיליעס, וועלכע האָבן ניט אף דער כעיונע און מוזן אָנקומען צו שטיצע. לויט אנדערע קוועלף
איז אָט די ציפער אין 2--3 מאָל גרעסער.
דער ארבעטער-קלאס פונעם לאנד פירט אן אקשאָנעסדיקן קאמף. אין 1956 האָבן פון יעדע
הונדערט ארבעטער געשטרײיקט דרײַ. אין 1964 -- אכט. עס האָט זיך מיר פארגעדענקט אויך
אזא ציפער: פון 124 טויזנט שטרײַקנדיקע ארבעטער האָבן בלויז 8 טויזנט זיך ניט דערשלאָגן
קיין דערפאָלג. די פאָדערונגען פון די איבעריקע 116 טויזנט זײַנען פולקאָם אָדער טײילװײַז בא-
פרידיקט געװאָרן. הײַנט-צו-טאָג טרעט דער ארבעטער-קלאס פון ייִסראָעל קאטעגאָריש ארויס
קעגן די פּרוּוון פון די רעגירונגס-קרייזן צו באגרענעצן די שטרייק-באוועגונג, קעגן אראָפּזעצן
דעם רעאלן ארבעטלוין און העכערן די פּרײַזן, קעגן די פּרוּוון פון דער רעגירונג אריינמישן
זיך אין די ארבעטס-קאָנפליקטן.
אין יענע טעג, ווען איך בין געווען אין ייִסראָעל, איז אין קנעסעט (פּארלאמענט) באהאנדלט
געװאָרן די פראגע וועגן דערקלערן דעם ראטגעבער פון דער מײַרעװ-דײַטשישער געזאנדשאפט
אין ייִסראָעל אלעקסאנדער טערעק (א געוועזענער אונגארישער פאשיסט) פאר ,פּערסאָנא נאָן
גראטא", דאָס האָט געפאָדערט די ברייטע געזעלשאפּטלעכקײַט אין לאנד. די קאמפּאניע פאר
ארויסטרײיַבן טערעקן, פאר צוציען אים צו קרימינעלער פאראנטװאָרטלעכקײַט איז געװאָרן נאָך
שטארקער, ווען עס איז באװוּסט געװאָרן, אז די אונגארישע צײַטונג ,מאדיאר נעמזעט" האָט
פארעפנטלעכט נײַע מאטעריאלן, װאָס האָבן באשטעטיקט, אז דער מײַרעװ-דײַטשישער דיפּלאָ-
מאט איז געווען א פארביסענער פאשיסט.
43
אָבער פונעם טאָג-סיידער פון קנעסעט איז דער פאָרשלאָג וועגן ארויסשיקן טערעקן אראָפּ-
גענומען געװאָרן. |
אזעלכע אקציעס פון דער רעגירונג רופן ארויס גרויס אומצופרידנקײַט אין לאנד. איך האָב
געלייענט אין די אָרטיקע צײַטונגען, אז דער דעפּוטאט פון קנעסעט דער אדװאָקאט שמעל
שאמיר האָט אין נאָמען פונעם טעל-אוויווער אײינװוינער יויסעף װײַס זיך געװוענדט צו די אויס-
פאָרשונגס-אָרגאנען פון ייִסראָעל מיט א באקאָשע אויסצופאָרשן טערעקס פארגאנגענהײַט און
באשטראָפן אים און זײַנע מיטהעלפער, װי עס פאָדערט דער געזעץ. טערעק, באשטעטיקט װײַס,
איז געווען א מיטגליד פון דער אונגארישער פאשיסטישער אָרגאניזאציע ,, קרייצן און פײַלן", װאָס
איר ציל איז געווען די מאסן-פארניכטונג פון ייָדן.
נאטירלעך, מיר, סאָוועטישע מענטשן, קאָנען ניט פארשטיין, װי דולדעט מען אין לאנד
אזעלכע דיפּלאָמאטן, וי טערעק. אָבער, װי עס האָט געזאָגט איינער א דעפוטאט פון קנעסעט, די
איצטיקע רעגירונג פון ייַסראָעל וויל, װײַזט אויס, ניט טאָן, װאָס מע דארף, װײַל זי איז פארינ-
טערעסירט אין באקומען עקאָנאָמישע הילף פון באָן.
און נאָך. איך בין פארבײיגעפאָרן אראבישע דערפער, באזוכט כײַפע, איר אראבישן טייל. דאָ
איז דער לעבנס-ניוואָ (באזונדערס די װוינונגס-באדינגונגען) פיל נידעריקער, װוי אפילע בא דעם
אָרעמען טייל פון דער ייִדישער באפעלקערונג.
די פראגע ועגן דער סאָציָאלער און פּאָליטישער לאגע פון דער אראבישער מינדערהײַט
שטייט זייער שארף און איז נאָך לאכלוטן ניט געלייזט. װי זאָל מען, אשטייגער, דערקלערן אזא
פאקט, אז נאָך אכצן יאָר עקזיסטענץ פון דער מעלוכע ייִסראָעל איז אין די אראבישע ייִשוּװים
נאָך ניט אינגאנצן אָפּגעשאפן דער מיליטערישער רעזשים.
יי ר ר יי יי --- שדערגיזירטע שאדפאטט
אנומלטן, שפּאנענדיק איבער טעל-אוויוו, האָב איך אף איינער פון די צענטראלע גאסן דער-
זען א שילדל, װאָס האָט געלאָזט צו װיסן, אז פּונקט דאָ איז דאָס בעסטע און דאָס איינציקע אָרט,
װוּ מע קאָן געפינען א זיוועג, טאקע נאָר מין-האשאָמאיִם.
-- װאָס באטײַט עס? -- פרעג איך בא ליפּסקין, דעם שעף-רעדאקטאָר פון , פרײַ ייִסראָעל",
װאָס האָט פון זײַן שטארק באשרענקטן צײַט-בודזשעט אָפּגעשפּאָרט אלע מאָל א שאָ, 30 מינוט
אף צו באװײַזן מיר די שטאָט.
-- קום, לאָמיר ארײַנגײן אין ביוראָ, --- שמייכלט ער, -- װועסטו אלץ פארשטיין.
אין ביוראָ איז בא א פײַן טישל געזעסן אן אויסגעפּוצטער יונגערמאן און, װוי כ'האָב באי
מערקט, זיך געלאנגװײַליקט. ער האָט זיך דערפרייט מיט אונדז און זייער גאלאנט געענטפערט
אף מײַנע פראגן. װער ווייסט, עפשער האָט זיך אים גאָר אויסגעוויזן, אז ס'איז יענער קליענט,
װאָס ער קוקט אויס אף אים, א שמאלץ-גרוב. אלזאָ, עס װײַזט זיך ארויס, אז שאָלעם-אלייכעמס
שאדכאָנים, װאָס פלעגן אמאָל צונויפירן א וואנט מיט א וואנט, האָבן ניט קיין דרײַער די ווערט
אין פארגלײַך מיט אָט די מאָדערניזירטע שאדכאָנים פון ייִַסראָעל. דאָ, אין ביוראָ, קאָן מען אײַן
פאָרלייגן די פארשיידנסטע וואריאנטן, פון װאָס איר ווילט נאָר הערן און געדענקען.
ווען איך האָב געפרעגט באם אָנגעשטעלטן, צי גיט שאדכאָנעס פּארנאָסע, האָט ער מיט א
זיפץ געענטפערט: ,ס'װאָלט געווען גאָר נישקאָשע, ווען ניט די קאָנקורענץ". דערבײַ האָט ער מיר
דערלאנגט א פרישן נומער פון דער ייִדישער צײַטונג ,לעצטע נײַס*, װוּ איך האָב איבערגע-
לייענט אזא מעלדונג;
;זייער וויכטיק פאר יערושאָלאיִם און אומגעבונג. דער מאָדערנער שאדכן יויסעף ליבער,
װאָס איז באקאנט אלס ערשטער שאדכן אין ייִסראָעל, װעט באזוכן יערושאָלאיִם דינסטיק און
מיטװאָך און ועט אופנעמען אין האָטעל אציִען" פון 10 פרי ביז 9 אָװנט. גרויסע באקאנטשאפט
אין אלע געזעלשאפטלעכע, רעליגיעזע, אקאדעמישע קרײַזן און טוריסטן פון דער גאנצער וועלט.
פארלירט ניט די געלעגנהײַט צו געפינען אײַער גליק דורכן שאדכן ליבער".
איך ווייס ניט, װי אין אנדערע שטעט, נאָר אין יערושאָלאיִם האָבן ניט די שאדכאָנים קיין
סײַנעס צו זייער ביזנעס. פאראן א קווארטאל פון די רעליגיעזע פאנאטיקער --- מייע שעאָרים!
הייסט ער. דער גאנצער לעבנס-שטייגער איז דאָ אף דורך און דורך דורכגעדרונגען מיט מיטלי
אלטערלעכן שימל. מע האָט מיר דערציילט, אז באם כאָסן אָדער בא דער קאלע פרעגט מען ניט
קיין שום דייעס. אלץ באשטימט דער טאטע. ער קלײיבט אויס א װײַב פארן זון און א מאן פאר
1 מאה שעריס -- הונדערט טיערן.
4
דער טאָכטער. און די קינדער וואגן ניט צו דערװוידערן. און וויבאלד אזוי, וועלן שוין שאדכאָנים
דאָ פארדינען זייער שטיקל ברויט מיט פוטער.
דער צוואנג פון קלייקוידעש לאָזט זיך פילן אינעם גאנצן לעבנס-שטייגער פונעם לאנד.
אײינמאָל --- דאָס איז געווען פרײַטיק באטאָג -- האָב איך געבעטן אין האָטעל, מע זאָל מיר אויס-
פּרעסן אן אָנצוג. עס איז ארײַן צו מיר א פרוי, גענומען דעם אָנצוג, געװאָרפן אף מיר א פאר-
דעכטיקן בליק און געפרעגט: קאיר זײַט א ייָד?* און איז נעלעם געװאָרן. אין א 2--3 מינוט
קומט זי ארײיַן. ,אזוי גיך?? -- דערפריי איך זיך. ,זאָגט מיר, זײַט מויכל, פונוואנען זײַט איר?
איר ווייסט ניט, אז ס'איז שוין שאבעס? אלץ איז פארמאכט, ניטאָ װער ס'זאָל פּרעסן". ;גיט מיר
א פּרעסל", -- בעט איך. ,װוּ זאָל איך עס נעמען, אז אלץ איז פארשלאָסן?*
נאָך פרײַטיק פארנאכט װערט אין גאנץ ייִסראָעל איבערגעריסן יעטװוידע טעטיקײַט. דער
גאנצער געזעלשאפטלעכער טראנספּאָרט שטעלט זיך אָפּ אף א גאנצן מעסלעס. ס'איז נאָך א נעס,
זאָגן די היגע ייִדן, װאָס עס קורסירן פּריוואטע מאשינעס און טאקסי. אָבער סײַיװוי פּאראליזירט
אָט די שאבעס-גזיירע דאָס לעבן פון זייער פיל מענטשן, װאָס האָבן ניט קיין מעגלעכקײַט אין
זייער אָפּרודטאָג באזוכן קרויווים אָדער דערליידיקן פארשיידענע שטייגערישע איניאָנים.
אָבער אין ייִסראָעל גייט אָן א קאמף קעגן דעם רעליגיעזן צוואנג. בייס איך בין דאָ געווען,
איז פאָרגעקומען אן אייגנארטיקע גאסן-דעמאָנסטראציע פון הונדערטער אװטאָמאשינעס, וועלכע
האָבן זיך שאבעס אויסגעשטעלט באם ארײיַנפאָר קיין יערושאָלאיִם, קעדיי אף אן אָרגאניזירטן
אויפן אָנקומען צום ייִסראָעל-מוזײי און איבערגעבן א פּראָטעסט קעגן די נײַע שאבעס-גזיירעס
פון די רעליגיעזע פאנאטיקער. אף די מאשינעס האָט מען געפירט טראנספּאראנטן מיט אופ-
שריפטן קעגן רעליגיעזן צוואנג. די פּאַליצײי האָט ניט אריינגעלאָזט די דעמאָנסטראנטן אין שטאָט
ארײַן. איז פאָרגעקומען א צוזאמענשטויס, בא וועלכן עס זײַנען פארװוּנדעט געװאָרן סײַ פּאָ-
ליציאנטן, סײַ דעמאָנסטראנטן. צוועלף מענטשן זײַנען ארעסטירט געװאָרן.
אלט און נײַ
געענגט אין צײַט, האָב איך, נאטירלעך, ניט געקאָנט זען אלץ, װאָס די מעדינע פארמאָגט
אין געביט פון קולטור און קונסט, און פארמאָגן פארמאָגט זי ניט װײיניק. אין יערושאָלאיִם האָב
איך באזוכט דעם נאציאָנאלן מוזיי פון ייַסראָעל, װאָס איז ערשט פאראיאָרן געעפנט געװאָרן. דאָס
איז א קאָמפּלעקס ביניאָנים, װאָס זיַנען פארייניקט צווישן זיך מיט גלעזערנע גאלערייעס. קעדיי
צו באטראכטן אלע עקספּאָנאטן, דארף דער באזוכער דורכמאכן צוויי מיט א האלבן קילאָמעטער.
איך האָב דאָ געזען מעבל, װאָס עס האָבן געמאכט די ייִדישע מײַסטערס פון דער רענע-
סאנס-עפּאָכע, אלטע זילבערנע און גאָלדענע כפייצים. מענוירעס פון איטאליע, דײַטשלאנד, רוס-
לאנד, פּױילן, איראן. אויסגענייטע מענטעלעך פון סייפער-טוירעס, ספאָרים מיט קאָלירטע מיניא-
טורן, בונטע, אויסגענייטע מיט גאָלד מאלבושים, וועלכע עס פלעגן אמאָל טראָגן די פרויען פון
בוכארא; מאראָקאָ, אלזשיר, טיימען. אינטערעס רופט ארויס דער ארכעאָלאָגישער אָפּטײל. דאָ
זײַנען פאראן א סאך מאטעריאלן, וועלכע דערציילן וועגן דעם לעבן אין טיפן אוראלט, מיט פיר
טויזנט יאָר ביז אונדזער ערע.
א שטארקן אײַנדרוק לאָזט איבער דער , הייכל האסייפער" (,היכל הספר" -- ;דער טעמפּל
פון בוך"). לויט דער ארכיטעקטור איז עס די אָריגינעלסטע געבײַדע אין יערושאָלאיִם.
אין ,הייכל האסייפער" קאָן מען זען קסאוויאדן צוויי טויזנט יאָר אלט (זיי זײַנען געפונען גע-
װאָרן אין די קומראנער היילן).
אינעם פּייזאזש פון יערושאָלאיִם טיילט זיך אויס אויך דער אָריגינעלער אגסאמבל פונעם
אוניווערסיטעט. דאָ לערנען זיך בא נײַן טויזנט סטודענטן. אין ייִַסראָעל זײַנע פאראן נאָך צוויי
אוניווערסיטעטן --- אין טעל-אוויוו. און אין כייפע. * :
גלײַך פונדאנען האָב איך זיך געלאָזט צום בארג ציִען. מיט מיר צוזאמען איז געװען די
גאנצע ,ספּארטאק"-גרופּע. װי נאָר מיר זײַנען געקומען אפן אָרט, האָט מען אונדז גלײַך דער-
לאנגט יארמלקעס. א ווערטעלע צו זאָגן; מיר װעלן באלד זײַן אפן פּלאץ, װוּ, װי עס זאָגט די
לעגענדע, עס געפינט זיך דאָװיד האמעלעכס קייווער. איינער פון די פוטבאָליסטן האָט געבעטן
אונדזער גיד, ער זאָל אים לעמאנהאשעם װײַזן די ;סטענא פּלאטשא"ג.
-- די עמעסע ,סטענא פּלאטשא", -- האָט געענטפערט דער גיד, -- איז אף דער יאָרדאני-
שער זײַט. אָט קוקט גלײַך פאר זיך, װעט איר זען. דאָס איז אלץ, װאָס איז פארבליבן פונעם
יע 42
: כתל מערביי - קױסעל מאאראַװי.
45
בייס-האמיקדעש, וועלכן די רוימער האָבן פארברענט מיט צוויי טויזנט יאָר צוריק. אָבער אָט דאָ
טאקע, אין יערושאָלאיַם, האָבן מיר אן אייגענע ;סטענא פּלאטשא...
--- װאָס הייסט?
דער גיד בעט זיך אויסקערעווען מיטן פּאָנעם צו דעם ייִדישן טייל שטאָט, ער װײַזט אונדן
אָן אף א גרויסן מויער.
-- דאָ, -- זאָגט ער, -- געפינט זיך דאָס פינאנץ-מיניסטעריום. אהער קומען וויינען -- און
מיט ביטערע טרערן -- מענטשן, וועלכע צאָלן שטײַערן..
נאָכן באטראכטן די מוזייען פונעם בארג ציִען האָ א מיר אלע באקומען א ספּעציעלע צײַגע
ניש, װאָס באשטעטיקט, אז אין אזא און אזא טאָג האָבן מיר געהאט די זכיִע צו באזוכן דעם
קייווער פון דאָװויד האמעלעך.
מיט א טאָג שפּעטער, זײַענדיק אין כײַפע, בין איך געווען צוגאסט בא דעם פּראָגרעסיוון
קינסטלער יעשיִע גראָסבאָרד, איינעם פון די אקטיווסטע אָנטײלנעמער אין דער פרײַנטשאפטי
באוועגונג ,ייִסראָעל---פססר". זײַן שטוב איז גיכער ענלעך אף א בילדער-גאלעריי, איידער אף א
געוויינלעכער װוינונג. די גרונט-טעמאטיק פונעם יי איז -- דער אייגנארטיקער פייזאזש
פון ייִסראָעל. דער גרעסטער טייל פון זײַנע בילדער איז געוידמעט דער שטאָט כײַפע מיט איר
מאָלערישן קארמעל-בארג.
דער צווייטער וויזיט מײַנער איז געווען צו דעם כײַפער קאָמפאָזיטאָר מארק לאורי, וועלכער
האָט געשאפן מוזיק צו קנאפּע הונדערט ספעקטאקלען אין ,האבימאַ". בייס אונדזער פרײַנטלעכן
שמועס, אין וועלכן עס האָט אָנטײלגענומען דער אָנפירער פון דער כײַפער אָפּטיילונג פון דער
פרײַנטשאפט-באוועגונג ,ייִסראָעל--פססר", דער ארכיטעקטאָר דאָוו ייִסראָעל, האָט דער קאָמי
פּאָזיטאָר געזאָגט, אז ער איז א שטענדיקער לייענער פון ,,סאָװעטיש היימלאנד" און עס געפעלן
אים זייער די זינג-לידער, װאָס װערן געדרוקט אינעם זשורנאל. דערבײַ האָט ער צוגעגעבן, אז
ער װאָלט געווען זייער גערן צו באקאנען מיט אייניקע פון זײַנע לידער, געשאפענע אף ייִדישע
פאָלקס-מאָטיוון, די לייענער פון ,סאָװועטיש היימלאנד" און די ייִדישע זינגער אין סאָװעטנ-
פארבאנד,
אין טעל-אוויוו בין איך געוװוען צוגאסט בא דער באװוּסטער אין ייִסראָעל שרײַבערן און
געזעלשאפטלעכער טוערן פרוי מארגאָט קלאוזנער. זי איז א גרויסער פריינט פון אונדזער לאנד.
אלס פּרעזידענט פון דער אסאָציאציע פאר קולטור-קאָנטאקטן טוט זי זייער פיל, אז עס זאָל זיך
ברייטערן און פעסטיקן די פרײַנטשאפט צװוישן די פעלקער פון ייִסראָעל און סאָוועטנפארבאנד.
דאָס איז לויט איר איניציאטיוו מיט א צײַט צוריק אײַנגעאָרדנט געװאָרן אין מאָסקװע, אינעם
פּושקין-מוזיי, אן אויסשטעלונג פון דער הײַנטצײַטיקער גראפיק פון ייִסראָעל.
פרוי קלאוזנער פארמאָגט אין הערצליִע (ניט װײַט פון טעל-אוויוו) א גרויסע און מאָדערנע
קינאָ-סטודיע, װוּ מע פּראָדוצירט קינסטלערישע און דאָקומענטאלע פילמען. זי האָט מיר דאָ
געוויזן א גרויסן פילם, װאָס האָט דאָקומענטאל פארפיקסירט דעם גאנצן גאנג פונעם פּראָצעס
איבער דעם אָרגאניזאטאָר פונעם מאָרד פון זעקס מיליאָן ייִדן אדאָלף אייכמאן.
צוזאמען מיט מארגאָט קלאוזנער בין איך אין יענעם טאָג געווען אף א קאָנצערט אין טעל"
אוויווער קולטור-פּאלאץ (,הייכל האטארבוט"ג). עס האָט געשפּילט דער בארימטער פילהארמאָ-
נישער אָרקעסטער פון ייִסראָעל. סאָלירט האָט אונדזער זינגערן זארא דאָלוכאנאָווא. נאָך יעדער
ליד איז זי באלוינט געװאָרן מיט א שטורעם אפּלאָדיסמענטן.
דער צושויער-זאל פונעם קולטור-פּאלאץ פארמאָגט איבער דריי טויזנט פּלעצער. דער אָר"י
קעסטער שפּילט דאָ קימאט יעדן אָװונט. און דאָך איז קריגן א בילעט אהער זייער שווער. די מוי
זיק-ליבהאָבער קויפן אָפּ די קאָנצערט-אבאָנעמענטן פאָרויס אף א גאנץ יאָר.
איך האָב אויך באזוכט דעם קאמער-טעאטער, װוּ איך האָב געזען דעם ספּעקטאקל ,שלוימע
האמעלעך און שלוימע דער שוסטער". דער סיפּער-האמייסע פון דער פּיעסע איז אין גרונט די
באוווסטע לעגענדע וועגן דעם, װי שלוימע האמעלעך האָט געדארפט פּאסקענען דעם סיכסעך
צװוישן צוויי פרויען, װאָס איינע פון זיי האָט אין שלאָף אומגערן דערשטיקט איר קינד און גע"
נומען זיך דאָס קינד פון א צווייטער פרוי. דער ספּעקטאקל איז פול מיט פאָלקס-כאָכמע, איז רײַך
מיט שיינע לידער און טענץ.
ג ;היכל התרבות".
8: 46
אינעם קליין-קונסט-טעאטער ,כאמאם" האָב איך געזען די אופירונג פון איציק מאנגערס
מעגילע-לידער, אין וועלכע עס ווערט אף אן אייגנארטיקן אויפן דערציילט די אלטע מײַסע וועגן
דער מאלקע עסטער און איר פעטער מאָרדכע. דער ספּעקטאקל קוקט זיך לײַכט און מיט גרויס
שפּאנונג.
אין ייִסראָעל איז ניטאָ קיין סטאציאָנארער טעאטער, װאָס זאָל שפּילן אף ייִדיש. פון צײַט
צו צײַט טרעטן אוף טעאטראלע טרופּעס, װאָס ווערן צונויפגעשטעלט אין לאנד גופע אָדער װאָס
קומען אף גאסטראָלן פון אויסלאנד.
אייגנטלעך, אויב עס האנדלט זיך וועגן דעם טעאטער-וועזן אין ייִסראָעל, קאָן גיין א רייד
וועגן פיר פּראָפּעסיאָנעלע דראמאטישע טעאטערס אף איווריט, װאָס האָבן פארדינט אלגעמיינע
אנערקענונג. דאָס איז פריִער פאר אלץ דער נאציאָנאלער טעאטער פון דעם לאנד -- ,האבימא".
וי באװוּסט, האָט זיין ערשטן גרעסערן ספעקטאקל ,דער דיבוק" געשטעלט מיט עטלעכע און
פערציק יאָר צוריק אין מאָסקװע יעווגעני וואכטאנגאָוו, פאָריקן יאָר האָט דער רעזשיסער פונעם
טעאטער שראגע פרידמאן אופגעפירט איסאק באבעלס פיעסע ,דער זון-אונטערגאנג" אין דער
איבערזעצונג פונעם באװװוּסטן דיכטער אװװוראָם שליאָנסקי.
באנאנד מיט די פאָרשטייער פון דעם עלטערן דאָר, אזעלכע, װי די בארימטע אקטיאָרן
כאנע ראָװווינא, מעסקין, פינקעל, שפּילן אין ,האבימא" מיט עמעסן גלאנץ גרויסע מײַסטערס
פון דער נײַער פאָרמאציע ש. פרידמאן, מ. אָשעראָװו אא.
װײַטער גייט דער קאמער-טעאטער, וועלכער האָט מיר אין א געװװיסער מאָס דערמאָנט
אונדזער מאָסקװער טעאטער ,סאָוורעמעניק". ער איז פּאָפּולער און באליבט צװוישן ברייטע שיכטן
צושויער. דער דריטער טעאטער אין טעל-אוויוו איז ;אָהעל" (,אהלי) -- ער איז געשאפן גע-
װאָרן אלס ארבעטער-טעאטער נאָך אין 1924. דער כייפער שטאָטישער טעאטער איז געגרינדעט
געװאָרן ערשט מיט קנאפּע צויי יאָר צוריק, אָבער ער האָט זיך שוין ניט שלעכט פארעקאָ-
מענדירט.
עס איז טעטיק אין ייִסראָעל אויך אן אָפּערע-טעאטער. א גוטן שעם האָט דאָ מיט רעכט
פארדינט דער טעאטראליזירטער טאנץ-אנסאמבל ,אינבאל", װאָס קולטיווירט די פאָלקס-שאפונג
פון די טיימענער ייָדן.
צװישן די מוזיקאלע לערן-אנשטאלטן איז קעדײי אָנצורופן די מוזיק-אקאדעמיע אין יערו-
שאָלאיִם און די קאָנסערװאטאָריע אין טעל-אוויוו.
,סאַװעטיש היימלאנד" אין ייִסראָעל
וי איך האָב באמערקט, איז ייִדיש אין ייַסראָעל אין א געוויסער מאָס אין גאָלעס. באזונדערע
פארברענטע ציעניסטן, װאָס ווילן זיך ניט רעכענען מיט רעאלע פאקטן, טוען אלץ, װאָס איז נאָר
מעגלעך, קעדיי צו דערנידעריקן דאָס ייִדישע לאָשן. פּראָפּעסאָר שמועל אײַזענשטאט האָט מיט
פארביטערונג זיך געקלאָגט פאר מיר, אז פאנאטיקער און שאָװויניסטן דערלאָזן ניט בעשום-
אויפן, אז ייִדישע שפּראך און ליטעראטור זאָלן אריבערטרעטן די שװעל פון דער פאָלקס-שול
און מיטלשול, װוּ מע לערנט פארשיידענע אנדערע שפּראכן, נאָר ניט ייִדיש.
איווריט איז דאָס מעלוכע-לאָשן פון לאנד. דאָך לעבט נאָך אין ייַסראָעל די שפּראך פון מענ-
דעלען און שאָלעם-אלייכעמען, די שפּראך, אף וועלכער עס האָט אויך געשריבן דער בארימטער
העברעיִשער דיכטער כאים-נאכמען ביאליק. ניט איין מאָל האָט פּאסירט, אז איך פלעג זיך ווענדן
צו א ייִדן, צי קאָן איך מיט אים ריידן ייִדיש, פלעגט ער מיר ענטפערן: ,אוואדע, װי זשע דען?
פארװאָס ניט? נאָך ביאליק האָט געזאָגט, אז , העברעיש רעדט מען און ייִדיש רעדט זיך"...'
;סאָװעטיש היימלאנד" לייענען אין ייַסראָעל טויזנטער מענטשן. איך האָב געהאט די געלעגנ-
הײַט צו איבערצייגן זיך, װוי הויך מע שעצט דאָ דעם זשורנאל. לויט דער באקאָשע פון דער
פרײַינטשאפט-באוועגונג ;ייִסראָעל--פססר", האָב איך באדארפט איבערלייענען אין כײַפע א
לעקציע וועגן דער הײַנטצײַטיקער ייִדישער סאָוועטישער ליטעראטור. דער זאל איז געווען פול-
געפּאקט. צווישן די פארזאמלטע האָב איך געזען ניט בלויז גראָװע קעפּ. געווען היפּש יוגנט. איי-
דער איך האָב אָנגעהויבן מײַן לעקציע, האָב איך געפרעגט באם אוילעם, צי װעט מען פארשטיין,
אויב איך װעל ריידן ייִדיש. מײַן פראגע האָט ארויסגערופן א געלעכטער. איינער האָט זיך אופ-
געהויבן און געזאָגט: ,פילט זיך היימיש, רעדט ייִדיש, דאָ זײַנען דעריקער לייענער פון ,סאָווע-
טיש היימלאנד". איך האָב זיך, דעם עמעס גערעדט, שטארק דערפרייט, װײַל די לעקציע האָב
איך, אייגנטלעך, טאקע געבויט אף די װערק, װאָס זײַנען פארעפנטלעכט געװאָרן אינעם זשורנאל
אין מעשעך פון די לעצטע יאָרן.
47
די צוהערער האָבן ארויסגעוויזן א גוואלדיקן אינטערעס צו דער סאָוועטישער ליטעראטור
ביכלאל און צו דער ייִדישער ביפראט. עס האָט זיך געפילט, אז פיל פון זיי זײַנען גוט באקאנט
מיט די לעצטע װערק פון אונדזערע שרײַבער. בייס דער לעקציע איז אף מײַן טישל אויסגע-
וואקסן א בארג צעטעלעך. פיל פון זיי האָבן געהאט א שײַכעס צום זשורנאל. אָט זײַנען אייניקע
פון זי: , סאָװעטיש היימלאנד" לייען איך מיט פארגעניגן, גיט איבער מײַן יאשער-קויעך דער
רעדאקציע". א צווייטס: ,סאָװעטיש היימלאנד" איז מיר געפעלן, אזא יאֶָר אף מיר". א דױיטס:
,האלעוויי אף אונדז געזאָגט געװאָרן אזא זשורנאל". אזעלכע צעטעלעך איז געווען ניט װייניק.
מע האָט זיך אָנגעפרעגט: איבער װאָס ארבעטן איצט יויסעף ראבין, נאָטע לוריע, יאנקעו
שטערנבערג, ארן ווערגעליס, איציק קיפּניס, יעכיעל פאליקמאן, מוישע טייף, הערשל פּאָליאנ-
קער, הערש אָשעראָװיטש, שמועל גאָרדאָן, אװראָם גאָנטאר; צי זעצט פאָר עליע שעכטמאן
שרײַבן דעם ראָמאן /ערעוו"; פארװאָס דרוקט ,,סאָװעטיש היימלאנדי װײיניק אינפאָרמאציע וועגן
דעם ייִדישן קולטור-לעבן אין אנדערע לענדער, באזונדערס אין ייִסראָעל. געווען זײַנען פראגן,
װאָס האָבן מיר געוויזן, װוי שטארק די פאָלקסמענטשן פון ייִסראָעל אינטערעסירן זיך מיטן לעבן
אין אונדזער לאנד.
אין א פּאָר טעג ארום איז אויך אין טעל-אוויוו אָרגאניזירט געװאָורן אן אָװונט, געווידמעט
דער ייִדישער סאָוועטישער ליטעראטור. אף מײַן לעקציע זײַנען געקומען ניט בלויז לייענער, נאָר
אויך שרײיַבער און זשורנאליסטן.
אין טעל-אוויוו איז מיר אויסגעקומען אָנטײלצונעמען אין א גרויסן ליטעראױישן אָװנט, גע-
ווידמעט דעם 70-טן געבורטסטאָג פון פּערעץ מארקישן. עס זײַנען געקומען א סאך מער מענטשן,
װי מע האָט דערווארט. צװישן די רעדנער זײַנען געווען פּראָפּעסאָר ש. אײַזענשטאט, דער דיכי
טער אלעקסאנדער פען, די ליטעראטור-קריטיקערן כאווע סלוצקא-קעסטין. ביז גאר אינטערע-
סאנט איז געווען די ארויסטרעטונג פון מארקישעס בען-איר, דעם גענעראל-טעקרעטאר פון דער
קאָמוניסטישער פּארטיי פון ייִסראָעל -- שמועל מיקוניס. אליין א פּאָלאָנער, האָט ער געקענט
מארקישן נאָך אין יענע װײַטע ,פּילענויער יאָרן". ער האָט פארגעדענקט זייער וויכטיקע דעטאלן
וועגן דעם דיכטערס יוגנט-יאָרן. אוואדע װאָלט געווען א גרויסער יוישער, ווען מיקוניסעס זיכ-
רוינעס װאָלטן פארעפנטלעכט וװערן -- זיי װאָלטן באדײַטנדיק דערגאנצט דעם פּאָרטרעט פון
אונדזער גרויסן דיכטער.
אין טעל-אוויוו, כײַפע, יערושאָלאיִם בין איך געװועָן אין קראָמען, װאָס פארקויפן סאָוועטישע
ביכער, דעריקער אף רוסיש. דאָ איז שטענדיק געווען פול מיט קוינים. מע האָט געקויפט אלץ:
אי פּאָעטישע זאמלביכער, אי ראָמאנען פון אונדזערע קלאסיקער און הײַנטצײַטיקע שרײַבער, אי
פארשיידענע ביכער איבער עקאָנאָמישע און טעכנישע פראגן. דער דירעקטאָר פון דער פירמע
;לעפּאק" זאָרעך לוביטש האָט מיר געזאָגט, אז די ייִדישע ביכער, װאָס קומען אָן פון מאָסקװע,
ווערן אין ייִסראָעל פארשפּרייט זייער שנעל.
אייניקע שריפטשטעלער אין ייִסראָעל האָבן געפרעגט בא מיר, צי איז טאקע עמעס, אז די
ביכער פון אונדזערע שרײַבער דרוקן זיך אין גרויסע טיראזשן. װײַזט זיך ארויס, אז אין
ייִסראָעל ווערן פּאָעטישע זאמלונגען אָפטמאָל פארקויפט צו 500, 200 און אפילע 200 עק-
זעמפּליארן. א היפּשע צאָל אװטאָרן מוזן געבן צושטײַער די פארלעגער, קעדיי זייערע ביכער
זאָלן דערזען די ליכטיקע שײַן.
דער שרײַבער-פאריין פון ייִסראָעל ציילט בא דרײַ הונדערט מיטגלידער. ער גיט ארויס א
כוידעשלעכן זשורנאל מאָזנאיִם* (,מאזנים" -- ,די װאָג").
7777 777 ----- בא אונדזערע פרײַנט
מיר האָט זיך זייער געװאָלט א קוק טאָן די קלובן, װאָס די פרײַנטשאפט-באוועגונג
;ייִסראָעל--פססר" האָט דאָ אין לאנד אין די צענדליקער. נאָר מיט צײַט איז בא מיר געװען
וי מע זאָגט, װי מיט קרעפּל-פלייש. פונדעסטוועגן האָט אין איינעם א פרײיטיק-צונאכטס מישע
איידעלבערג, איינער פון די אָנפירער פון דער פרײַינטשאפט-באוועגונג ,ייִסראָעל---פססר", אוועק-
געזעצט מיך אין א טאקסי און גענומען פירן פון איין קלוב אין א צווייטן, אומעטום איז געווען
פול מיט מענטשן. אומעטום האָט מען געווארט, אז דער מאָסקווער גאסט זאָל אָפּגעבן א פריש-
צאפּלדיקן גרוס פונעם סאָוועטנלאנד. ווען מיר האָבן זיך דערקליבן צום לעצטן קלוב, אין יאפע,
איז שוין געװען האלבע נאכט. דאָך איז קיינער ניט אוועקגעגאנגען און קיינער האָט קין
פאריבל ניט געהאט. :
אין אלע קלובן פון דער פריינטשאפט-באוועגונג ;ייַסראָעל---פססר? זײַנען פאראן ביבליאָ-
טעקן מיט סאָוועטישע ביכער, דאָ װײַזט מען רעגולער סאָוועטישע פילמען, מע לייענט לעקציעס.
3--0 48
אָפט ווערן אײַנגעלאדן אהער מיט רעפעראטן פאָרשטייער פון דער סאָוועטישער אמבאסאדע. אין
כײַפע, לעמאָשל, האָט דער אמבאסאדאָר דימיטרי טשוּוואכין פאר א גרויסן אוילעם דערציילט
וועגן דער ווירטשאפטלעכער אנטוויקלונג פונעם סאָוועטנפארבאנד און וועגן דעם קאמף פאר
שאָלעם, װאָס אונדזער לאנד פירט קאָנסעקװענט.
צוישן פּען-קאָלעגן
איך האָב געהאט באגעגענישן און שמועסן מיט פיל פּען-קאָלעגן -- סײַי בעשאס די ספּעציעל
אײַנגעאָרדנטע אופנאמעס אין די רעדאקציעס פון א ריי פּרעסע-אָרגאנען, סײַ פּריוואט, אין א
היימישער אטמאָספער, בא א טעפעלע קאווע אָדער א קויסע ייַסראָעלדיקן װײַן.
אין ,קאָל האאם" האָבן אין אונדזער שמועס אָנטײלגענומען דער שעף-רעדאקטאָר
מוישע סנע און אלע מיטגלידער פון דער רעדאקציע. די גרונט-טעמע פון אונדזער געשפּרעך
איז געווען די פראגע וועגן דער צוגרייטונג פון ליטערארישע און פּובליציסטישע מאטעריאלן,
געווידמעט דער היסטאָרישער דאטע פון 50 יאָר סאָוועטנמאכט. אף דער באגעגעניש אין דער
רעדאקציע , זאָ האדערעך" (שעף-רעדאקטאָר מייער ווילנער) זײַנען אויך בײַגעװען די רעדאק-
טאָרן און מיטארבעטער פון דער אראבישער צייַטונג ;אל איטיכאל". עס איז אויסגעדריקט געװאָרן
די האָפענונג, אז סיי די פרעסע-אגענטור ;נאָװאָסטי", סײַ ,סאָוועטיש היימלאנד" װועלן באהילפיק
זײַן דער פּראָגדרעסיווער ייִסראָעל-פּרעסע מיט צושיקן װערק פון די סאָוועטישע שרײַבער.
איך האָב געהאט א וויזיט אין דער טעלעגראפן-אגענטור ,איטים". געווען צוגאסט אין רע-
דאקציע ,האארעץ", װוּ עס האָט מיך אופגענומען איר באלעבאָס און שעף-רעדאקטאָר הער
גערשן שאָקין. אף אונדזער שמועס איז בייגעווען איינער פון די פירנדיקע זשורנאליסטן פון דער
דאָזיקער גרויסער צייטונג שימען סאמעט, מיט וועלכן כ'האָב זיך באקאנט פאראיאָרן, ווען מיר
האָבן אים אופגענומען אין מאָסקװע אין דער אגענטור ;נאָװאָסטי". נאָכן אומקערן זיך אהיים
האָט ער פארעפנטלעכט אין ,האארעץ", װוי אויך אין אנדערע ייִסראָעלדיקע אויסגאבעס, א גאנצע
סעריע פארצייכענונגען, אין וועלכע ער האָט זיך באמיט, װי װײַט דאָס איז פאר אים געווען
מעגלעך, אָביעקטיוו באשרייבן פארשיידענע זײַטן פונעם לעבן אין סאָוועטנפארבאנד.
פון מיינע, אזוי צו זאָגן, פּראָכּעסיאָנעלע באגעגענישן װאָלט זיך מיר געװאָלט אָפּשטעלן
אף דעם פריינטלעכן קאבאָלעס-פּאָנעם, װאָס איך האָב געהאט אין די רעדאקציעס פון ,אל
האמישמאר" (אָרגאן פון דער לינקער סאָציאליסטישער ארבעטער-פּארטיי ,מאפּאם") און ;לא-
מארכאוו" (אָרגאן פון דער פּארטיי ,/אכדוט אוואדא"). אכוץ אייניקע געשעפטלעכע פראגן, װאָס
זײַנען באהאנדלט געװאָרן, האָבן די רעדאקטאָרן און זשורנאליסטן פון ביידע צײַטונגען געבעטן,
איך זאָל זיי אופקלערן א ריי פראגן, װאָס האָבן א שײַכעס צום קולטור-לעבן פון דער ייִדישער
באפעלקערונג אין סאָוועטנפארבאנד.
צוויי מאָל איז מיר אויסגעקומען אופצוטרעטן אף דער ראדיאָ ;קאָל ייִסראָעל.
אָבער אז מע זאָגט ,נאראָנים, פון באָד ארויס", געפינט זיך דאָך אלעמאָל אזא איינער, װאָס
פרעגט: , מײַן דרײַער איז ניט קיין דרײיער?". אשטייגער, דער צײַטונג ,דאוואר" איז געווען
שטארק ניט צום הארצן, האלעמיי מע האלט פון דער מיצווע האכנאָסעס-אָרכים בענעגייע א סאָ-
וועטישן גאסט, װײַל, האָט געשריבן ,דאוואר", אף ראבינאָוויטשן ,איז ארופגעלייגט געװאָרן די
מיסיע אריינצוזעצן עטלעכע פּאָליטישע גאָלן אלס צוגאָב צו די ספּאָרטיװע דערגרייכונגען פון די
סאָוועטישע פוטבאָליסטן?. צווייטנס, איז ער אן אגענט... טרעפט פון וועמען? פון דעם זשורנאל
;סאָוועטיש היימלאנד". האָט איר עפּעס צו זיי?
איך װעל ניט לייקענען, אז כאָטש איך בין געשיקט געװאָרן קיין ייִסראָעל אלס פאָרשטייער
פון דער סאָוועטישער פּרעסע-אגענטור ,נאָװאָסטי*, האָב איך אויך געהאט א ספּעציעלע אופגאבע
פון ,;סאָוועטיש היימלאנד" צונויפריידן זיך מיט די שריפטשטעלער פון ייִסראָעל וועגן זייער
אָנטייל אינעם זשורנאל. איז װאָס איז אזוי גרויס די אוולע?
װאָס איז שײַעך דעם פּשאט פון , פּאָליטישע גאָלן", זאָל שוין די רעדאקציע פון ,דאוואר"
אליין פארטײַטשן, װאָס באטײיט די דאָזיקע טיפזיניקע סענטענץ.
די נאָטיצן אין מײַן בלאָקנאָט לאָזן זיך אויס. איך האָב זיך באמיט געוויסנהאפט צו דער-
ציילן אײַך, טײַערע לייענער, וועגן דעם, װאָס איך האָב געזען אין ייִסראָעל מיט מײַנע אייגענע
אויגן פאר דער קורצער צײַט, װאָס איך בין דאָרט געווען.
ארן װערגעליס
90
זאָלן מענטשן ריידן וי זיי ריידן
עסקימאָסן ריידן אף 32 לעשוינעס
(פון א וויסנשאפטלעכן טראקטאט)
אין הארצן מײַנעם צינדט זיך אָן א קאס און אומגעהייער דער פארדראָס איז,
ווען עמעץ זאָגט, אז ייִדיש-לאָשן קלינגט שוין עסקימאָסיש.
איך ווייס ניט, װאָס מע מיינט מיט דעם:
צי מיינט מען, אז מײַן ייִדיש איז פארלאָשן,
צי אז עס איז דאָס לאָשן ס'דרײַ-און-דרײַסיקסטע בא עסקימאָסן...
אך, לאָזט צורו זיי ביידן. לאָזט צורו זיי ביידן.
זאָלן מענטשן ריידן וי זיי ריידן.
נײַנטער וואל
דאָס האָט זיך אָנגעהױבן פון דעם דריטן וואל...
געװאָרן קיל איז אפן יאם, וי אין א וואלד.
מיט פײַכטקײַט און מיט שאָטן האָט גענומען שמעקן.
דערנאָך האָט זיך צעשפּילט דער פערטער וואל --
א שפּאר געטאָן אף זיך אליין פון אלע עקן.
דערנאָך דער פינפטער,
זעקסטער,
זיבעמער,
און דאן ---
דער אכטער וואל...
געשטעלט אף די שפּיץ פינגער האָט דער יאם זיך,
און ס'איז געשען!
און אופגעזאָדן מיט דעם וואסער האָט די שטילקײַט לאנגזאם.
אין וועג
װוײַט, אזוי װײַט צו א נאכטלעגער, מיר גייען פון דער גנילאָפּיאטעװקע,
װײַט צו א קאלטן טרונק. באם דניעפּער עס ליגט באבי-יאר.
מײַן פן ײַנט איז א מענטש אין די
און סיציט זין די צײַט וי פּאטעקע,
אכציקען ,
און איך בין אזוי נאָך יונג, און מיד איז מײַן פרײַנט דערפאר.
מיר גייען שוין לאנג מיטן װאָלגע-ברעג, אונטער די פיס -- הרודעס הארטלעכע,
די בירע מיר זײַנען פארביי. ברייט איז די וועלט -- טו א שפּרונג,
אין הימל אזויפיל װאָלקנדלעך, באלד װעט שוין זײַן א נאכטלעגער,
דער טײַך איז פון װאָלקנס פּרײי. זײַן וועט א קאלטער טרונק,
אָן א שטיין
די האנט האָט א כאפּ געטאָן א שטיין! שוין פארפאלן...
עס קאָן זי ניט אָפּשטעלן ניט דער קאָפּ, ניט דאָס הארץ אליין...
אך, בלוט וועט זיך גיסן דאָרט,
װוּ דער שטיין װעט פאלן...
נאָר טוט א קוק,
טוט א קוק,
װאָס עס טוט דער שטיין;
דער שטיין וויל וויסן, אין זועמען מע ווארפט אים.
דער שטיין איז אופגעשטאנען קעגן דער האנט!
ער װועט זיך פארהאלטן,
ניט דערפליען א קלאפטער,
ניט דערפליען צום פארברעכן, צו דער שאנד,
= + שש תישאר - ?וי
עבט
די האנט האָט דערפילט, אז דער שטיין איז שווערלעך.
זי טוט אים א רײַב אין דער אייגענער הויט
און גייט אָפּ מיט בלוט:
דער שטיין איז געפערלעך!
פאר איר אליין שמעקט ער מיט טױט!
7
די האנט האָט פּאמעלעך צענומען די פינגער,
אָנגעהויבן זיך קווענקלען,
געביטן דעם מיין.
און איצט --
אָן א שטיין דער האנט איז גרינגער,
און איצט --
אף דער ערד ליגט דער שטיין וי א שטיין.
וו איז דער מענטש
בא לעוויטאנען
װווּ איז דער מענטש בא לעוויטאנען?
א גרויער וועג --- מיט איינזאמקײַט געבענטשט...
באם ברעג פון טײַך בערעזעס טונקלע וויאנעןייי
א פערד, געשפּאנט אין שליטן -- אָן א מענטש...
ניטאָ קיין מענטש בא לעוויטאנען.
איך גיי פארטראכט אין מאָלערס וועלט ארײַן
און גלײַך דערפיל איך, אז די פרייד, די פּײַן
װאָס אױיסגעגאָסן ליגט דאָ אף דעם ראכוועס,
דער אומעט און דער גלויבן און דער טרוים --
זיי קומען פון דעם מענטש און פון זײַן טאכלעס,
כאָטש זעען זע איך זיי צעגאָסן בלויז אין רוים...
1
2
ווידעראמאַל זינגט
דער זינגער
כ'האָב אויך, װוי דו, מײַן אייוועלע,
געווארעמט פרעמדע איוורימלעך..
פון פלאם געװאָרן פּאָטער שוין?
פארשטעקט זיך מיט א פּאָקרעשקע?
אָ, ניין! אין ברוסט שוין אָפּגעברענט,
פון מיר פארפלויגן --- אָפּגעװענדט
אזויפיל פלאמען-שוועלבעלעך,
אז ס'איז גענוג א שוועבעלע,
א פונק צי נאָר א ציגל-קלאפּ --
און ס'ברענט! און ס'טירל צוגעקלאפּט!
אפסנײי, וי דו, מײַן אייוועלע,
איך ווארעם פרעמדע אייוורימלעך.
אויב ס'קומט דער טרויער,
אוב ער קומט...
סטארע זיך ניט זײַן אין טרויער שיין,
זאָל אליין דער טרויער רײַסן קריִע,
זאָל די הענט פארברעכן --- ער אליין,
ער אליין זאָל כאלעשן און קניען,
וויינען אף א קאָל צי כליפּען שטיל,
שרײיַען ביז צו גאָט צי שעפּטשען אפן אויער.
זאָל ער טרויערן, דער טרויער, װוי ער וויל.
סטארע זיך ניט אויסזען שיין אין טרויער.
כּרוּוו ניט מאכן אים נאָך גרעסער, וי ער איז,
טו אף אים ניט אָן קיין קרוין, קיין פּאנצער.
בעסער, ער זאָל זײַן ניט שיין, ניט מיִעס,
בעסער, אז ניט זײַן ער זאָל אינגאנצן.
נאָר אויב ס'קומט דער טרויער, אויב ער קומט,
זאָלסטו זיך ניט מישן.
זאָלסטו זיצן שטום...
ערעוו ווינטער
די זון פארגייט אף א שניי. באנאכט װעט ער אויספאלן,
ליגן ביז אינדערפרי.
און אין מײַנע אויגן דער וויי
װועט ביז דעם הארצן דערגיין און עס אױיסװײַסן,
ניט לאָזן שלאָפן ביז אינדערפרי.
די ביימער הינטערן פענצטער -- אין שפּעטסטן הארבסט,
די קעלט קריכט זיי אונטער דער קאָרע.
דער הארבסט וויל זיך איבערקלײַבן אין מײַן הארץ,
בא מיר איז א דינע הויט ---
ניט קיין קאָרע.
וועל איך בעסער גיין מיט דער זון, און אויכעט פארגיין אף א שניי,
און דער וויי מעג דאָס הארץ מײַנס אױיסװײַסן,
און זאָל קומען דער ווינטער,
אויב ס'איז זײַן ריי, ---
דער הארבסט װועט זיך בלויז מיר אױיסװײַזן...
פרילינג
ווען אף אופגעשוימטן יאם,
פּונקט וי אף אויסגעשפּילטן װײַן א פעסל,
ציילט דער פרילינג
כוואליעס שוימיקע,
וי הונדערטערס,
געניט און פלינק, --
אין דער זעלבער רעגע אף צעקנייטשטער דלאָניע פון א בלאָטיק געסל
מיטן קליינגעלט פון די קאליוזשעס ער קלינגט.
ס'טרעפט, אז ערגעץ-וװווּ
די טראָפּנס ציט ער קוים ארויס פון דריבנעם רעגן,
און בישכיינעס
טרינקט ער, טרינקט
פון גוסרעגן
מיט פולער קװאָרט.
ס'האָט דער פרילינג שטארקע ווינטן אף צו אָנבלאָזן מיט זיי א זעגל,
נאָר עס טרעפט, אז אויך א שטרוי ער קאָן ניט אופהייבן פון אָרט.
זאָלסטו זײַנע קויכעס, זאָלסטו זײַנע ווינטן אף איין מאָס ניט מעסטן,
זאָלסטו פאר זײַן יונגקײַט, זאָלסטו פאר זיַן שוואכקײַט האָבן אויך א מעסטל...
דו שטייסט מיטן קאָפּ אראָפּ?
כ'האָב אופגעהאנגען בא דיר איבערן מיטן לאפּקעלע זיך פארמעסט
קאָפּ און דאָס גרוילעכל טוט א שטויס.--
מײַן מענטשיש געשריי,
הענגט עס און פאלט ניט אראָפּ,
דאָס קנײַלעכל ווינד-און-וויי.
טראכט איך;
צי ס'קעצעלע האָט
דערלאנגט אזש העכער דײַן קאָפּ,
ווען דײַן לוסטיקײַט, דײַן פארגעס צי עפשער גאָר -- גאָט מײַן גאָט! --
וי א קעצעלע קריכט ארויס, דו שטייסט מיטן קאָפּ אראָפּ...
מע שיקט ארויס אים פון סיביר
אין סיביר דארף מען גין לױטן איגענעם װילן,
מ. גאָרקי
ער האָט כאטאָיִם אָן א שיר:
ער איז א גאנעוו און א שיקער,
מע שיקט ארויס אים פון סיביר,
זווּהין מע פלעגט אמאָל פארשיקן.
צעוויינט ער האָט זיך, װי פון שלאָף,
סיביר איז ליב אים פון געבורט אָן
דעם קאָפּ פארבויגן פאר דער שטראָף,
וי פאר דעם סאמע שװוערסטן אורטייל.
אפן דעק
8
54
און איך --- געפרייט זיך אָן א שיר,
כ'האָב אזש א קוש געטאָן דעם שיקער:
מע שיקט ארויס אים פון סיביר,
זווּהין מע פלעגט אמאָל פארשיקן!..
וויטשעגדא
ס'איז באשלאָסן געװאָרן צו אויסקערעװען אין דער
קעגניבערדיקער ריכטונג, דה. אף דאַרעם, צום
קאספישן יאם, די צאָפנדיקע טײַכן פּעטשאַרא און
װויטשעגדא (פון די צײַטונגען)
ווען געפּלאָסן װאָלט די וויטשעגדא
אין אן אָדער אף מײַן האנט,
ווען זי װאָלט פון הארץ ארויספליסן און זיך יאָגן צום פארשטאנד,
װאָלט איך ערגעץ-וווּ זי אָפּגעשטעלט אף א קורצינקער מינוט
און באלויכטן מיט מײַן וילן זי, און דערווארעמט מיט מײַן בלוט, ---
אז דאָס גליק זאָל אף דער וויטשעגדא זיך צעשפּילן דאָס געגארטס:
פון פארשטאנד זי זאָל ארויסשטראָמען
און אריינפאלן אין הארץ.
וטווא
כ'בין ניט געווען דערבײַ, איך האָב עס ניט געטאָן!
איך שווער אײַך, אז קאיאָר, ווען גאָרניט הייבט זיך נאָך ניט אָן ---
איך בין געשלאָפן נאָך,
איך האָב אפילע ניט געטראכט דערפון, ---
האָט עמעצער צעשמעלצט דעם שניי,
מע זאָגט -- די זון...
נייטערנס און מאנעקענשעס
נייטערנס זײײַנען שענער פון מאנעקענשעס.
בא מאנעקענשעס די טאליע -- וי געמאכט מיט א הובל.
פאר זייער שיינקייַט זיי האָבן הונדערט רובל אין קעשענע,
און די נייטערנס פאר זייער ארבעט האָבן נאָר איין רובל,
און דאָך זיַנען נייטערנס שענער פון מאנעקענשעס.
איך זע אין דער שויב, וי זי זיצן און ארבעטן --
זיי זיצן פרוייִש, זי זיצן מענטשיש,
אין װײַסע קאָפטלעך מיט קורצע ארבל,
די צעראטענע מעטערס אָנגעטאָן װי קרעלן,
די פינגערהוטן בלעכענע וי גאָלדענע פינגערלעך.
מע זוכט ניט קיין קוינים, מע דארף ניט געפעלן --
און ס'קוקן אין שויב ארײיַן מאנצבלען וי ייַנגעלעך.
עס צופּט בא העם הארצן, עס ציט צו
דער ווארעמקײַט,
צו דער הײמלעכקייַט, צו דער פרויייש-
קײַט, װאָס נארט ניט אָפּ קיינעם,
יעדער פארבײיגייער האָט שוין דאָרטן
זײַן הארנטע,
זײַן כיינעוודיקע נייטערן, זײַן טויב די
שיינע.
די ארבעט -- פארענדיקט. מיט בענק-
שאפט באלאָדן,
מע קאָן שוין א רוף טאָן,
באגלייטן מע קאָן שוין.
נאָר מאנצבלען פארקערעווען אין הויז
פון די מאָדעס,
כאָטש זיי ווייסן, אז נייטערנס זײַנען
שענער פון מאנעקענשעס...
ווענערע איז פון אונדז
באהאלטן
ווענערע האָט ניט קיין באגלייטער.
א בסולע איז זי? אן אלמאָנע?
איז לאָמיר אופהייבן א לייטער
און אָפּטראָגן איר א לעװאָנע.
ווענערע איז פון אונדז באהאלטן,
מיט נעפּלען צוגעדעקט דאָס פּאָנעם,
זי איז נאָך יונג צי שוין אן אלטע?
א בסולע נאָך צי אן אלמאָנע?
איך גיי ארום אין איינע זאָרגן,
איך הער ניט אוף פון איר צו קלערן,
װײַל זי איז שטארק פון מיר פארבאָרגן
און װײַל מע רופט זי מאָרגנשטערן.
ווענערע דארף שוין א באגלייטער,
אליין זי לאָזן -- א סאקאָנע.
איז לאָמיר אופהייבן א לייטער
און איר דערלאנגען א לעװאָנע.
|בראניק,
קאָנצערטן און ספּעקטאקלען צו
שאָלעס-אלייכעמס 50-טן יאָרצײַט
אין אפּרעל און מײַ זײַנען אין א ריי שטעט פון
סאָוועטנפארבאנד פאָרגעקומען קאָנצערטן און ספעקטאק-
לען, געווידמעט דעם 50טן יאָרצײַט פון שאָלעם-אלייכץ-
מען. די ארויסטרעטונגען זײַנען אומעטום דורכגעגאנגען
מיט גרויס דערפאָלג.
* אין לענינגראד האָט דער טעאטער-אנסאמב? פון
ביניאָמין שווארצער באװיזן שאָלעם-אלייכעמס פּיעסן ,צװיי
הונדערט טויזנט" און ,טעװיע דעֶר מילכיקער".
* מיט א גרויסער שאָלעם-אלײיכעם-פּראָגראם איז
אין מאָסקװער טשײקאָװוסק-זאל ארױסגעטראָטן עמא-
נויַל קאמינקא.
* אין מעשעך פון צװיי װאָכן האָט אין לאָקאל פון
מאָסקװער דראמאטישן טעאטער געשפּילט דער אנסאמבל
פון אנע גוזיק, ועלכער האָט אופגעפירט די אינסצענירונג
פון ,בלאַנדזנדע שטערן".
5 אינטערעסאנט זײַנען די קאָנצערט-פּראָגראמען,
געװוידמעט שאָלעם-אלייכעמען, װעלכע ס'האָבן צוגעגרייט
די ייִדישע זעלבסטעטיקע דראמאטישע קאָלעקטיװן פון
קאָװונע און טאלין און דער װילנער ייִדישער פאָלקס-
טעאטער.
5 דער לײענער פון ;סאָװעטיש היימלאנד"
א. שאנדאראָװ טיילט מיט פון האָמעל, אן די אָרטיקע
טעלעסטודיע האָט באוויזן שאָלעםזאלייכעמס טעװיע דער
מילכיקער"י, אופגעפירט דורכן געגנטלעכן רוסישן דרא*
מאטישן טעאטער. דעם ספּעקטאק? האָבן געזען הונדער-
טער טויזנטער צושויער פון האָמליער, טשערניגאָווער און
בריאנסקער געגנטן.
א מאנוסקריפּט פון פראנץ קאפקאס א פיעסע
אין ייִדיש
אין פּראָג איז אפן בוידעם פונעם הױז, װוּ עס האָט
- געװוינט פהאנץ קאפקא, געפונען געװאָרן א מאנוסקריפּט
פון זײַנער אן אומבאקאנטער פּיעסע, געשריבן אין ייִדיש.
די פּיעסע, װאָס קאפקא האָט געהאט אָנגעשריבן פאר א
ייִדישער טרופּע אין פּראָג, איז אין טעאטער ניט אופגע-
פירט געװאָרן.
די פּזעסע װעט אין קורצן הערשיינען אין איינעם פון
די װינער פארלאגן אונטערן נאָמען .הער פלי ארום דעם
לאָמפּ, איבערגעזעצט אף דײַטש.
אינגיכן װעט אינעם פּראָגער ייִדישן מוויי אײַנגע-
אָרדנט װערן אן אויסשטעלונג פון פראנץ קאפקאס ניט
פארעפנטלעכטער ליטעהארישער יערושע.
געשטאָרבן אנא לאנגפוס
אין פאריזש איז אין עלטער פון 46 יאָר 'געשטאָרבן
די באקאנטע יידיש:פראנצויזישע שרײַבערן אנא פאנגי
פוס. פאר איר ראָמאן ,זאמד:םאגאזש", װאָס שילדערט
די אָקופּאציע:צײַט, האָט זי אין 1962 באקומען די גאָנ
קור"פּרעמיע.
אין פראנקרײַך האָט זיך די שרײַבערן באזעצט נאָך
דעם, װי זי איז אלפּינעס געראטעװעט געװאָרן פון די
היטלעריסטישע טויט-קאגערן.
דער סאַװעטישער שרײַבער אנדריי קליאַנאַו
איז באקאנט אין דער רוסישער ליטעראטור אלס
דיכטער, פראַזאיקער און איבערזעצער פון ייַדיי
שער, װײַסרוסישער און ליטװישער פאַעזיע.
זײַן לידעריזאמלונג ;א בוך אַן א נאַמען" און
דער פראַזעדבוך ,דרײַ טעג אין מאַסקװע* האָבן
ארויסגערופן גרויס אינטערעס בא דעם לײענער.
מיט ליבע און מײַסטערשאפט האָט א. קליאַנאָו
איבערזעצט פיל לידער און פאַעמעס פון די דיכי
טער אָשער שװארצמאן, פערעץ מארקיש, איזי
כאריק, מענדל ליפשיץ, מאקסים טאנק, יוליוס
יאנאַניס, עדוארדאס מעזשעלײַטיס און אנדערע.
,דער נײַנטער פאַרט* איז דער צװײיטער טײל
פון א. קליאָנאַווס ראַמאן ;דער טרוים װעגן ליבע",
װאָס װעט האיאַר דערשײַנען אינעם פארלאג ,סאַ-
װעטסקי פיסאטעל". אין דעם ערשטן טײל אנט.
װיקלט זיך .די האנדלונג ארום אנא קאַװשאַװא,
דער פרוי פון דעם פּליִער ניקאַלײַ קאַװשאָו, װאָס
איז פארפאלן געװאַרן בײס דער גרויסער פאָטער-
לענדישער מילכאַמע.
װעגן דעם גױרל פון איר מאן דערװיסט זיך
אנא מיט א סאך יאַרן נאַכן קריג. פאָרנזיק פון
מאַסקװע קיין װײַסרוסלאנד אף דער אנטהילונג
פון דעם דענקמאָל, װאַס איז געשטעלט געװאָרן
אפן קיײיװער פון איר מאן, באגעגנט זיך אנא מיט
מענטשן, װעלכע האָבן גוט געקענט דעם פליִער
קאַװשאָװ און דורכגעמאכט מיט אים צוזאמען דעם
װעג פון פּײַן אין דער דײַטשישער געפאנגען-
שאפט.
אונטערן אײַנדרוק פון די דערינערונגען פון
קאַװשאַװס פרײַנט כאָלעמט זיך אנען, אז דער
מאן איז געקומען צו איר און דערציילט די טרא-
גישע און העלדישע געשיכטע װעגן נײַנטן פאָרט.
זי דאַזיקע דערציילונג, װעלכע דער אװטאַר
האַט אָנגעשריבן אפן סמאך פון דאַקומענטאלע
מאטעריאלן, איז ארײַנגעװעבט אין ראָמאן, װי א
בוך אין א בוך, און האָט א פארגאנצטן סוזשעט.
די נעמען פון די פערסאַנאזשן זײַנען טײלװײַז
צוגעטראכט און טײלװײַזן געענדערט.
אנדרײ קליאַנאַװ
דער נײַנטער
פאָרט
פ. קראקינאָווסקין און אלע אנ-
דערע, לעבעדיקע און טױיטע,
אסירים פון פאָרט.
יפא החמו! אאמ וט ווו הו האאאט מוט מ אאמאו 08
פארמאכטער הויף צווישן פיר ווענט פון א הויכן מויער. א קעלער. א קאָרידאָר. קע-
מערלעך פון ברעטער. איינס פון זיי איז מײַנס. א צעמענטענער דיל, צוויי הילצערנע
בענק, צווישן זיי, אין ענגן דורכגאנג, א קליין טישל. א געשטאנק, א פינצטערניש און עפּעס אן
אומפארשטענדלעכער טומל -- געשרייען, געלעכטער, געוויין, קװיטשערײַען, געזאנג -- וי אין
א מעשוגאָיִם-הויז, פון צײַט צו צײַט פרוווט עמעצער אײַנשטעלן אן אָרדענונג אין אָט דעם
גענעם.
עס טופּען שטיוול. עס עפענען זיך און פארמאכן זיך טירן. אף די שרײַענדיקע, קרעכצנ-
דיקע און זויינענדיקע שיטן זיך קלעפּ און קלאָלעס אף רוסיש, נאָר מיט א שארפן אקצענט. עס
העלפט אָבער ניט -- די געשרייען ווערן נאָך העכער, נאָך דורכדרינגלעכער...
די נאכט האָט זיך לאנג געצויגן. איך האָב זיך געלייגט אף דער באנק און בין װוידער אופ-
געשטאנען. שלאָפן האָב איך ניט געקאָנט און טראכטן ניט געקאָנט. וויפל דער זייגער איז, האָב
איך ניט געװוּסט --- קיין פענצטער איז אין קעמערל ניט געווען. שפּעטער בין איך אײַנגעשלאָפן.
און ווען זיי זײַנען געקומען נאָך מיר --- אפילע ניט געהערט, װי די טיר האָט זיך געעפנט.
-- אאוף! -- אין דער טיר איז געשטאנען א לייטענאנט און א ציוויל געקליידטער.
דער ציווילער האָט געזאָגט:
-- דער אָבערסט, בא וועלכן איר זײַט נעכטן געווען, פרעגט, צי װעט איר ענטפערן.
--- ניין, --- האָב איך געזאָגט.
-- איר האָט גוט א טראכט געטאָן?
== יאָ.
-- עפשער ווילט איר נאָך טראכטן?
=== גיין,
-- גיי ארויס! -- האָט געזאָגט דער ציווילער, דער איבערזעצער.
דער לייטענאנט האָט מיטן שטיוול מיר א זעץ געטאָן אין הינטן. איך בין אומגעפאלן אפן
דיל... זאָל זײַן אזוי, אזוי איז אפילע בעסער...
87
פונעם קעלער האָט מען מיך ארופגעפירט אפן פערטן שטאָק, ארײַנגעלאָזט אין א לאנגן
ליכטיקן צימער מיט אן אָנגעװועקסלטן פּארקעט-דיל. דער צימער איז געווען קימאט א פּוסטער.
בא דער וואנט איז געשטאנען א מאסיווער ביכער-שראנק און לעבן אים -- א טיש, בא וועלכן
ס'איז געזעסן א יעפרייטאָר און עפּעס אריינגעשריבן אין א דיקן גראָסבוך.
--- הײַל היטלער! -- האָט געזאָגט דער לייטענאנט.
--- הײַל היטלער! -- איז דער יעפרײיטאָר אופגעשפּרונגען און האָט אויסגעצויגן די האנט.
דער לייטענאנט האָט א װוּנק געטאָן אין מײַן זײַט און איז אוועק. דער איבערזעצער איז
געבליבן אין צימער.
דער יעפרײיטאָר האָט מיר באפוילן זיך שטעלן בא דער וואנט, װוּ עס זײַנען שוין געשטא-
נען דרײַ יונגע כעוורע. איינער -- א הויכער, א גרוי-אויגיקער, א בלאָנדער. דער צווייטער --
א שווארצער, א בלוי-אויגיקער, מיט א קלוג פּאָנעם, --- ער האָט געשמייכלט צו מיר; און דער
דריטער -- ניט קיין הויכער, אויך מיט טונקעלע האָר, מיט אײַנגעפאלענע אויגן.. איך װעל
פארלויפן דעם וועג און אָנרופן זייערע נעמען: דער הויכער -- פּיניע קראקאָווסקי, אָדער פּעטיע,
וי מיר האָבן אים גערופן; דער בלוי-אויגיקער -- אבע וויסקאנט, דער דריטער --- מוישע קוניק.
פּיניע און אבע זײַנען קאָמיוגיסטן פון קאונאס, מוישע קוניק איז א מינסקער, אויך א קאָמיוגיסט,
װאָס איז געבליבן שטעקן אין קאונאס אין סאמע אָנהייב פון קריג...
איך האָב זיך געשטעלט באנאנד מיט זי און גענומען זיך ארומקוקן. דער ביכער-שראנק
האָט צוגעצויגן מײַן אופמערקזאמקײַט. קיין ביכער זײַנען אף די פּאָליצעס ניט געווען, אָנשטאָט
ביכער זײַנען אקוראט געלעגן נומערירטע רימענס, בײַטשן און קאנטשיקעס, קורצע און לאנגע,
גראָבע און דינע, לעדערנע, גומענע, געפלאָכטענע און געדרייטע פון דראָט -- א גאנצע קאָ-
לעקציע, ניט װייניקער פון דרײַסיק שטיק. אינגיכן האָט מען אונדז באקענט מיט זיי... אין דער
מיט פונעם צימער, ניט װײַט פון אונדז, זײַנען אויסגעשטעלט אין א ריי פיר ווינער בענקלעך,
אָפּגעריבענע, מיט אויסגעבויגענע פוסטע ווענטלעך. די בענקלעך האָבן זיך ניט געפּאסט צו דער
פּאָלירטער שאפע, צו דעם רײַכן טיש מיטן פאָטעל, נאָר מיר האָבן אינגיכן פארשטאנען, אז דאפקע
די אָפּגעריבענע בענקלעך איז דאָס סאמע נייטיקע מעבל אין דעם דאָזיקן גרויסארטיקן זאל,
דער יעפרײיטאָר האָט גענומען שרײַבן. געשריבן האָט ער אקוראט און פלײַסיק, װי א שי-
לער. פארשרויפט דאָס הענטל, איז ער אופגעשטאנען, צוגעגאנגען צו דער שאפע, אויסגעקליבן
א נאהײַקע, זי צונויפגעלייגט אינצווייען און זיך אויסגעדרייט צו אונדז. ער האָט שװײַגנדיק
אונדז באטראכט און געפרעגט:
--- פערשטייען זי דויטש?
אלע האָבן געשוויגן. כאָטש איך האָב פארשטאנען דײַטש, האָב איך באשטימט, אז ס'איז
גלײַכער ניט צו פארשטיין... דער יעפרייטאָר האָט א װוּנק געגעבן צו דעם איבערזעצער, און
יענער איז צוגעטראָטן צו זײַן ארבעט.
-- טוט זיך אויס, די שיך דארף מען ניט אראָפּנעמען. שטעקט ארײַן די קעפּ אין די ווענט-
לעך פון די שטולן און מיט די הענט שפּארט זיך אָן אין די דעקלעך. דער הער יעפרײיטאָר וועט
אײַך שמײַסן. נאָר געדענקט: ניט שרײַעןױ ווער עס װעט א געשריי טאָן, ועט באקומען אָנשטאָט
איין שמיץ -- צוויי. װוער עס װעט נאָכאמאָל ארױיסלאָזן א קאָל, װעט באקומען פיר, און אזוי
װײַטער.. די ערשטע איבונג, -- אזוי האָט ער טאקע געזאָגט: איבונג, --- וועט זיך פארענדיקן,
ווען דער געשמיסענער װעט זיך אָנשפּארן מיטן קאָפּ אין דער אנטקעגנדיקער וואנט פונעם
צימער...
איך האָב מיטן אויג א מעסט געטאָן דעם צימער -- א מעטער צוואנציק, ניט ווייניקער. דאָ
האָט מען אמאָל געוויס געטאנצט, און מיר װועלן דאָ אויך טאנצן...
מיר האָבן ארײַנגערוקט די קעפּ. זיך אָנגעשפּארט מיט די הענט אָן די דעקלעך. און דער
יעפרייטאָר האָט מיט קראפט אראָפּגעלאָזט א שמיץ קוניקן. קוניק האָט א געשריי געטאָן און
צוזאמען מיטן בענקל א פאָר געטאָן פאָרויס איבער דעם גליטשיקן דיל אף א מעטער צוויי-דרײי.
אָט צוליב װאָס דער דיל איז דאָ אָנגעװעקסלט!
-- צוריוק! -- האָט א ביל געטאָן דער יעפרײיטאָר און, ניט זוארטנדיק, ביז קוניק װועט זיך
אומקערן, אים אליין איבערגערוקט צוזאמען מיטן בענקל אף דעם פריִערדיקן אָרט.
באם באָכער אפן לײַב האָט זיך אָפּנעשטעמפּלט א צווייענדיקער בלוטיקער קארב. דער צוויי-
טער שמיץ -- שטארקער פון דעם ערשטן, און דאָס בענקל האָט װויהער א פאָר געטאָן פאָרויס.
נאָר קוניק האָט שוין ניט געשריגן. ער האָט פארגראָבן דעם קין אין דער ברוסט, פארמאכט די
אויגן און פארביסן די לִיפּן...
אבע וויסקאנט האָט געשוויגן און זיך א רוק געטאָן װײַטער פון קוניקן -- ער האָט פאר-
שטאנען: װאָס װײַטער ער װעט זיַך אָפּרוקן, אלץ װייניקער שמיץ װעט ער כאפּן... קראקאָווסקי
98
איז אויך װײַט אָפּגעפאָרן... און איך, אן אָנגעלערנטער, האָב אזוי א רוק געטאָן דאָס בענקל, אז
איך בין דורכגעפאָרן א האלבן צימער.
דעם יעפּרײיטאָר איז געפעלן געװאָרן מײַן שפּיצל,
--- גוט! -- האָט ער מיך א לויב געטאָן.
ער האָט אָנגעהויבן א נײַעם קאָן.
פונעם צווייטן נעריק, ס'הייסט שוין פון דעם דריטן, האָט קוניק איניינעם מיטן בענקל א
פּראל געטאָן אפן דיל, נאָר געשריגן האָט ער שוין ניט. אבע וויסקאנט --- ער איז געווען קרעפ-
טיקער -- האָט אויסגעהאלטן דעם קלאפ און זיך ארויסגערוקט פאָרויס. קראקאָווסקי --- דער
סאמע געזונטער -- האָט זיך נאָך װײַטער א רוק געטאָן... איך בין אויך װײַט אָפּגעפאָרן, נאָר דאָך
ניט דערגרייכט ביז דער וואנט, און דאָ האָב איך גלײַך באקומען דעם דריטן שמיץ -- דעם
שטארקסטן. איך האָב געכאפּט א נעריק מיטן קאָפּ אין דער וואנט און אומגעפאלן. דער שמײַסער
האָט אריינגעהאקט אבען און פּיניען נאָך צו איין שמיץ -- קוניקן האָט ער מער ניט געטשעפּעט.
און... אונדז געהייסן זיך שטעלן, וי פון אָנפאנג, אין צווייטן עק צימער.
דער יעפרײיטאָר האָט זיך אוועקגעזעצט באם טיש, און די האנט, װאָס האָט ערשט געהאלטן
די נאהײיקע, האָט זיך גענומען צו דער פּען. ער האָט, װײַזט אויס, פארשריבן אין דער ליסטע:
אזויפיל און אזויפיל שמיץ אין אזא און אזא אָרֹט... ער האָט פארייכערט און עפּעס גענומען דער-
ציילן דעם איבערזעצער. וי איך האָב פארשטאנען, איז געגאנגען א רייד וועגן אן אויסגעלאָזט
װײַב, וועלכע דער מאן האָט געפאקט מיט א געליבטן.
דער יעפרײיטאָר איז זיך אזש פארגאנגען פון געלעכטער, און מיט א טיכעלע, א װײַס, װי
ערשט געפאלענער שניי, געװישט די טרערן.
איך האָב געקוקט אף אים און געטראכט: ווער איז ער, אָט דער געזונטער בוהיי? אין װאָס
פאר א מישפאָכע איז ער אויסגעוואקסן? װאָס האָט ער געטאָן, ביז ער איז געװאָרן א הענקער?
און װאָס װועט זײַן מיט אים שפּעטער, ווען זײַן פּראָפּעסיע װעט שוין ניט נייטיק זײַן? צי װעט
אים מאטערן דער געוויסן?.. ניין, -- האָב איך באשלאָסן, -- גאָרנישט װעט אים ניט מאטערן:
פון געוויסן האָט מען אים באפרייט,
איך בין קוים איינגעשטאנען אף די פיס. נאָר דערנידעריקט האָב איך זיך ניט געפילט. דער-
נידעריקט איז ער און זײַן פאָטערלאנד. יענע, װאָס האָבן פארזוכט זײַנע נומערירטע נאהײַקעס,
וועט מען נאָך אמאָל האלטן פאר מארטירער, העלדן. נאָר דער יעפרײיטאָר האָט דאָס ניט פאר-
שטאנען און האָט וועגן דעם ניט געטראכט. ער האָט ביכלאל וועגן גאָרנישט ניט געטראכט. פאר
אים האָב איך געטראכט, און דערפון איז מיר געווען לײַכטער.
נאָר איך בין געצװוּנגען געווען איבערײַיסן מײַנע מאַכשאָװעס. דערייכערט דעם סיגארעט
און זיך צוזאט אָנגעלאכט, איז דער יעפרייטאָר צוגעטראָטן צו דער צווייטער איבונג. ער האָט
ארויסגענומען פון דער שאפע אן אנדער נאריטניק, צוויי מאָל א קירצערן און צוויי מאָל א גרע-
בערן. ער האָט אונדז אויסגעשטעלט אין א ריי. געהייסן זיך איינבייגן און דערלאנגען מיט די
פינגער פון די הענט די פינגער פון די פיס. און װידער:
-- ניט שרייען און ניט פאלף דעם, װאָס װעט אומפאלן, װעט ניט פארעכנט װערן דער
קלאפּ...
קוניק איז אומגעפאלן.
-- אאוף!
קוניק איז אופגעשטאנען.
א קלאפּ, און ער איז ווידער געפאלן.
-- אאוף!
ער איז קוים אופגעשטאנען. דאָס בלוט איז פונעם לײַב גערונען איבער די פיס. זײַן מאָגע-
רער קערפּער איז באדעקט געװאָרן מיט שווייס.
א דריטער שמיץ.
ער איז אומגעפאלן און אופהייבן זיך שוין ניט געקאָנט, נאָר קיין קרעכץ ניט ארויסגעלאָזט.
-- אאוף! אאוף!
קוניק האָט זיך ניט אופגעהויבן. דער יעפרייטאָר האָט א מאך געטאָן מיט דער האנט און
זיך גענומען צו אבען.
אבע איז געפאלן נאָכן צווייטן קלאפּ. אויך ער איז פארגאָסן געווען מיט בלוט. נאָר אופגע-
הויבן האָט ער זיך. באקומען דעם דריטן נעריק, איז ער אומגעפאלן און אויך שוין ניט אופ-
געשטאנען.
פּיניע קראקאָווסקי האָט אויסגעהאלטן אלע דרײַ שמיץ.
59
און איך האָב געווארט. איך בין געשטאנען אָנגעבויגן, אָנגעשטרענגט אלע קויכעס. דעם
ערשטן קלאפּ האָב איך אויסגעהאלטן, באם צווייטן --- זיך א וואקל געטאָן, באם דריטן -- אומ-
געפאלן. עס האָבן ניט אויסגעהאלטן די צענעריקטע פיס, וועלכע זײַנען נאָך ניט אינגאנצן פאר-
היילט געווען.
מע האָט אונדז װידער געלאָזט אָפּרוען. מיר האָבן געהאָלפן קוניקן זיך אופהייבן און, שטיי-
ענדיק בא דער וואנט, אים אונטערגעהאלטן. אָבער אויך איך און קראקאָווסקי, שוין אָפּגערעדט
פון אבע וויסקאנטן, האָבן זיך קוים געהאלטן אף די פיס.
דער יעפרײיטאָר האָט נאָכאמאָל עפּעס פארשריבן אין זײַנע קארטלעך. נאָר איך האָב שוין
ניט געטראכט וועגן אים. ניט געקוקט אף אים. איך האָב געטראכט וועגן קוניקן, וועלכן איך האָב
אונטערגעהאלטן, און וועגן זײַנע כאוויירים. איך האָב נאָך ניט געװוּסט, װער זיי זײַנען און
פאר װאָס מע שלאָגט זיי. נאָר איך האָב געװוּסט, אז מיר זײַנען פון דער דאָזיקער מינוט ברידער,
אז אונדז האָט פארייניקט אונדזער בלוט.
מיר האָבן געווארט: װאָס װעט נאָך צוקלערן דער אױסװוּרף? נאָר קיין גרויסע נײַס האָט
ער ניט צוגעטראכט. ער האָט אונדז געהייסן אראָפּלאָזן זיך אף די קני --- אף די פיס האָבן מיר
שוין שטיין ניט געקאָנט, --- אוועקשטעלן די עלנבויגנס אפן דיל און מיט די הענט אונטערשפּארן
דאָס פּאָנעם --- וי ספינקסן. און ווידער דאָס זעלבע:
-- ניט שרײיען און ניט פאלף
איצט האָט ער אונהז געשמיסן מיט א גומענעם נאריטניק, מיט א דינעם, א בייגעוודיקן, װאָס
האָט זיך אײַנגעגעסן אין לײַב. אָפּגעריסן האָט ער אים מיט א דריי --- ער האָט געקאָנט...
אנטשולדיק מיר, אנושקע... דו האָסט געװאָלט וויסן אלץ, דערצייל איך דיר אלץ...
דער יעפרײיטאָר האָט זיך אומגעקערט צום טיש, און מיר זײַנען געבליבן ליגן. נאָכדעם
האַט מען אונדז געהייסן זיך אופהייבן.
-- הײַנט איז די באארבעטונג געענדיקט. באלד װעט מען אײַך אוועקפירן אין קעלער. אין
קאָרידאָר און אף די טרעפּ געפינען זיך מענטשן. איך װאָרן: קיינער טאָר ניט וויסן, אז מע האָט
אײַך געשלאָגן. ווער עס װעט נעמען קרעכצן, װוער עס װעט אומפאלן, װעט זיך אומקערן צוריק
אהער. אלץ װועט זיך אָנהײבן פונסנײַי. טוט זיך אָז
אָנגעטאָן האָבן מיר זיך לאנג. פּרוּוו זיך אָנטאָן, אז דו קאָנסט ניט א ריר טאָן מיט קיין פוס.
נאָר נאָך לענגער האָבן מיר זיך אראָפּגעלאָזט פון די טרעפּ. איבערן קאָרידאָר האָבן מיר נאָך
ווי-עס-איז געשלעפּט די פיס, נאָר אף די טרעפּ זײַנען זיי אינגאנצן אָפּגענומען געװאָרן.
דאָס אראָפּלאָזן זיך האָט געדויערט לאנג. מיר האָבן ניט געקרעכצט, ניט גערעדט, נאָר סיי-
װיסײַ װאָלט קיינער אף אונדז זיך ניט אומגעקוקט. די, װאָס האָבן זיך אופגעהויבן און אראָפּגע-
לאָזט פון די טרעפּ, מיט א וואך צי אָן א וואך, האָבן געװוּסט, אז אין דעם דאָזיקן הויז שפּילט
מען זיך ניט.
מע האָט אונדז ארײַנגערוקט אין א הילצערן קעמערל. דאכט זיך, אין יענעם, װוּ איך האָב
גענעכטיקט. עס האָט זיך געװאָלט צולייגן, נאָר אינפירן אף צוויי שמאָלע בענק װעסטו זיך ניט
אײַנמאָסטען, אָבער שטיין האָבן מיר אויך ניט געקאָנט. מיר האָבן זיך צוגעשפּארט אף די בענק:
די פיס אף איין באנק, די פּלײיצע אָדער די ברוסט אף דער צוייטער און דאָס צענעריקטע
לײַב -- אינדערלופטן, צוישן די בענק... און דער קעלער האָט פּונקט וי פריִער גערוישט. אין
איין עק האָט מען געשריגן, אין דעם צווייטן --- געוויינט. איצט האָב איך פארשטאנען, פארװאָס
מע וויינט און מע שרײַט דאָ..
מער האָט מען אונדז ניט באומרויקט. קיין עסן אויך ניט געגעבן. ערשט אין אָװנט האָט
מען געבראכט צו קווערטלעך סוראָגאט-קאווע און צו שטיקלעך ברויט. מיר האָבן עס אופגעגעסן
און זיך געלייגט -- דער מיטלסטער טייל פון קערפּער אינדערלופטן, די פיס און דעם קאָפּ --
אף די בענק.
מיָר זײַנען געשלאָפן... און כאלוימעס האָבן זיך אונדז געכאָלעמט... נאָך שמיץ, וי דו ווייסט,
שלאָפט זיך װוי אין גאניידן...
דערנאָך האָט מען אונדז אלע טאָג פון צוויי ביז זעקס באארבעט אין פּראָצעדור-זאל, װאָס
האָט זיך געפונען טאקע דאָ, אין קעלער -- א זאל מיט טישן, װאָס זײַנען ארומגעקלאפּט מיט
בלעך, ומיט שלאנגען אף אָנפּאָמפּען אין דיר וואסער, נאָדלען אף ארײַנשטעכן אונטער די נעגל,
צווענגלעך אף אױסרײיַסן די האָר,. מיט מעשענע האלדזבענדער, דורך וועלכע מע לאָזט דורך
עלעקטרישן שטראָם, מיט גימנאסטישע רינגען, אף וועלכע מע הענגט אונטער פאר די פיס און
פאר די הענט, אף א שאָ אָדער צוויי... און א פראגע, װאָס איז נימעס-אומאָעס געװאָרן: ?צי
0
װועסטו, רוסישער שװײַן, עפענען דײַן פּאסקודנע מויל?" דער טאנץ-זאל מיט די ווינער בענקלעך
איז קעגן דעם פּראָצעדור-זאל געווען וי א קינדערשפּיל,
סאָפּקאָלסאָף האָט מען אונדז אין פערצן טעג ארום אריינגעזעצט אין א טפיסע-פורגאָן, אין.
וועלכן מיר האָבן איבערגעלעבט עטלעכע שרעקלעכע מינוט. אין דער אָנגעפּאקטער מאשין האָט
עמעצער א זאָג געטאָן: ;א גאז-װאָגן"... עס איז געװאָרן א פּאניק.
טוט דערשראָקענע, האָבן מיר גענומען ארײַנציִען אין זיך די לופט. אין פורגאָן האָט
געשמעקט מיט בענזין, מיט קויטיק וועש, מיט בלוט און שווייס. דו ווייסט דאָך, אנושקע, איך
פיל גוט פארשיידענע רייכעס -- מער האָט מיט גאָרנישט ניט געשמעקט. אָבער אן אָנגעשראָקענער
האָט מוירע פאר אלץ. מיר זײַנען זיכער געווען, אז ס'איז געקומען אונדזער סאָף. אייניקע האָבן
געשריגן, זיך געציילעמט, געכאלעשט..
אין א האלבער שאָ ארום האָט זיך געעפנט די טיר פונעם פורגאָן און מיר האָבן דערזען א
הויף פון א טפיסע. מיר זײַנען ארויסגעגאנגען. יענע, װאָס האָבן געכאלעשט, האָט מען ארויסגע-
שלעפּט פאר די פיס און אָפּגעגאָסן מיט קאלטער וואסער. מע האָט אונדז באזוכט, איבערגעציילט.
צוגענומען די רימענס און צעפירט איבער די קאמערעס. איך האָב זיך געהאלטן לעבן די
כעוורע -- לעבן אבען, פּיניען און קוניקן, און מע האָט אונדז ניט צעשיידט,
מיט א צייט שפּעטער, ס'איז שוין געווען אָסיען, האָט אין דעם זעלבן טורמע-הויף געווארט
אף אונדז א לאסטמאשין. א הויכע, מיט א מאָרדע פון א בולדאָג און מיט א גרויען ברעזענטענעם
דאך. לעבן דער מאשין זײַנען געשטאנען עסעסאָווצעס אין הויכע געבויגענע היטלעך, אין שווארצע
גלאנצנדיקע רעגנמאנטלען, מיט אװטאָמאטן און מיט פאנאנדערגעשפּיליעטע קאָבורעס.
ס'האָט אָנגעהויבן טונקל וװערן. עס איז געגאנגען א רעגן. אין הויף זײַנען געשטאנען
קאליוזשעס.
מע האָט אונדז באזוכט און אײינציקװײַז ארײַנגעלאָזט אין קוזאָוו. מיר האָבן זיך אויסגעזעצט
אף די זײַטיקע בענק, נאָר דער וואכמאן, װאָס האָט זיך באלד נאָך אונדז אופגעהויבן אף דער
מאשין, האָט אונדז אראָפּגעטריבן פון די בענק און אוועקגעשטעלט אף די קני -- מיטן פּאָנעם
צו דער קאבינע. ער האָט אונדז געהייסן אָנעמען זיך מיט די הענט פאר דעם שטאנג, צו וועל-
כער ס'איז געווען צוגעפעסטיקט דער ברעזענט. ער האָט פארווערט אראָפּלאָזן די הענט און זיך
אומקוקן אף צוריק.
איבערן ברעזענט האָט געקלאפּט א רעגן, און איך ווייס ניט ויָארום, נאָר הינטערן קאָלנער
זיַנען מיר ארײַנגערונען טראָפּנס. איך האָב זיך אָבער ניט אָפּגערוקט. אין דער קאמערע זײַנען
קיין טראָפּנס הינטערן קאָלנער מיר ניט גערונען און אף קיין שפּאצירן האָט מען אונדז ניט גע"
פירט. און ביכלאל, אין די לעצטע מינוטן דארף מען זיך פון קיין זאך ניט אָפּזאָגן, אפילע פון
רעגן-טראָפּנס. ,אף וועמען ווארטן זיי?" --- האָב איך א טראכט געטאָן. די מינוטן האָבן זיך לאנג
געצויגן. איך האָב באשלאָסן: עס מאכט ניט אויס, מירן צוּווארטן, עס קאפּעט אף אונדז ניט..
און א שמייכל געטאָן -- עס האָט דאפקע געקאפּעט.
עס האָבן גענומען כליופּטשען די קאליוזשעס. מע האָט נאָך עמעצן געבראכט צו פירן
אבע -- ער איז געשטאנען לעבן מיר -- האָט אויסגעדרייט דעם קאָפּ, נאָר באלד האָט זיך דער-
הערט: עהאלט!? -- און א שטיוול האָט אים א זעץ געטאָן אין דער פּלײיצע.
אין קוזאָוו האָט מען ארײַנגעלאָזט נאָך אכט מענטשן און זיי אויך אוועקגעשטעלט אף די
קני. באלד נאָך זיי האָבן זיך אופגעהויבן די עסעסאָווצעס. (די מאשין האָט זיך גערירט פון אָרט.
ארױיסגעפאָרן פון טויער, האָט די מאשין אָנגעהויבן דונערן אף דעם שטיינערנעם וועג. די
קני האָבן אָנגעהויבן אונטערטאנצן, נאָך אין קארצער זײַנען מיר די פיס געשװאָלן געװאָרן. איך
האָב זיך אונטערגעצויגן און איבערגעטראָגן די שווערקייט פון קערפּער אף די הענט. עס האָט
געהאָלפן.
קאונאס איז א גרויסע שטאָט, נאָר אבע, װאָס איז דאָ אויסגעוואקסן, װאָלט זי געקאָנט דורכ-
גיין מיט פארבונדענע אויגן. מיר האָבן ניט געזען, װוּ מיר פאָרן און װוּהין מיר פארקערעווען,
נאָר אבע האָט אלץ דערקענט און ער האָט מיר געשעפּטשעט אין אוער די נעמען פון די גאסן.
מיטאמאָל איז ער שטיל געװאָרן, װי ער װאָלט זיך צו עפּעס צוהערן. די מאשין איז ארופגע-
פאָרן אף א בריק. נאָר וועלכע בריק איז עס? די קאונאסער בריקן האָב איך אליין אויך געװוּסט.
א שטורמאן קען די בריקן פון זײַן טראסע. קאונאס ליגט אף דעם צונויפגוס פון דעם ניעמאן און
דער וויליע, אָדער נעריס, וי עס זאָגן די ליטווינער, און בריקן, װי עס דוכט מיר, ניט רעכענעג-
דיק די אייזנבאן-בריקן, זיַנען דאָ פאראן צוויי. איינע איבערן ניעמאן און די צווייטע איבער דער
וויליע. נאָר איבער וועלכער בריק פאָרן מיר און װוּהין פירט מען אונדז?
אבע האָט מיר ארײינגעשעפּטשעט אין אויער די שוידערלעכע ווערטער:
-- נײַנטער פאָרט... 1
- די לא שישטוכזשד. 624 0540- :4 איסוז זרישט. סאיזי8:6 :3
עטלעכע קילאָמעטער פון קאונאס, בישכיי-
נעס מיט דער פאָרשטאָט וויליאמפּאָל, װאָס ליגט
באם ברעג פון טײַך, געפינט זיך דער נײַנטער
פאָרט. די צװײישטאָקיקע פעסטונג מיט אירע צע-
צװײַגטע טונעלן, באהעלטענישן און לאגערן, איז
ארײַינגעבויט אין א בארג, װאָס איז ארומגע-
רינגלט מיט א טיפן ריוו. די קורצע געשיכטע
פונעם פאָרט איז אזא.
אין 1887 יאָר, בייס דער הערשאפט פון
אלעקסאנדער דעם װוו, האָט די ליטווישע שטאָט
קאָװונע זיך ארומגערינגלט מיט א סיסטעם פון
ארטילעריסטישע פּאָזיציעס און פעסטונגען
וועלכע זײַגען אויסגעבויט געװאָרן לויטן לעצטן
װאָרט פון דער דעמלטיקער מיליטערישער טעכ-
ניק. דער אוואנפּאָסט פון דער דאָזיקער פעסטונג
איז געװאָרן די אזויגערופענע לינקאָוו-באטאריי,
וועלכע מע האָט שפּעטער אָנגערופן דער נײַנטער
פאָרט.
אין אווגוסט טויזנט נײַן הונדערט פופצעטן
יאָר, וען די דײַטשן זײַנען ארײַן קיין ליטע,
האָבן לעבן קאָוונע זיך אָנגעהויבן שלאכטן, נאָר
דער צארישער גענעראל גריגאָריעוו האָט פאר-
לאָזט די שטאָט, אנטלאָפן פון קאָוונע און די פע-
סטונג האָט קאפּיטולירט. פון יענעם טאָג איז דער
נײַנטער פאָרט געשטאנען פּוסט. אופגעלעבט
האָט ער, נאָר שוין גאָר אף אן אנדער אויפן, אין
פיר-און-צוואנציקסטן יאָר. די רעגירער פון דער
בורזשואזער ליטע האָבן דאָרט אײַנגעאָרדנט א
טורמע פאר קאטאָרזשאנעס, פאר באזונדערס גע-
פערלעכע פארברעכער, דאָס הייסט פאר קאָמו-
ניסטן. זיי האָבן באשלאָסן, אז דער פאָרט איז
דאָס סאמע צוגעפּאסטע אָרט פאר דעם. קיין בא-
זונדערע אײַנריכטונגען האָט מען ניט געדארפט
מאכן. מע האָט ארומגעצוימט דעם קאזעמאט מיט
א הויכער ציגלנער וואנט, אף וועלכער עס זײַנען
געשטאנען צוויי וואך-טורעמס; אינװייניק האָט
מען צעוואלגערט די קאָרידאָר-װוענט און פאר-
ביטן זיי מיט גראטעס, װאָס האָבן זיך געצויגן
פון דעם דיל ביז דער סטעליע, און אײַנגעאָרדנט
פערצן קאמערעס -- נײַן אפן ערשטן שטאָק און
פינף אפן צווייטן...
הונדערטער פּאָליטארעסטירטע, מענער,
פרויען, זײַנען איבערגעווען אין די קאמערעס פון
דעם נײַנטן פאָרט מיט די גרויע נאסע ווענט. פּאָ-
ליטארעסטירטע האָט מען דאָרט געהאלטן ביז
דעם פערציקסטן יאָר, ביז אין ליטע איז דער-
קלערט געװאָרן ראטנמאכט. דער קאזעמאט האָט
אָבער ניט לאנג געפּוסטעװעט.
מיטן אָנקומען פון די היטלעריסטן איז
דער נײַנטער פאָרט פארקאָדירט געװאָרן און
באקומען דֶעם נאָמען פאונטערנעמונג נומער
5)ב". דער פאָרט איז פארוואנדלט געװאָרן
אין א טויט-פאבריק. עמעס, לוט די מאס-
שטאבן פון דריטן רײַך איז דאָס געווען א קאר"
02
ליקאָווע, א האלב-קוסטארישע פאבריק, וועלכע איז פון אָנפאנג אויסגערעכנט געװאָרן אף 50---60
טויזנט מענטשן. נאָר דאָך האָט עס עפּעס באטײַט פארן באלאנס פונעם רײַכספיורער הימלער.
אין יול פון טויזנט נײַן הונדערט איין-און-פערציקסטן יאָר האָט מען אין פאָרט געבראכט צו
טרײַבן טויזנט קריגסגעפאנגענע. באנאכט האָט מען זיי געהאלטן אין קאזעמאט, באטאָג --
ארויסגעפירט אין פעלד, װוּ עס האָבן אמאָל זיך געפאשעט די ארטילעריסטישע פערד, און דאָרט,
אונטער דער אופזיכט פון עסעסאָווצעס האָבן זיי אױסגעגראָבן פערצן אלציינע גריבער: די
לענג -- 200 מעטער, די טיף -- 4 מעטער, די ברייט -- 3 מעטער. דערנאָך האָט מען די גרץ-
בער, נײַן הונדערט נײַן און נײַנציק נעפאשעס, אוועקגעשטעלט לעבן די גריבער און זיי צע-
שאָסן. איינער איז צופעליק לעבן געבליבן. וועגן אים װעל איך דערציילן,
די ערשטע אקציע איז דורכגעפירט געװאָרן מיט דערפאָלג, און די ,אונטערנעמונג 1005-ב"
האָט אָנגעהויבן פונקציאָנירן.
פון אָנפאנג האָט די פאבריק, װוי געוויינלעך א נײַע אונטערנעמונג, געארבעט מיט איבער-
שלאָגן: פאר די ס. ד. און דער געסטאפּאָ איז עס קארג געווען. 100--120--150 מענטשן א מעסלעס
האָט ניט אייַנגעאָרדנט די זאָנדערקאָמאנדע. װאָס איז די פּולע, װאָס עס מאכן זיך צװישן זיי בא-
װוּסטע מענטשן, װי דער ליטווישער פּאָעט וויטאוטאס מאָנטװילא, די דעפּוטאטן פון אויבער-
ראט פון פססר און ליטע יאדוויגא בודזשינסקענע און פראנאס אײדוקײַטיס, דער װוּנדערלעכער
קינסטלער טאדאָט לאָמסארגיס און א סאך -- א סאך אנדערע. מע האָט געדארפט אָנפילן די
גריבער, און יעדע גדוב איז אויסגערעכנט געווען אף דרי מיט א האלבן -- פיר טויזנט מייסים.
די פּראקטיק האָט באוויזן, אז אין די גריבער קאָן מען באגראָבן א סאך מער. און ס'איז פאר-
שטענדלעך: מענטשן זײַנען ניט קיין שוועבעלעך... דארע גייען ארייַן מער װוי דיקע, קינדער פון
שול-עלטער -- נאָך מער. און אייפעלעך פארנעמען אינגאנצן ניט קיין אָרט, ביפראט נאָך, אז
די מאמעס באהאלטן די קינדער, דריקן זיי צו צו זיך, ווען מע נעמט אין זיי שיסן.
קורץ גערעדט, פאר די פערצן גריבער האָט מען באדארפט ניט קיין 50, נאָר מינימום 70
טויזנט מייסים. אינדערעמעסן האָבן די עסעסאָווצעס איבערגעשטיגן דעם פּלאן און האָבן באקו-
מען דערפאר אַרדענס, געלט-פּרעמיעס, אױסעראָרדנטלעכע אורלויבן אהיים, צו זייערע לעבע-
דיקע און גליקלעכע מאמעס, װײַבער און קינדער.
סאָפקאָלסאָף איז פאר דער פאבריק געקומען דער לאנגדערווארטער טאָג -- דער צוועלפטער
אָקטיאבער פון 1941 יאָר.
פארטאָג האָט די קאונאסער מיליטערישע קאָמענדאטור, די ס. ד. און די געסטאפּאָ מאָבי-
ליזירט די פּאָליצײיִשע און מיליטערישע טיילן, װוי אויך די אזויגערופענע באטאליאָנען פון דער
ליטווישער , זעלבשוץ", ארומגערינגלט וויליאמפּאָל, די פאָרשטאָט פון קאונאס, װאָס איז פאר-
וואנדלט געווען אין א געטאָ, און גענומען טרײַבן צום נײַנטן פאָרט אן אומענדלעכע קאָלאָנע
פון פרויען, מענער און קינדער -- 12 טויזנט מענטשן. דאָס איז געווען א שווער, נאָר אן עכט
שטיקל ארבעט. אָפּגעטאָן געװאָרן איז עס אזוי: די קאָלאָנע האָט מען טײלנװײַז ארײַנגעלאָזט
אינעם אינערלעכן טורמע-הויף און אין קאזעמאט. יעדע צען--פופצן מינוט האָט מען מיט פאר-
שיידענע אויסריידן אָדער אָן שום אויסריידן ארויסגעפירט פון דאָרטן 100--150 מענטשן און זיי
אוועקגעפירט אין פעלד און ניט װײַט פון די גריבער זיי באפוילן זיך אױיסטאָן. עס זײַנען אוועק
אֹין גאנג ביקסן-קאָלבעס, שטעקנס, קאנטשיקעס. האלב-נאקעטע, אין אונטערשטן װעש, האָט
מען די פארורטיילטע צוגעפירט צו א גרוב. אויב די גרוב איז געווען א פּוסטע, האָבן זיך די
אומגליקלעכע געלייגט אף הער ערד. אויב טײלװײַז פארפולט -- אף די פריִער צעשאָסענע,
צווישן וועלכע עס האָבן זיך אָפּט געטראָפן נאָך לעבעדיקע מענטשן.
אייניקע האָבן געשוויגן, אנדערע האָבן געוויינט און געשריגן. גלייביקע האָבן געטײַנעט צו
גאָט. מאמעס האָבן צוגעדריקט צו זיך די קינדער. קיינער האָט ניט געהערט די אייגענע גע-
שרייען. די שיסעריי פון די קוילנווארפערס איז פארהילכט געװאָרן דורך דעם געהויל פון דיזעל-
מאָטאָרן, וועלכע מע האָט אומיסטן ניט פארהלושעט. עס האָט געטראָגן מיט רויך און טשאד. עס
האָט געשמעקט מיט סאָליארקע. נאָר אלע רייכעס האָט פארשלאָגן דער פּריקרע-"זיסלעכער
גערוך פון בלוט.
ווען די גרוב איז אָנגעפילט געװאָרן ביז די ראנדן, האָט מען זי פארשאָטן. אז די ערד װעט
זיך אראָפּזעצן, וועט מען צושיטן נײַע -- ערד װועט דאָ קלעקן. דערנאָך װעט מען זי אױסגלײַכף
צעדרויבלען און פרילינג-צײַט פארזייען גראָז.
קיין שום גריבער זײַנען דאָ ניט געווען.
גראָז..,
בלעזעלעך...
68
בינען...
נאָר 3 פרילינג איז נאָך געווען זוײַט. און ארבעט איז געווען א סאך. בלויז טאר צוויי טעג
פון נאָיאבער איין-און-פערציקסטן יאָר האָבן די היטלעריסטן צעשאָסן, דערמאָרדעט, פארגראָבן
לעבעדיקערהייט נאָך 22 טויזנט אומשולדיקע מענטשן. די ערד האָט זיך געוויגט, ודי טויטע קער-
פּערס האָבן זיך ענגער צוגעדריקט איינס צום צוייטן, און די ערד האָט זיך אראָפּגעזעצט.
איבער די פארשאָטענע גריבער האָט זיך אָנגעזאמלט פארזשאווערטע וואסער. נאָר עס מאכט
ניט אויס. פרילינג װעט אף די פארשאָטענע גריבער אויסוואקסן קלעווער און די בינען וועלן
דאָ צונויפזאמלען האָניקײ.
דאָס נײַע, צוויי-און-פערציקסטע יאָר האָט די ,אונטערנעמונג 1005-ב2* באגעגנט מיט
גלענצנדיקע רעזולטאטן -- אין די טראנשייען און אין די גריבער זיַנען שוין געלעגן 40--45
טויזנט דערמאָרדעטע. נאָר מענטשן-מאטעריאל איז אָנגעקומען אלץ מער און מער, אפילע אימ-
פּאָרטירטער פון פראנקרײַך, עסטרײַך, טשעכאָסלאָואקיע, פּוילן, בעלגיע, האָלאנד און פון
דײַטשלאנד גופע. איז אויסגעקומען אױסגראָבן נײַע גריבער, שוין אויסער דעם פּלאן...
אין קאזעמאט, אין דער קאמערע, װוּ מיר זיינען געזעסן, האָב איך אליין געלייענט די אװוטאָ-
גראפן פון די אומגעבראכטע, װאָס זײַנען אויסגעקריצט געווען מיט א צװיאָק אָדער מיט א
נאָגל. אָט זיַנען אײיניקע:
,סאָלאָגובאָוו און פּראָקאָפּיעװו. גיט איבער קיין מוראווי".
.'"ת42ע4401516 .}1 ,.14001 .5,,
,שליאמאָווסקיס ליאאָנאס --- אומגעקומען דאָ?.
.'22/15 46 ,ת16161 2618 69 ע118,,
;איך שטארב אומשולדיק פון די הענט פון די דייטשישע הענקערס -- וועליטשקאָ סטאסיק".
6.7 66 ,סעסת 111141:6,,
און אָט איז אן אופשריפט: ,,/דאָ קומען אום 900 פראנצויזן".
און וויפל פאמיליעס און װוערטער האָבן די עסעס-לײַט אראָפּגעריבן, פארשמירט?
אײַנגעשלונגען ניט ווייניקער פון 80 טויזנט מענטשן --- טויזנט מער, טויזנט וייניקער --
װאָס פאר א באדייטונג האָט עס? -- האָט די ,/אונטערנעמונג 1005-ב" אין אָסיען פון דריי-און-
פערציקסטן יאָר גענומען זיך צומאכן. ניט מיטן אייגענעם ווילן, מע װאָלט ,געארבעט" װײַטער.
נאָר ס'איז צײַט געווען פארניכטן די שפּורן פון די פארברעכנס. ניט נאָר דאָ -- אין אנדערע
טויט-לאגערן אויך. עס האָבן שוין אָפּגעהילכט די שלאכטן הינטער מאָסקװע, סטאלינגראד און
אף דער אָריאָלער-קורסקער דוהע. עס האָט זיך דערנעענטערט די רויטע ארמיי, און די מער-
דער האָבן זיך אָנגעהױבן באומרויִקן. אף זיי איז אָנגעפאלן א פּאכעד.
דעם 1 אָקטיאבער 1943 יאָר האָט מען אין נײַנטן פאָרט אָנגעהויבן עפענען די גריבער,
אויסגראָבן דאָס צעפוילטע מענטשלעכע געביין און עס פארברענען. די דאָזיקע ארבעט האָט
מען געצוװונגען צו טאָן די פארורטיילטע צום טויט סאָוועטישע קריגסגעפאנגענע, ארעסטירטע
קאָמוניסטן און פּארטיזאנער.
אָט דאָס איז די געשיכטע פון דעם אָרט, װוּהין מע האָט אונדז געבראכט.
מיר זײַנען דורכגעפאָרן די וויליע צי עפשער דעם ניעמאן. עס האָט אונדז געשלײַדערט,
געװאָרפן פון איין זייַט אין דער אנדערער, און מיר האָבן צענעריקט די קני. נאָך דער בריק האָט
זיך אָנגעהױבן א בארג. די מאשין האָט גענומען גיין פּאמעלעכער. עס האָט גערעוועט דער מאָטאָר.
איבערן ברעזענט האָט געקלאפּט דער רעגן, נאָר געקאפּעט האָט שוין אף מיר ניט. די מא-
שין האָט פארקערעוועט אף לינקס. צוויי מאָל האָט די וואך קאָנטראָלירט די דאָקומענטן בא
אונדזערע באגלייטער, דערנאָך זײַנען מיר אליין געבליבן ישטיין, און דער שאָפער האָט גענומען
הודיען מיטן קלאקסאָן.
-- דער פאָרט, --- האָט אבע מיר א שעפּטשע געטאָן.
עס האָט א גרילץ געטאָן דער אײַזערנער טויער. דורכגעפאָרן נאָך עטלעכע מעטער, זײַנען
מיר געבליבן שטיין... און איך האָב דערפילט עפּעס א מאָדנע רייעך... א רייעך --- ניין, דאָס איז
ניט דאָס װאָרט...
מיר זײַנען נאָך ניט ארויס פון דער מאשין, װי די הענט, די פיס, דער קאָפּ זײַנען שוין
דורכגעזאפּט געווען מיט עפּעס אן איבלדיקן שטאנק. אלע האָבן אים דערפילט -- ניט איך איי-
נער, און אלע האָבן זיך באמיט ניט צו עטעמען. דער רייעך האָט זיך פארקליבן אין די נאָזלעכערי
אין די לונגען, אין מויל. איך װאָלט געוויס גענומען ברעכן, נאָר עס האָט זיך דערהערט א
קאָמאנדע:
4--0 64
-- ראוס!
מיר זײַנען אופגעשטאנען פון די קני, אראָפּגעשפּרונגען פון דער מאשין און דערזען א
גרויסן שטיינערנעם קאזעמאט מיט שמאָלע טיפע פענצטער, װי אמבראזורעס, א פאראָסטעטע
אײַזערנע טיר.
מע האָט אונדז אויסגעשטעלט אין א ריי. עס איז נאָך געווען ליכטיק, נאָר אף די סטויפּעס
האָבן שוין געברענט לאמטערנס און אף די וואך-טורעמס האָבן געלויכטן פּראָזשעקטאָרס. דער
רעגן האָט װי פריִער געזיפט זיך. אן אײַנגעגעסענער ליטווישער רעגן -- מע ווייסט ניט, ווען
האָט ער זיך אָנגעהױבן און ווען װעט ער זיך ענדיקן, די ליטווינער רופן אזא רעגן , ליע".
אן אומדערטרעגלעכער געשטאנק! שוין זשע באגראָבן זיי ניט די געהארגעטע? ס'װאָלט
געווען א גליק, מע זאָל אונדז גלײַך צעשיסן, מיר זאָלן פארשפּאָרן צו עטעמען מיט דעם שרעק-
לעכן געשטאנק. נאָר וייאזוי האלטן עס אויס די וועכטער? זי האָבן דאָך מײַלער און נעזער. ניט
שוין זשע זײַנען זיי צוגעוווינט געװאָרן? איך האָב ניט געװוּסט, אז איך װעל אליין אויך אינגיכן
צוגעוווינט ווערן צו דעם. איך האָב ניט געװוּסט און זיך ניט אָנגעשטױסן, אז דאָ באגראָבט מען
שוין ניט, אז דאָ שלעפט מען ארויס די באגראָבענע און מע פארברענט זיי.
פון דער קאראולקע איז ארויסגעקומען א גרופּע אָפיצערן אין דער שפּיץ מיט א הויכן בלאָנדן
יונג אין א קונציק געבויגן היטל, אָן א רעגנמאנטל, אָן א שינעל. דער שווארצער מונדיר, װאָס
איז פארצויגן געווען מיט א רימען, איז געלעגן אף אים װי אױיסגעגאָסן. די אָנגעװעקלסטע שטיוול
האָבן געגלאנצט. עס גייט אים ניט אָן דער רעגן, און דער געשטאנק גייט אים ניט אָן. ער האָט
אונדז אופמערקזאם באקוקט פון קאָפּ ביז די פיס... אייניקע האָט ער געהייסן באװײַזן די הענט.
ער האָט באטאפט זייערע מוסקולן. באזונדערס איז אים געפעלן קראקאָווסקי: ,גוט! גוט!? צו
װאָס דארף ער אונדזערע הענט? שוין זשע װעלן מיר דאָ ארבעטן? ער האָט זיך אויסגעקערעוועט
צו זײַנע באגלייטער און אויסגעשריגן:
-- אפּריל!
פון הינטער דער גרופע אָפיצערן האָט זיך ארויסגערוקט א קליינינק מענטשל מיט א האָר-
באטע נאָז, אין א פארשמאָלצעוװועטער ראָבע, אין א היטל מיט לאנגע אויערן און א גרויסן דאשעק.
ער איז געבליבן שטיין לעבן הויכן עסעסאָװועץ און האָט צו אונדז געזאָגט:
-- מיט אײַך װועט ריידן דער קאָמענדאנט פונעם פאָרט, -- און ער האָט װאָרט נאָך װאָרט
גענומען איבערזעצן דעם קאָמענדאנטס רייד: --- דאָ, אין דעם נײַנטן פאָרט, האָבן די באָלשעװי-
קעס און די סאָװעטן צעשאָסן א סאך מענטשן. די ליאלקעס שטינקען, -- דער איבערזעצער האָט
איבערגעזעצט ריכטיק, דער קאָמענדאנט האָט געזאָגט אף דײַטש: ,פּופּען". -- איר פילט דעם
רייעך? זיי פוילן און פארסאמען די וואסערלייטונג פון קאונאס. איר װעט דאָ ארבעטן. איר וועט
ארויסשלעפן פון די טראנשייען די מייסים און זיי פארברענען אף צוויי שײַטערס. ויאזוי מע טוט
עס, װעלן אײַך װײַזן די מײַסטערס פון אײַער וואך. אופשטיין װעט איר זעקס פארטאָג. זצקס
אזייגער, ווען ס'ווערט טונקל, פארענדיקט זיך די ארבעט. פארן ארויסגיין אף דער ארבעט װעט
מען אײַך אָנטאָן קייטן. אף באנאכט װעט מען זיי אראָפּנעמען. די טעגלעכע נאָרמע איז -- זעקס
הונדערט ליאלקעס. ארבעטן דארף מען גוט. אויב ניט, װעט איר אליין ווערן ליאלקעס. איר האָט
פארשטאנען?
מיר האָבן פארשטאנען.
-- מע װעט אײַך גוט קאָרמעווען. אן ארבעטער דארף עסן, אנדערש איז ער קיין ארבעטער
ניט, און נאָך גוטער ארבעט און זאט עסן באדארף א מאנצבל א פרוי, -- דער קאָמענדאנט האָט
אָנגעקװועלט פון זײַנע אייגענע רייד. -- וועגן דעם אויך זיך געזאָרגט. איר װעט האָבן פיר מיידע-
לעך. דאָס איז ניט קיין סאך פאר זעכציק מאן, נאָר זיי זײַנען געשיקט אין זייער פאך --- זיי וועלן
אלעמען באדינען...
אָט אן אױיסװוּרף! נאָר פארװאָס עפּעס װעכציק? מיר זײַנען דאָך נאָר צוועלף... הייסט עס, אז
אין קאזעמאט געפינען זיך נאָך אכט און פערציק מאנצבלען און פיר מיידלעך.
-- באטאָג, -- האָט דער קאָמענדאנט פאָרגעזעצט, --- װעלן זיי אײַך קאָכן עסן, וואשן און
לאטען דאָס גרעט, און אין אָוונט... --- ער האָט װידער זיך צעשמייכלט, באוויזן מיט די פינגער,
װאָס אין אָװונט װעט פאָרקומען, און זיך פארגאנגען אין א געלעכטער; די מײַסטערס, וועלכע
זײַנען געשטאנען הינטער אים, האָבן אונטערגעכאפּט זײַן געלעכטער. דער קאָמענדאנט האָט
װײַטער געװאָגט: --- װי איר זעט, באציִען מיר זיך צו אײַך מענטשלעך, א סאך בעסער, װי מע
דארף, נאָר איך װאָרן: פאר סאבאָטאזש, סימוליאציע אָדער פאר א פּרוּוו צו אנטלויפן װעט איר
צעשאָסן װערן אפן אָרט. און פאר ערלעכער, געוויסנהאפטער ארבעט װעל איך פארהיטן אײַער
לעבן, נאָך דער לעצטער ליאלקע װעט מען אײַך איבערפירן אין א לאגער פאר קריגסגעפאנגענע.
ס6
ב-- 0467 האני צצשטיי יפא אי אי א :יי 0
אונדזער גרויסער פיורער האָט געזאָגט: ,ארבעט
מאכט פריי". הײַל היטלער! -- דער קאָמענדאנט
האָט אויסגעשטרעקט די רעכטע האנט. די סוויטע
האָט אויך באלד אויסגעצויגן די הענט.
מיר איז געװאָרן שרעקלעך. ניט דער קאָ-
מענדאנט האָט מיך געשראָקן, ניין, פאר אים האָב
איך קיין מוירע ניט געהאט. דאָס איז געווען די
שרעק פאר אָט דעם פארפּעסטעטן אָרט מיט די
גריבער, מיט די ליאלקעס, מיט דער נאָרמע און
מיט די מיידעלעך.
פון דער דאָזיקער מינוט בין איך אליין גע-
װאָרן א מעס. און געדויערט האָט עס לאנג -- צען
טעג, צען אומענדלעכע טעג, ביז אבע האָט מיר
ניט א שעפּטשע געטאָן:
-- קאָליא-ליאָטשיק, פונדאנען קאָן מען
אנטלויפן...
נאָר דאָס איז געווען שפּעטער...
מע האָט אונדז אוועקגעפירט אין קאזעמאט..,
אן אײַזערנע, צווייענדיקע, פארניטעוועטע
טיר. די צווייטע טיר איז אויך פּונקט אזא, און אף
ביידע -- שלעסער. א ברייטער האלב-פינצטערער
קאָרידאָר. אין אָנהײיב פון דעם קאָרידאָר --- איי-
זערנע טרעפּ, און הערנאָך נאָך איין קאָרידאָר --
אין דער קװער, א לאנגער, מיט קײַלעכדיקע
הרובעס און מיט שווארצע גראטעס, װאָס ציען
זיך פון דעם דיל ביז דער סטעליע. הינטער די
גראטעס -- קאמערעס. אין די קאמערעס --
צװײישטאָקיקע נארעס, א הילצערנער טיש און
צוויי בענק. אין עק פון דעם קאָרידאָר --- ווידער
אײַזערנע טרעפּ.
ס'איז ווארעם, אפילע דושנע, און דער זעל-
בער געשטאנק, וי אין דרויסן, נאָר דאָ איז ער
נאָך געדיכטער, איינגעשטאנענער -- ער האָט
זיך איַנגעזאפּט אין די ווענט, אין צעמענטירטן
דיל, אין דעם געוועלבטן סופיט. באזונדערס
טראָגט פון דער לאנגער וואש-מולטער, לעבן
וועלכער מיר שטייען. מיר כאפּן א קוק אף אונד-
זערע קאָלעגן, אף די אסירים. די ראבאָטיאגעס
עסן וועטשערע. זיי זיצן בא די טישן, קײַען, זופּן
עפּעס פון אליומינעווע שיסעלעך, לעבן יעדערן
פון זי ליגט א היפּשע פּײיַקע ברויט, פון א צוויי-
דרי הונדערט גראם. נאָר ויאזוי קאָנען זיי דאָ
עסן?
ניין, איך װעל דאָ ניט עסן, שוין בעסער פּיי
גערן פון הונגער.
די דרי וואכמענער, װאָס האָבן אונדז אהער
געבראכט, ריידן עפּעס צווישן זיך. מיר ווארטן,
איך, אבע, קראקאָווסקי און קוניק האלטן זיך צו-
זאמען. עס ווילט זיך, מיר זאָלן אריינפאלן אין
איין קאמערע. און אונדז גליקט אָפּ.
פון דער אנטקעגנדיקער קאמערע איז ארויס-
געגאנגען דער איבערזעצער, דער זעלבער, װאָס
האָט איבערזעצט דעם קאָמענדאנטס רעדע, און
שטיל געפרעגט:
6
יי
5
ן
0
11
ו
ָ
װ
=
30
-- א רוסישער?
איך האָב א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ.
--- פון מאָסקװע?
איך האָב ווידער א שאָקל געטאָן.
-- שוין לאנג?
--- ניין. ניט לאנג, -- ריידן מיט אים האָט זיך ניט געװאָלט.
-- איך בין אויך פון מאָסקװע, -- האָט ער געזאָגט. --- וועסט גיין אין מײַן קאמערע...
הייסט עס, אז ער איז אויך אן ארעסטאנט. פארשטייט זיך, אָט דאָס היטעלע מיטן דאשעק,
די ראָבא. עמעס, ער טראָגט גוטע שטיוול, יאלאָװע, אױיסגעפּוצטע...
-- איך בין ניט איינער, -- האָב איך געזאָגט און אָנגעװיזן אף די כעוורע.
-- זיי זייַנען אויך פון מאָסקװע? -- האָט געפרעגט דער איבערזעצער.
-- ניין, -- האָב איך געענטפערט... ער דארף נאָר מאָסקװער!
-- ווארט צו, -- האָט ער געזאָגט, גלײַך װי איך װאָלט זיך געקליבן ערגעץ אוועקגיין. ער
איז צוגעגאנגען צו די וואכלײַט, אָנגעװיזן אף אונדז און זיך באלד אומגעקערט,
-- קומט, -- האָט ער אונדז א רוף געטאָן.
אָט אזוי האָב איך זיך באקענט מיט סאשע קאשטאָיאנצן, מיט דעם סטאראָסטע און סאמע
עלטסטן ארעסטאנט פונעם פאָרט, מיט אָט דעם װוּנדערלעכן באָכער... נאָר לאָמיר ניט פארלויפן
פאָרויס.
ער האָט אונדז אוועקגעפירט אף רעכטס, אין דער פאָרלעצטער קאמערע. זי איז געווען
קימאט פּוסט. באם טיש איז געזעסן איין מענטש, א צעפּאטלטער, מיט א פארוואקסן פּאָנעם; ער
האָט רוֹיִק און באדאכט געגעסן, אונטערשטעלנדיק א שטיקל ברויט אונטערן לעפל. ער האָט
אף אונדז אפילע קיין קוק ניט געגעבן און פאָרגעזעצט עסן. דער איבערזעצער מיט דער האָר-
באטע נאָז האָט אונדז געהייסן פארנעמען די מיטלסטע נארעס. אליין איז ער געשלאָפן באם
פענצטער, און דער צעפּאטלטער מיט דער באָרד -- בא דער קאָרידאָר-גראטע. נאָר אף די אונ-
טערשטע נארעס װאָלטן זיך געקאָנט אויסלייגן א מענטשן פופצן--צוואנציק, אָבער מער איז אין
דער קאמערע קיינער ניט געווען. אײַנגעאָהדנט אונדז, האָט דער איבערזעצער פאָרגעלייגט, מיר
זאָלן אָפּעסן וועטשערע. באלד װעט ער ברענגען סופּ, -- האָט ער געזאָגט, שיסעלעך, לעפל. איך
האָב זיך אָפּגעזאָגט, די כעוורע -- אויך. נאָר ער איז דאָך אוועקגעגאנגען.
מיר האָבן זיך צוגעזעצט אף די נארעס, און אין א מינוט ארום בין איך שוין געלעגן, אינעם
אָנטאָן, אין די שיך. קראקאָווסקי און קוניק האָבן אויך אזוי געטאָן. אבע האָט געכאפּט א קוק
אין קאָרידאָר און איז ערגעץ פארשווונדן.
איך האָב פארװאָרפן די הענט איבערן קאָפּ, געלעגן און געקוקט אין איין פּינטל און גע-
טראכט וועגן דעם, אז איצט איז שוין געקומען דער סאָף מײַנער און עפּעס צוקלערן איז אומעג-
לעך. די הענט און די פיס האָבן זיך אָנגעגאָסן װי מיט בלײַי, און דער קאָפּ איז געװאָרן שווער,
װוי א שטיק אײיזן. דאָס איז פון דער שווערער לופט, װאָס האָט זיך דורך דעם אָנטאָן דורכגע-
שלאָגן און זיך אײַנגעזאפּט אין דער הויט און זיך צעגאָסן איבער די אָדערן, זיך צעמישט מיטן
בלוט און עס פארהאלטן.
עס האָט זיך גאָרנישט ניט געװאָלט -- ניט עסן, ניט שלאָפן, עס האָט זיך וועגן גאָרנישט
ניט געװאָלט טראכטן. נאָר ליגן, ליגן און ליגן, אז קיינער זאָל דיך ניט טשעפּען, אז קיינער זאָל
מיט דיר ניט ריידן.
דער סטאראָסטע האָט זיך אומגעקערט און געבראכט ברויט, סופּ, שיסעלעך און גערופן
אונדז גיין עסן. נאָר איך בין ניט אופגעשטאנען, די כעוורע אויך ניט.
דערנאָך --- איך ווייס ניט אין וויפל צײַט ארום -- האָב איך דערהערט דעם דײַטשישן
אויסרוף:
--- אאוף!
פּיניע, װאָס איז געלעגן לעבן מיר, האָט מיך אָנגעהויבן טאָרקען:
-- אן איבערוף.
מע האָט געמוזט זיך אופהייבן. איך האָב געמיינט, אז ס'איז שוין טאָג, נאָר ס'איז נאָך געווען
אָװגט-צײַט. דער איבערוף האָט זיך גיך געענדיקט --- מיר זײַנען דאָ געווען נאָר זעקס מענטשן.
די וואך איז אוועקגעגאנגען און פארשלאָסן די קאמערע.
: איך האָב זיך צוריק אוועקגעלייגט, נאָר קראקאָווסקי האָט מיך ווידער גענומען טאָרקען, --
ער האָט מיך ניט געלאָזט רוען, איך זאָל זיך אױסטאָן. איך האָב נאָר אױיסגעטאָן די שיך.
די נאכט האָט זיך לאנג געצויגן. װוײַזט אויס, אז געשלאָפן בין איך ניט: אז דו שלאָפּסט, גייט
די צײַט גיך אדורך. נאָר וואך געווען בין איך אויך ניט. דערנאָך האָט זיך נאָכאמאָל דערהערט:
67
+ דיי "מע
1
ּ
:
וָּ
--- אאוף! אאוף!
איצט איז שוין געווען פארטאָג.
ס'איז נאָך פרי. הינטערן שמאָלן פענצטער איז פינצטער. פאר דער נאכט איז אין קאמערע
קאלט און פײַכט געװאָרן. די ארעסטאנטן זײַנען ארויסגעגאנגען אין קאָרידאָר, זיך געשװענקט
בא דער האנטפאס און זיך געזעצט עסן. אף פרישטיק האָט מען געגעבן סופּ, קאשע, אָקרעפּ --
א גאנצן ווארמעס. דאָס אלץ האָט מען געבראכט צו טראָגן אין גרינע סאָלדאטישע טערמאָסן
אָפּגעגעסן, האָבן די ארעסטאנטן זיך געשטעלט אין דער ריי צו דעם שלאָסער, דעם קאנדאל-
שטשיק.
איבער די קייטן האָט באלעבאטעוועט אונדזער בערדיקער שאָכן. אין א שיינער קאָמפּאניע
זײַנען מיר ארײַנגעפאלן! איינער -- אן איבערזעצער און א סטאראָסטע, און דעם אנדערן האָט
מען אָנגעטרױט די קייטן. ער זיצט אף א נידעריק בענקעלע, לעבן אים ליגט א הויפן פאראָסטעטע
קייטן, אן אײַזערנע פושקע מיט ניטלעך. עס שטייט א קליינע קווואלדע, װאָס איז ענלעך אף א
געשטעל צו פּוצן שיך. אָט איז געקומען מײַן ריי. איך האָב גענומען פון דעם הויפן א קייט, אָנגע-
טאָן אף די פיס צוויי בראסלעטן. דער האמער האָט זיך אופגעהויבן. פון דעם ערשטן קלאפ האָט
דער פוס א שטארקן ציטער געטאָן, פון דעם צווייטן --- שוין װייניקער. און אָט זײַנען די קייטן
שוין פארניטעוועט. אין אָװנט, נאָך דער ארבעט, װעט ער, אונדזער שאָכן, ארויסקלאפן די
ניטלעך. אין קאזעמאט זײַנען די קייטן ניט נייטיק. פונדאנען וועסטו ניט אוועק.
די קייט צװישן די בראסלעטן איז א לאנגע, א מעטער אָנדערהאלבן-צוויי. עמעצער גיט מיר
א שטריקל, איך סילעווע עס דורך דורך דער קייט און בינד עס צו צום גארטל. אזוי קאָן מען
שוין גיין --- די קייט װעט זיך ניט שלעפּן איבער דער ערד. נאָר ס'איז אלציינס ניט באקוועם:
מיט א קלינגערײַ. די בראסלעטן רײַבן אָן די פיס. פון ניט-געוװוינטקײַט דאכט זיך, אז באלד
וועסטו זיך פארפּלאָנטערן און אומפאלן. ס'איז מיר קיינמאָל אפן זינען ניט געקומען, אז איך על
אמאָל טראָגן קייטן. אז ביסכאקל האָב איך געזען קייטן בלויז אין קינאָ און אין מוזיי. עס פלעגט
טרעפן, אז אָװנטצײַט אין א שלעכטן װעטער, ווען פליען האָט מען ניט געקאָנט, האָבן מיר, די
פליִער, געזונגען די אלטע בארימטע ליד;
דין-דאָן, דין-דאָן
קלינגען ערגעץ קייטן,
דין-דאָן, דין-דאָן
קלינגט דער טויט-באגלייטער.
דין-דאָן, דין- דאָן
אין דער לופט זיך טראָגט --
אונדזערן א כאווער
אף קאטאָרגע מע יאָגט...
א שיינע ליד, נאָר אין לידער איז אלץ שיין, און אין לעבן ניט אלץ. מיַנע קייטן און די
קייטן פון מײַנע כאוויירים האָבן ניט אויסגעקלונגען דין-דאָן, זי האָבן פּאָשעט געקלימפּערט,
געדונערט, נאָר איך בין צו דעם גיך צוגעװוינט געװאָרן. א מענטש ווערט צו אלץ צוגעוווינט,
נאָר צו איין זאך קאָן ער ניט געװווינט ווערן -- צו טורמע.
מע האָט אונדז אויסגעשטעלט און ארויסגעפירט פון דעם קאזעמאט אין דעם אינערלעכן
הויף, און פון דאָרט דורך דעם קאָנטראָל-בײַדל -- אין אויסערלעכן, דערנאָך אף רעכטס -- אין
דער טיף פון פאָרט. מיר זײַנען פארבייגעגאנגען א װײַסע וואנט, װאָס איז אריינגעבויט אין א
בערגל, די וואנט איז דורכויס געשטופּלט -- סימאָנים פון קוילן. װײַטער זײַנען מיר פארבייגע-
גאנגען פארביי צוויי אונטערגעפּאליעטע שטיקער פּלאץ, װאָס זײַנען געדיכט באשאָטן געווען
מיט אש. פּונקט וי נעכטן, האָט מאראקעט א רעגן און פון דעם אש האָבן ארויסגעגלאנצט שפּלי-
טערס פון צעדרויבלטע מענטשישע ביינער. די ביינער האָט מען ניט פארברענט: מע האָט זיי צע-
דרויבלט און דערנאָך ערגעץ אוועקגעפירט. דאָ, לעבן די אויסגעברענטע פּלעצער, האָבן פון דער
קאָלאָנע זיך אָפּגעטײלט פיר מענטשן: א הויכער דארער זאָקן --- דאָס איז געווען אונדזער דאָק-
טער, װאָס האָט אײינצײַטיק אויסגעפילט די פליכטן פון א בראנדמייסטער, ער איז אויך געווען
אן אהעסטאנט, און זײַן ארבעט איז געווען אָנצינדן די שיײַטערס און די גאנצע צײַט אונטערהאלטן
אין זיי דאָס פײַער; די איבעריקע דריי מענטשן זײײַנען דעם בראנדמייסטערס געהילפן -- האָלצ"י
העקער, האָלצזעגער.
8
אונדז האָט מען אוועקגעפירט װײַטער, אף א גרויס פעלד, צו צוויי גריבער --- איינע אן אָנ-
געהויבענע און די אנדערע נאָך א פולע. מע האָט אונדז צעטיילט אף צוויי ניט אלציינע גרופּעס,
אייניקע האָבן גענומען װוילעס און האָקנס, אנדערע -- הילצערנע טראָגבעטלעך. אונדז, די
נײַיִנקע, האָט מען דערװײַל געגעבן טראָגבעטלעך: אין דער גרוב װעט א פרישער מענטש ניט
אויסהאלטן --- צו די ליאלקעס דארף מען געוווינט ווערן.
און זי האָט זיך אָנגעהויבן -- דער טײַװל זאָל זי נעמען, די ארבעט. די טאָגטעגלעכע שווערע
קאטאָרגע! צוויי מיט א האלבן כוידעש, טאָג נאָך טאָג. אויסגעליידיקט איין גרוב, זײַנען מיר
איבערגעגאנגען צו א צווייטער. א שרעקלעכע, זינלאָזע ארבעט. אמאָל ועלן מענטשן זיך דערוויסן
וועגן דעם און עס װועט זי ארומכאפּן א שוידער. עס ווילט זיך ניט דערציילן, נאָר איך װעל פאָרט
דערציילן, קעדיי מער זיך ניט אומקערן צו דעם.
די גרוב איז נאָך א פולע. ערשט נעכטן האָט דער בולדאָזער אראָפּגענומען פון איר דעם
אייבערשטן שיכט ערד. אין דער גרוב װײַנען צונויפגעפּרעסט די מייסים. זיי ליגן דאָ שוין פון
לאנג, פונעם איין-און-פערציקסטן יאָר, און זײַנען שוין איבערגעפוילט געװאָרן. זיי שטעכן זיך
גרינג אָן אף דער ווילע און טיילן זיך גרינג אֶפּ איינער פונעם צווייטן. עמעס, ניט אלע. די מאמעס
און די אייפעלעך זײַנען זיך צונויפגעוואקסן אף אייביק. מע לייגט זיי אפן טראָגבעטל צוזאמען.
די ליאלקעס לייגט מען צו צוויי אף א טראָגבעטל -- אזא איז די נאָרמע, צוויי ליאלקעס. די
קינדער רעכנט מען ניט, זי וועגן גאָרניט.
דערקענען די מענטשן איז אומעגלעך. די פּענעמער זײַנען אמערסטן צעגעסן. די הויט אין
צעפוילט, די נעזער און די באקן -- אײַנגעפאלן. גאנץ געבליבן זײַנען די האָר, פארשטייט זיך,
פארהעלטנסמעסיק, נאָר דעם קאָליר דערקענט מען -- גראָװע, געלע, שווארצע. דאָס אָנטאָן און
דאָס וועש איז איבערגעפוילט (ניט אלעמען האָט מען אױסגעטאָן). די שיך האָבן זיך פארהיט.
עטלעכע ווערטער וועגן שוכווארג.
מיר האָבן אין פאָרט געטראָגן הילצערנע קלומפּעס. וען דו גייסט, זינגען זי -- קלאק-
קליק, קליק-קלאק. מײַנע שיך:זיינען פאר א װאָך צײַט צעפליקט געװאָרן אף פּיץיפּיצלעך, און
איך האָב אויך אָנגעטאָן קלומפּעס. אף די פיס האָב איך אָנגעװיקלט װאָס מער שמאטעס. קעדיי
די קלומפּעס זאָלן ניט אראָפּפאלן, האָב איך זיי צוגעבונדן מיט שטריקלעך. נאָר גיין איז געווען
שווער, באזונדערס מיר, מיט מײַנע קראנקע פיס. ווען איך בין געפלויגן דאָס לעצטע מאָל, האָב
איך זיי צעשעדיקט און א ביסל אונטערגעהונקען, און דער קארצער האָט אויך מיר צוגעדינט.
נאָר דאָ גייט א רייד וועגן עפּעס אנדערש, וועגן די שיך.
אין די קלומפּעס איז אלעמען געווען שווער, און אייניקע האָבן אראָפּגענומען שיך פון די
ליאלקעס. מע האָט אויסגעקליבן שטארקע שיך און זיי געטראָגן. נאָר אױיסטאָן א מענטשן, װאָס
איז צוויי יאָר אָפּגעלעגן אין דער ערד, איז ניט פון די גרינגע זאכן. די שיך האָט מען אראָפּגע-
69
'
ו
וֹ
האקט צוזאמען מיט די פיס. מע האָט די שיך געבראכט אין קאזעמאט, געװוייקט אין עמערס,
אויסגעשאָבן זי און אָנגעטאָן.
איך בין זיך בעסער באגאנגען מיט די קלומפּעס. ניט דערפאר, װאָס איך האָב זיך געמיִעסט.
די עסעסאָווצעס האָבן אונדז דערפון אָפּגעװױנט. איך האָב פּאָשעט ניט געקענט. נאָר דערנאָך,
פאר דעם אנטלויפן, האָב איך אויך אָנגעטאָן פרעמדע שיך -- אין קלומפּעס וועסטו װײַט ניט
אנטלויפן.
דו װועסט זיך כידעשן, װי רויִק איך דערצייל וועגן דעם... יאָ, עמעס, אין די ערשטע טעג
װאָלט איך ניט דערציילט. די ערשטע טעג בין איך אליין געווען א טויטער. איך האָב ניט געקאָנט
ארבעטן, אף גאָרגישט ניט געקאָנט קוקן און ניט געקאָנט טראכטן, ניט געקאָנט עסן און טרינקען,
ניט געקאָנט שלאָפן און ניט געװאָלט אופשטיין.
שפּעטער האָב איך זיך אָנגעהויבן צוגעװווינען. איך בין געװוינט געװאָרן צו די, וועמען
כ'האָב געטאסקעט אף דעם טראָגבעטל, און זיי זײַנען צוגעוווינט געװאָרן צו מיר. אנטקעגן זי בין
איך ריין געווען. כ'האָב געװוּסט, אז אויב מע זאָל גלייבן, אז נעשאָמעס זײַנען אומשטערבלעך,
ווייסן זיי, אז נאָך דעם, װי די לעצטע ליאלקע װעט פארברענט װערן, װעט מען אונדז, די ברע-
נער, אריינווארפן אין דעם זעלבן שײַטער, צעשאָסענע אָדער ניט קיין צעשאָסענע, אז מיט אונד
וועט געשען דאָס זעלבע, װאָס מיט זיי איז געשען.
און דאָך איז די דאָזיקע שװוערע, אויסמאטערנדיקע האָרעוואניע געווען פאר מיר דעמלט
זייער וויכטיק. נאָך דער צען-צװעלפשאָעדיקער אומזיניקער קאטאָרגע האָט דער באװוּסטזײַן
זיך אינגאנצן אויסגעשלאָסן. האָסט זיך אָנגעפרעסן און אוועקגעפאלן שלאָפן. נאָר אײנצײַטיק
איז אזא צושטאנד געווען געפערלעך. איך האָב אופגעהערט צו טראכטן, און א מענטש איז א
מענטש, ביז ער טראכט.
א מענטש דארף טראכטן. און זיי, אונדזערע מײַיסטערס, אין די ברוינע און שווארצע מונ-
דירן, אין די הויכע געבויגענע היטלעך און אין די שווארצע גלאנצנדיקע רעגנמאנטלען, האָבן
אין א געוויסן מאָמענט אופגעהערט צו טראכטן. זיי האָבן באשלאָסן, אז פאר זײי טראכט דער
פיורער, און זיי האָבן אופגעהערט צו זײַן מענטשן. זיי האָבן פאָרגעזעצט צו עסן און טרינקען,
געגאנגען אין קינאָ, געשלאָפן מיט די ווייבער, זיי האָבן געבלעטערט זשורנאלן און צײַטונגען
נאָר גײַסטיק און מאָראליש זײַנען זיי טויט. און ווען מע האָט זיי באפוילן , הײיל, זיג!", האָבן זי
אָנגעהויבן אומברענגען מענטשן.
עמעס, דאָס איז דער ערגסטער מין גײַסטלאָזיקײַט, א פארברעכערישע, א סאָציָאל געפער-
לעכע, נאָר זיי האָבן זי אליין גענומען אף זיך, פרײַװיליק. עס איז אויך פאראן אן אנדער מין
גײַסטלאָזיקײַט, א געצװוּנגענע, װאָס איז א רעזולטאט פון הונגער, קעלט, טורמע, פון אויסוועג-
לאָזיקײַט, פון פארגוואלדיקונג, פון קאטאָרגע-ארבעט, -- אָט אזא, װוי מײַן גיײַסטלאָזיקײַט.
דער נײַנטער פאָרט האָט אָפּגעסאמט, אָפּגעטעמפּט, געמאכט פונעם מענטשן א טאם. כ'האָב
ארײַנגעקוקט אין די גריבער, מיט די אייגענע אויגן געזען, אין װאָס עס ווערט פארוואנדלט דער
מענטש, די בעסטע שאפונג פון דער נאטור. דער מענטש, װאָס װאָלט געקאָנט לעבן, ליבן, אר-
בעטן, גיין און פליִען, באגעגענען און באגלייטן די זון, לייענען לידער און פרילינג הערן זינגען
דעם סאָלאָװײי --- איז פארוואנדלט געװאָרן אין מענטשישן סילאָס... ניין, קיין סילאָס טאָר מען דאָס
ניט אָנרופן. איך האָב דאָס דערזען און געקומען צום אויספיר, אז אויב מע קאָן אזוי פּראָסט און
פּאָשעט אויסלייגן אין די טויט-גריבער צו צען, צו דרייַסיק, צו אכציק טויזנט מענטשן, האָט
דעם מענטשנס לעבן קיין שום ווערט ניט, איך האָב באשלאָסן, אז אלץ איז אומזיניק און אויס-
גאנגסלאָז, אז דאָס איז די נאכט, נאָך וועלכער קיין טאָג װעט שוין ניט קומען, און אז ביכלאל,
קאָן זײַן, איז קיין לעבן גאָר ניט פאראן, ס'איז פאראן בלויז טויט...
און איך האָב אליין אָנגעהױבן ווערן א לעבעדיקער מעס. כ'בין אופגעשטאנען, זיך אָנגעטאָן,
געגעסן, צוגעבונדן צום רימען די קייט, געטאסקעט אף דעם טראָגבעטל די ליאלקעס -- בא מיר
זײַנען זיי שוין אויך געװאָרן ,ליאלקעס". כ'האָב זיך אומגעקערט אין קאזעמאט, געגעסן וע"
טשערע, געשלאָפן... און קימאט וועגן גאָרנישט ניט געטראכט...
די ערשטע צוויי מיט א האלבן טאָג, ריכטיקער, די ערשטע דרײַ טעג, האָב איך ניט גע"
געסן. כ'האָב ניט געקאָנט. אפן דריטן טאָג האָב איך עפּעס א קײַע געטאָן, דערנאָך -- נאָך, און
עס איז אװעק: כ'האָב געגעסן, און דאָס האָט נאָך מער געװוירקט, אז איך זאָל אָפּגעטעמפּט ווערן.
און מעגלעך, אז איך זאָל ווערן אויס מענטש...
אָט אזוי, אנושקע, איז דער שטורמאן קאָװשאָוו, דער קאָמוניסט, דער אָנטײילנעמער פון צוויי
קריגן, פון דעם שפּאנישן און דעם גרויסן פאָטערלענדישן קריג, דער מענטש, וועמען מע האָט
געהאלטן פאר א שטארקן און געוואגטן, ארײַנגעפאלן אין א צושטאנד פון גלײַכגילט און טעמפּ-
70
קײַט... און ארויסגעפירט האָט מיך פון דעם דאָזיקן צושטאנד, אומגעקערט מיך צום לעבן און
צו זיך אליין --- א זיבעצניאָריק ייִנגל, מײַן טורמע-פרײַנט, ריכטיקער מײַן זון, אבע וויסקאנט, --
און געמאכט האָט ער עס מיט איין פראזע:
--- פונדאנען קאָן מען אנטלויפן...
א שווארצער קאָפּ האָר. א קרעפטיקער יונג מיט צוויי בערגעלעך אפן שטערן איבער די
פליענדיקע ברעמען און בלאָװוע אויגן. א גלײַכע נאָז און פילבארע, װי בא א לאָשעקל, נאָזלעכער.
אף דער אייבערשטער ליפ דינע הערעלעך -- ער האָט זיך נאָך ניט געגאָלט. דאָס פּאָנעם --- אן
אויסדריקלעכס, װי א געטאָקטס. און איבער אלץ זײַן שמייכל --- א פריילעכער, א ליכטיקער...
אזא איז ער געווען, אבע וויסקאנט.
מע האלט, אז דער אויסערלעכער אויסזען פון א מענטשן איז פארפירעריש. דאָס איז ניט
אזוי. א פּאָנעם זאָגט זייער א סאך -- אפן פּאָנעם איז פיל אָנגעשריבן, נאָר אין געגעבענעם פאל
איז דער טאָך ניט אין דער אױיסערלעכקײַט. אבע איז געווען א לעבעדיקע דינאמאָ-מאשין, װאָס
האָט אָן אופהער אויסגעארבעט ענערגיע און אָנגעשטעקט מיט איר די מענטשן. עפּעס האָט ער
פארמאָגט אין זיך פון די קאָמיוגיסטן פון די צוואנציקסטע יאָרן, און עס איז פארשטענדלעך: אין
קאָמסאָמאָל איז ער ארייַנגעטראָטן נאָך אין די בורזשואזע צײיַטן, ער איז דאן אלט געווען פופצן
יאָר. דערנאָך האָט מען אים אין געטאָ צוגעצויגן צו דער אונטערערדישער ארבעט, שפּעטער --
א פּארטיזאן.
אויך דאָ אין דעם נײַנטן פאָרט האָט ער זיך ניט פארלוירן, ניט אראָפּגעפאלן בא זיך. דאָס
האָט זיך גענומען פון זײַן יונגקײַט, פון דער אונטערערדישער דערפארונג. שוין דעם ערשטן
אפדערנאכט, ווען מיר זײַנען צוגעפאלן צו די נארעס, איז ער ערגעץ אנטרונען געװאָרן. אין די
װיייטערדיקע אָװנטן פלעגט ער אויך ערגעץ פארשוינדן. ער האָט אָנגעהויבן נעמען מיט זיך
פּיניע קראקאָווסקין און מוישע קוניקן... איך האָב געפרעגט, װוּהין זיי גייען. מע האָט מיר גע-
ענטפערט -- אין די שכיינעסדיקע קאמערעס, צו באקאנטע כעוורע.. צו באקאנטע איז צו
באקאנטע.
זייער אָפט פלעג איך בלײַבן אין דער קאמערע מיטן בערדיקן שװייגער, מיטן שלאָסער.
אונדזער צווייטער שאָכן, דער סטאראָסטע, פלעגט אויך אוועקגיין, ער איז ביז דעם סאמע איבערוף
געווען בא די מיידלעך. וי דען, ער איז דאָך דאָ א שטיקל נאטשאלניק, קומט עס אים לױיטן
ראנג. ער האָט, עמעס, געפּרוװוט מיט מיר פארפירן א געשפּרעך, נאָר עס האָט זיך ניט באקומען,
איך האָב ניט געװאָלט ריידן מיט אים. כ'האָב מיט קלם ניט געװאָלט ריידן, אפילע מיט מײַנע
כעוורע.
אין דער צייט, ווען איך האָב אפאטיש געשוויגן, געוואלגערט זיך אף דער נארע, האָט אבע,
װי עס װייזט זיך ארויס, דאָ געקערט ועלטן. שוין דעם ערשטן אפדערנאכט האָט ער באגעגנט
אין די קאמערעס זײַנע צוויי נאָענטע פריינט, זײַנע כאוויירים פון דער וויליאמפּאָלער אונטערערד
יאשע װאָלאָװוגיקאָוון און גרישע רײַטעלזאָנען. אין געטאָ האָט מען געמיינט, אז די דאָזיקע כעוורע
זײַנען שוין פון לאנג אומגעקומען. בא זיי האָט ער זיך דערװוּסט א דערשיטערנדיקע נײַס. די
דאָזיקע צוויי כעוורע האָבן זיך געגרייט צו אנטלויפן... ערגעץ אין א טויבן ווינקל פונעם קאזע-
מאט האָבן זיי אנטדעקט א ברונעם. װײַזט אויס, אז מע האָט אים אמאָל געגראָבן אפן פאל, אויב
הער פאָרט וועט באלאגערט ווערן. זיי האָבן זיך אהין אראָפּגעלאָזט און באשטימט מאכן אין דער
וואנט פונעם ברונעם א דורכגאנג און אזויארום ארויס אף דער פריי.
אבע האָט זיך גלײַך אָנגעכאפּט אין דעם פּלאן און צוגעצויגן קראקאָווסקין און קוניקן. אָבער
אף דער פּראקטיק האָט זיך ארויסגעוויזן, אז דער איניען איז ניט אזא פּראָסטער, און דעריקער --
א שװוערער און א לאנגדויערנדיקער. עס זײַנען באלד אופגעשוװוּמען פיל פּראָבלעמען.
ווען זיך אראָפּלאָזן אין ברונעם? באטאָג האָט מען אלעמען אװעקגעיאָגט צו די גריבער, און
באנאכט האָט מען אונדז פארשפּארט אין די קאמערעס. הייסט עס, אז עס זײַנען געבליבן גע-
ציילטע שאָען -- פון דער וועטשערע ביז דעם איבערוף, צוויי- דרײַ שאָ. פארשטייט זיך, אז דאָס
האָט אויך עפּעס א ווערט, נאָר די דאָזיקע צײַט איז ניט קיין באקוועמע. קיין איין איבעריקער
נעפעש טאָר ניט וויסן, אז דו געפינסט זיך אין ברונעם. און די ארעסטאנטן שפּאצירן ארום אין
אָט דער צײַט פון איין קאמערע אין דער צווייטער, דרייען זיך אין די קאָרידאָרן. עמעס, אין
יענעם ווינקל גייען זיי ניט, זיי האָבן דאָרט ניט װאָס צו טאָן, נאָר דאָך... פּלוצעם װעט דיך
עמעצער דארפן, און דו ביסט אין ערגעץ ניטאָ, װועט זיך אופהייבן א טומל: א מענטש איז פאר-
פאלן געװאָרן. מיר זײַנען דאָך ניט קיין סאך -- זעכציק נעפאשעס, און אלע קענען זיך. און אויב
די וואך װעט זיך פּלוצעם ארייַנשטעלן פאר דער צײַט? פארשטייט זיך, אז כאוויירים וועלן דיך
סטראכירן, דיר געבן צו וויסן, דיך ארוױיסשלעפּן פון ברונעם. נאָר מע קאָן אמאָל ניט באװײַזן --
71
דער ברונעם איז סאמע בא דער טיר. און װוּהין טוט מען אהין די אױיסגעגראָבענע ערד? שיטן
זי אין ברונעם קאָן מען ניט, די וואסער װעט זיך דאָרט אופהייבן; הייסט עס, אז די ערד דארף
מען ארױיסטראָגן אין דרויסן, צו די גריבער. איז אין װאָס טראָגט מען זי ארויס? אין די קעשע-
נעס, אין טאָרבעלעך, װאָס מע װאָלט געקאָנט באהאלטן אין די ראָבעס, װעסטו קיין סאך ניט
ארױיסטראָגן. נו, זאָל שוין זײַן אזוי. און מיט װאָס גראָבן? קיין זאסטעפּ איז ניטאָ און עס װעט
ניט זײַן. הייסט עס, מיט א לעפל, מיט א מעסער, מיט א גאָפּל -- די דאָזיקע כפייצים פלעגן מיר
געפינען אין דעם איבערגעפוילטן אָנטאָן פון די ליאלקעס. מיט מעסערס און מיט לעפל קאָן מען
גראָבן, מע קאָן אויך מאכן לאָפּעטקעס פון קאָנסערוון-פושקעס.
די כעוורע האָבן א שפּײַ געטאָן אף אלע שװעריקײַטן און זיך גענומען גראָבן. אָנטײלנעמער
פון דער וויליאמפּאָלער אונטערערד, זײַנען זי אלע געווען דערפארענע ערדגרעבער. יעדערער
פון זיי װאָלט זיך געקאָנט פארמעסטן מיט א מױלװאָרף. נאָך דער ערשטער מאסן-אקציע אין
געטאָ האָט וויליאמפּאָל זיך גענומען פארגראָבן אין דער ערד, מע האָט אויסגעבויט די אזויגע-
רופענע ,מאלינעס". און בא די כעוורע איז אוועק א גאנג. מע האָט געארבעט אין די אפדערנאכטן.
פאר א װאָך האָבן זיי זיך א רוק געטאָן קימאט אף זעקס מעטער. זי זײַנען זיכער געווען, אז זי
וועלן מיט דערפאָלג אָפּטאָן דאָס שטיקל ארבעט, און... זיך אָנגעשלאָגן אין א וואנט. מעגלעך, אז
דאָס איז געווען דער פונדאמענט פון דעם קאזעמאט צי א בעטאָנענע טרויב פון איינעם פון די
טונעלן. אזוי איז דער פּלאן דורכגעפאלן --- קיין שטיין וועסטו מיט די הוילע הענט ניט נעמען
און מיט קיין לעפל אויך ניט.
-- הייסט עס, -- האָב איך געזאָגט אבען, -- אז איר האָט געװאָלט אוועק אָן מיר?
-- קאָליע-ליאָטשיק!
-- פארװאָס זשע האָסטו ערשט איצט מיר דערציילט וועגן דעם? איך װאָלט אײַך אויך
געהאָלפן.
-- איר האָט אונדז העלפן ניט געקאָנט. דער ברונעם איז ניט קיין טיפער, מיר האָבן זיך
אהין אראָפּגעלאָזט אינצווייען. איינער האָט געגראָבן און דער צווייטער האָט צוגענומען די ערד.
די איבעריקע האָבן סטראכירט. אויסער דעם זײיַט איר געווען קראנק...
װאָס עמעס, איז עמעס. איך בין ווירקלעך געווען קראנק. איך האָב זיך אָפּגעסאמט מיט דער
לופט פון פאָרט, נאָר איצט, הערנדיק אבען, בין איך געקומען צו-זיך.
-- נו, און װײַטער? -- האָב איך געפרעגט. -- דערצייל, -- איך האָב געפילט, אז דאָס איז
נאָך ניט אלץ.
און װײַטער איז געווען אזוי.
אָפּשטעלן זיך האָבן זיי שוין ניט געקאָנט. דערמיט, װאָס זיי זײַנען געקראָכן ביז דעם
גארטל אין וואסער פון דעם טורמע-ברונעם, האָבן זיי זיך װוי צוגערירט צו דער פרייהייט, זי
האָבן ארײַנגעלייגט אין איר זייער מי. די וואנט, אף וועלכער זיי האָבן זיך אָנגעשטױסן, האָט
ניט געקאָנט פארשטעלן דעם וועג צו דער פרייַהײַט. און די כעוורע האָבן צוגעטראכט א נײַעם
פּלאן, ויאזוי צו אנטלויפן. דעם עמעס גערעדט, האָט עס געשמעקט מיט אוואנטיורע, נאָר געווען
איז דאָס א געוואגטער פּלאן, א ריזיקאלער, מע קאָן זאָגן, אפילע אן אומזיניקער --- ער איז מיר
באלד געפעלן געװאָרן.
א גרויסע גרופּע ארעסטאנטן האָט זיך געדארפט באװאָפּענען מיט מעסערס, שטיינער, מיט
ציינדלעך פון ווילעס און בייס דעם אפדערנאכטיקן איבערוף אָנפאלן אף די וואכמענער, זיי דער-
הארגענען און זיך איבערטאָן אין זייערע קליידער. דערנאָך האָט א גרופּע געדארפט זיך ארײַנ-
כאפּן אין דער קאראול-געבײַדע און טאָן דאָס זעלבע מיט דער איבעריקער וואך און ארויס אף
דער פרײַ. אלע האָבן פארשטאנען, אז די דאָזיקע אָפּעראציע איז געגליכן צו זעלבסטמאָרד און
אז אף נײַן און נײַנציק פּראָצענט איז דאָס א זיכערער דורכפאל. נאָר מיר האָבן געטראכט: פאר-
לירן האָבן מיר סייוויסיי ניט װאָס, זאָל זײַן, אז מיר װועלן דערשטיקן צוויי, זעקס, אכט הענקער,
איז דאָס אויך א זאך. אויסער דעם -- מאלע װאָס עס מאכט זיך. און ווען דער אומזין גיט זיך
אײַן, איז דאָס שוין ניט קיין אומזין. איצט איז עס שוין אָפּהענגיק געווען נאָר פון די מענטשן,
פון די, װאָס דארפן פארווירקלעכן דעם פּלאן. הייסט עס, אז פון זעכציק ארעסטאנטן האָט א
העלפט געדארפט זײײַן מיט אונדז, נאָר דער קערן פון אָט דער גרופּע האָט געדארפט באשטיין
פון קריגסגעפאנגענע, און דאָ איז שוין נייטיק געווען מײַן הילף.
העכער א העלפט פון די ארעסטאנטן זײַנען געווען קריגסגעפאנגענע קאָמאנדירן, פּאָליטטוער
און רויטארמייער. זיי האָבן זיך שוין א לאנגע צײַט געפונען אין געפענקעניש --- פון דעם איין"
און-פערציקסטן יאָר, און זייַנען דורכגעגאנגען דורך אלע גענעמס: הונגער, קעלט, דערנידעריקונג.
זי זײַנען געווען אין פארשיידענע לאגערן און פאר פילמאָליקע פּרוּװון צו אנטלויפן אריינגעפאלן
אין נײַנטן פאָרט. דאָס זײַנען געווען גײַסטיק שטארקע מענטשן --- קיין שוואכלינג װעט ניט לויפןױ
72
זיי זײַנען געווען אויך פיזיש געזונט -- א שוואכער װעט װײַט ניט אועק. נאָר די ביטערע
לאגער-דערפארונג האָט זיי פארוואנדלט אין פארשלאָסענע, פאָרזיכטיקע מענטשן: זיי האָבן זיך
געהאלטן איניינעם און מיט די ציווילע ניט געהאט צו טאָן, באזונדערס מיט די אָרטיקע. זי
האָבן געװוּסט, אז אפילע צװישן די קריגסגעפאנגענע זײַנען פאראן קלוימערשטע קריגסגעפאג-
גענע, פארקויפטע נעשאָמעס, װאָס ווערן אריינגעשיקט אף נאָכצושפּירן.
אָט פארװאָס אבע מיט זײַנע כאוויירים האָבן מיך געבעטן פארבינדן זיך מיט די קריגסגע-
פאנגענע: אייגענע מענטשן װעלן שטענדיק זיך צונויפריידן. דערבײי האָבן זיי מיך אופמערקזאם
געמאכט אף צוויי קריגסגעפאנגענע, וועלכע האָבן טאָפּלטע פאמיליעס: טשערניאווסקי-טווער-
סקאָי און סירקין-סקליארענקאָ. ס'איז באװוסט געווען, אז ביידע זײַנען זיי קאָמיסארן, איינער
פון א פּאָלק, דער צווייטער פון א באטאליאָן, און אז די צווייטע פאמיליעס האָבן זיי זיך גענומען,
ווען זיי זײַנען אנטלאָפן פון עפעס א לאגער. ריידן האָט מען געדארפט מיט איינעם פון זיי.
די כעוורע האָבן געקלערט, אז די קריגסגעפאנגענע האָבן אן אָרגאניזאציע, און אויב אן
אָרגאניזאציע איז פאראן, זיינען די אָנפירער פון איר אָט די צוויי כאוויירים. דערביי האָט אבע
מיך געבעטן זיין זייער געהיט, איך זאָל גלײַך ניט ארויסלייגן פאר זיי דעם פּלאן און בעשום-
אויפן ניט דערציילן וועגן דעם ברונעם; איך זאָל פריִער א טאפּ טאָן אין װאָגן און ערשט דאן זיי
פאָרלייגן זיך אָנשליסן אין דעם דאָזיקן איניען.
און נאָך איין זאך האָט מיך געבעטן אבע: איך זאָל באזונדערס זיך היטן פאר מיינע שכיינים
פון דער קאמערע, פאר קאשטאָיאנצן און טשערנאָוון. אלע זאָגן, אז זיי זיינען פארווערבירטע.
איך בין קיינמאָל ניט געווען קיין קאָנספיראטאָר און קיינמאָל ניט געווען פאָרזיכטיק מיט
מענטשן. איך האָב געהאלטן, אז פאָרזיכטיקײַט גרענעצט מיט פּאכדאָנעס. און פאר מיר איז נאָך
א פראגע, װאָס איז בעסער -- א פאָרזיכטיקער געווינס צי א ריזיקאלישער דורכפאל... און דעם
זעלבן אָװונט האָב איך פארפירט א געשפּרעך מיט טשערניאווסקי-טװערסקאָי.
אן אײַנדרוק האָט ער געמאכט פון א שטרענגן מענטשףן אָנגעכמורעטע ברעמען, ברייטע
קינבאקן, װאָס האָבן מיט עפּעס דערמאָנט א בולדאָג. סירקין-סקליארענקאָ האָט אויסגעזען פּאָשע-
טער, סימפּאטישער, עס װאָלט עפשער גלייַכער געווען זיך ווענדן צו אים, נאָר איך האָב זיך
דערמאָנט, אז מיט עטלעכע טעג צוריק האָט טשערניאווסקי בא די גריבער מיר עפּעס געזאָגט,
נאָר איך האָב דעם שמועס ניט אונטערגעהאלטן. ער האָט שוין דעמלט געװוּסט, װוער איך בין.
ער האָט מיך געפרעגט, װוּ איך האָב מילכאָמע געהאלטן, װאָס הערט זיך אפן פראָנט און װײַטער
פונעם פראָנט. נאָר אין טורמע װייַזן די מענטשן ניט ארויס זייער נײַגעריקײַט, אויב זיי זײַנען
ניט קיין פּראָװואָקאטאָרס. שווייגט דער מענטש -- הייסט עס, אזוי דארף עריי.
איצט, ווען איך בין אליין צו אים צוגעגאנגען, האָט ער מיט א שמייכל געפרעגט:
-- עס איז דערעסן צו ליגן, מאיאָר?
-- דערעסן, -- האָב איך אויך א שמייכל געטאָן.
און ס'איז אוועק א שמועס. אין א האלבער שאָ ארום האָב איך שוין פארגעסן אין יעדע מין
פאָרזיכטיקייט און האָב אים אלץ אויסדערציילט. ער האָט אופמערקזאם געהערט, נאָר ער איז
געווען פאָרזיכטיקער פון מיר און ניט געענטפערט ניט יאָ, ניט ניין, ער האָט געזאָגט, אז וועגן אזא
זאך דארף מען ערנסט א קלער טאָן און זיך האלטן אן אייצע מיט וועמען ס'איז נייטיק. נאָר גע-
פרעגט האָט ער: צי בין איך זיכער אין די מענטשן, מיט וועלכע איך האָב צו טאָן? לויט דער
פראגע האָב איך פארשטאנען, אז מײַן פאָרשלאָג האָט אים פארינטערעסירט.
דערנאָך בין איך געלעגן אף דער נארע, נאָר געשלאָפן בין איך ניט. דאָס מאָל האָב איך ניט
דערלערנט די שטרייפעלעך און די שפּאלטן פון די נארע-ברעטער, װאָס זײַנען געהאנגען איבער
מיר, -- איך האָב געטראכט. ניט פּאָשעט געטראכט --- איך האָב געטראכט וועגן דיר, אנושקע.
איך האָב פארשטאנען: וויבאלד איך טראכט וועגן דיר, רייד מיט דיר -- הייסט עס, אז איך
לעב ווידער.
מיט אָט די מונטערע געדאנקען בין איך שנעל אנשלאָפן געװאָרן...
נאָך דעם, וי איך בין, אזוי צו זאָגן, פון טויט לעבעדיק געװאָרן, האָב איך זיך איבערצײַגט,
אז דאָס לעבן אין קאזעמאט ווערט פאָרגעזעצט. טאקע גופע אין קאזעמאט. װײַל אויסער אים,
בא די גריבער און בא די שײַטערס, איז קיין לעבן ניט געווען. דאָרט האָט געוועלטיקט דער טויט.
און די עטלעכע צענדליק ארעסטירטע, וועלכע האָבן באדינט דעם טויט, זײַנען אליין אויך גע-
װאָרן מייסים.
מיר האָבן זיך באוועגט, געטאסקעט די ליאלקעס, זיך געטיילט מיט די אָפּשניצלעך פון א
ציגאר -- איין אָפּשניצל אף צען, געווארעמט די פארפרוירענע הענט בא די שײַטערס, זיך אי"
78
האתקן זי זי ימל ירוי הריש 6 .08 יי
בערגעװאָרפן מיט א װאָרט און אויסגעזען, װי עס האָט זיך געקאָנט דאכטן, װי לעבעדיקע
מענטשן. נאָר אינדערעמעסן זײַנען מיר געווען טויט, פּונקט װי די ליאלקעס.
און די עסעס-מײַסטערס, וועלכע זײַנען געשטאנען אף זייערע פּאָסטנס, אין ווארעמע אָנגע-
רוקטע קאָרטענע היטלעך, מיט די אופגעשטעלטע קעלנער, אין וועלכע זיי האָבן באהאלטן די
בלוי-רויטע נעזער, זײַנען אויך געווען מייסים, נאָך מער וי מיר. דאָס האָט זיי, עמעס, ניט גע-
שטערט פון צײַט צו צײַט א געשריי טאָן: ,אימער בעוועגונג!", זיך אליין באוועגן הין און צוריק.
נאָר דער עכטער וועכטער און מײַסטער איז דאָ געווען גופע דער טויט... און נאָר אין קאזעמאט,
אין די קאמערעס, האָבן מיר זיך אף עטלעכע שאָ אומגעקערט צום לעבן.
אין דעם דאָזיקן קליינעם, פארשלאָסענעם און פארורטיילטן מענטשלעכן קעמערל האָבן גע-
קאָכט, װי עס האָט זיך ארויסגעוויזן, לײַדנשאפטן, עס האָבן זיך צונויפגעשטויסן כאראקטערן.
דאָ האָט מען זיך געפרײיַנדעט און זיך געקריגט, ליב געהאט און געהאסט, געזאמלט גאָלד און
געזונגען לידער, געמאָלט און אין דימיען געשריבן בריוו, נאָר דעריקער --- געװאָלט אנטלויפן,
געװאָלט לעבן.
איך װעל נאָך דערציילן וועגן איין לײַדנשאפט -- ניט װועגן האס און גיריקײַט, אזעלכס
איז אויך געווען, -- איך װעל דערציילן וועגן ליבע. װײַל ניט קיין אנדער זאך, נאָר זי איינע, האָט
אונדז ארויסגעפירט פון דעם פאָרט... אָבער ביז דעם איז נאָך געווען אזוי װוײַט, װי פון דער
ערד ביז דער לעװאָנע...
די זאך האָט דערװײַל זיך א רוק געטאָן פון אָרט. די קריגסגעפאנגענע האָבן זיך אָנגעשלאָסן
אינעם איניען, און אין עטלעכע טעג ארום איז געשאפן געװאָרן א פארייניקטער קאָמיטעט פון
- באפרייונג, אין וועלכן עס זיַנען ארײַן: דער קאָמיסאר טשערניאווסקי-טװוערסקאָי -- ער איז
באשטימט געװאָרן אלס פאָרזיצער, זשיליאוויטשוס און קאָװשאָוו -- פארטרעטער פון דעם פאָר-
זיצער, און די מיטגלידער פון קאָמיטעט -- דער באטאליאָן-קאָמיסאר סירקין-סקליארענקאָ,
אבע וויסקאנט, ריטמאן און רײַטעלזאָן --- אינגאנצן זיבן מענטשן, פון וועלכע זשיליאוויטשוס
און ריטמאן זײַנען געווען קאונאסער קאָמוניסטן, אונטערערדישע טוער. אזויארום האָט אבעס
פארטראכט, זײַן צווייטער וואריאנט פון אנטלויפן, פארייניקט אלע ארעסטאנטן פון דעם פאָרט,
די קריגסגעפאנגענע און די ציווילע.
מיר האָבן ביסלעכװײַז זיך אָנגעהױבן באװאָפּענען מיט מעסערס, מיט ציינדלעך פון ווילעס
איינער אזא צאָן האָט מיך שיר ניט געקאָסט דאָס לעבן. און דאָך -- א גרויסן דאנק אים, דעם
צאָ! דאָס האָט ער א קערעווע געטאָן אונדזער געדאנק גאָר אין אן אנדער ריכטונג, אין א סאך
א בעסערער.
אָט ויאזוי עס איז פאָרגעקומען.
איך האָב איינמאָל געבראכט צו טראָגן אן אויסגעצייכנטן צאָן פון א ווילע. דעם דאָזיקן טאָג
האָט מען אונדז נאָך דער ארבעט באזוכט. די וואך האָט געזוכט גאָלד. נאָר ניט קיין גאָלד, װאָס
איך האָב ניט געהאט, ניט דעם צאָן, װאָס איך האָב יאָ געהאט, האָבן זיי ניט געפונען. אין קאזע-
מאט האָב איך דעם צאָן ארונטערגערוקט אונטער דער קישן, ס'הייסט אונטער דעם זאק מיט
שטרוי. איך האָב געקלערט ביז דעם איבערוף אים באהאלטן אין אן אנדער אָרט, נאָר איך האָב
ניט באוויזן. בייסן איבערוף האָבן די וואכלײַט, װאָס האָבן אלץ געזוכט גאָלד --- דעם דאָזיקן
טאָג זײַנען זי ארײַנגעפאלן אין גרימצאָרן, --- גענומען טרייסלען די געלעגערס, און איך בין
:דורכגעפאלן.
-- וואס איסט דאס? -- האָט געפרעגט דער דײַטש, װאָס האָט געפונען דאָס ציינדל.
אלע האָבן געשוויגן. װאָס האָט מען געקאָנט ענטפערן? ס'איז קלאָר, װאָס דאָס איז..
-- וועם געהערט דאס? -- האָט געפרעגט דער דײַטש.
איך האָב געשוויגן, ניט געװוּסט, װאָס איך זאָל טאָן. איך האָב זיך שוין געקליבן צו אנער-
קענען, אז דאָס ציינדל איז מײַנס, נאָר אומגעריכט האָט אָנגעהויבן ריידן מײַן שאָכן, דער
סטאראָסטע.
דײַטש האָב איך א ביסל פארשטאנען, נאָר דאָ האָב איך גאָרנישט ניט פאנאנדערגעקליבן..
עס האָבן זיך פארגעדענקט די ווערטער ,שטיפעל... מיט דיזען צאן... העראוסקראצען" און נאָך
עפּעס. קאשטאָיאנץ האָט אָנגעװיזן אף מיר...
,;שוין! --- האָב איך באשלאָסן. --- איך בין פארטיק. קאיוק...*
-- איסט דאס וואר? -- האָט געפרעגט דער דײַטש.
איך האָב ניט געענטפערט, נאָר א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ -- פארשטייט זיך, דאָס ציינדל
איז מײַנס.
דעמלט האָט קאשטאָיאנץ נאָכאמאָל גענומען ריידן. ער האָט געזאָגט צו מיר:
24
-- דער הער מײַסטער פרעגט, צי ס'איז עמעס, אז דעם צאָן האָסטו געבראכט אף אויסצו-
שאָבן די שיך, װאָס דו ווייקסט אָפּ.
קיין שום שיך האָב איך ניט אָפּגעװײיקט, ערשט ניט לאנג האָב איך אָנגעטאָן קלומפּעס. איך
האָב פארשטאנען: דער סטאראָסטע וויל מיר העלפן. איך האָב געענטפערט:
--- יא.
דער עסעסאָוועץ האָט מיט עקל א װאָרף געטאָן דעם צאָן אפן דיל און געזאָגט:
--- צוליב װאָס זשע, שװײַן איינער, האלטסטו אזא שמוץ אונטער דער קישן? -- און ער האָט
באפוילן קאשטאָיאנצן ארויסווארפן דאָס ציינדל.
קאשטאָיאנץ האָט עס א כאפּ געטאָן און ארױיסגעטראָגן אין קאָרידאָר,
דער עסעסאָוועץ האָט געװאָרנט, אז אף װײַטער װעלן די שולדיקע פאר אזעלכע זאכן דער-
שאָסן װוערן. ער האָט זיך אויסגעדרייט, ארויסגעגאנגען און פארשלאָסן די קאמערע... איך און
מײַנע כעוורע, אבע, קוניק און פּיניע, זײַנען געשטאנען ניט טויט ניט לעבעדיק...
איך האָב אפילע ניט באדאנקט קאשטאָיאנצן. א דאנק פאר ראטעווען דאָס לעבן זאָגט מען
ניט. אָבער וויאזוי אים אָפּדאנקען, האָב איך ניט געװוּסט. די צונג איז מיר אָפּגענומען געװאָרן.
אזא זאך קאָסט טײַער... איך האָב זיך צוגעלייגט, נאָר אנשלאָפן ווערן ניט געקאָנט. איך האָב זיך
געדרייט פון איין זייט אף דער אנדערער, געקוקט אהין, װוּ עס איז געלעגן דער סטאראָסטע.
באמערקט, אז ער שלאָפט אויך ניט, האָב איך אים א פרעג געטאָן:
-- שלאָפּסט ניט?
ער האָט געענטפערט:
-- ניין.
קאשטאָיאנץ איז געלעגן לעבן פענצטער. איך האָב זיך אריבערגעקליבן צו אים, און מיר
האָבן געשמועסט ביז פארטאָג. אָט דער שמועס האָט איבערגעקערט מיטן קאָפּ אראָפּ און מיט
די פיס ארוף אלע אונדזערע פּלענער. ניין, ריכטיק װעט זײַן צו זאָגן -- געשטעלט זיי אף די
פיס... נאָר פריִער עטלעכע ווערטער ועגן דעם, ויאזוי סאשע קאשטאָיאנץ האָט אויסגעזען.
עס טרעפן זיך אזעלכע ציבעקעס, וועלכע זײַנען אויסגעשניצט װי מענטשעלעך מיט האָר-
באטש נעזער און שפּיציקע בערדעלעך.. איז אָט, ווען מע זאָל בא אָט אזא הילצערן מענטשעלע
אָפּגאָלן דאָס בערדעלע, װאָלט זיך באקומען קאשטאָיאנץ. פון אָנפאנג האָב איך אים געשאצט בא
די דרייסיק, דערנאָך האָט ער מיר אויסגעדאכט צו זײַן עלטער -- דער קאָפּ איז פול מיט גרויע
האָר, און פון דעם גאנצן סוטולע דארן פיגורל האָט געעטעמט מיט אלטקײַט. אינדערעמעסן איז
אים אין דריי-און-פערציקסטן, אין דעם יאָר, װען מיר האָבן זיך באקאנט, געװאָרן פיר און
צוואנציק יאָר. דאָך איז ער בא זײַן קליינעם װוּקס געווען א קרעפטיקער, א ברייטברוסטיקער,
מיט לאנגע שטארקע הענט... מיט איין װאָרט, אויסערלעך האָט ער אויסגעזען מאָדנע, אפילע
קאריקאטוריש... ניט געקוקט דערוף, איז ער מיר געפעלן געװאָרן, און נאָך עמעצן נאָך מער.-
-- דו האָסט, ברודערקע, מיך אָפּגעראטעװעט, -- האָב איך געזאָגט קאשטאָיאנצן און א
טראכט געטאָן: באלד װעט ער מיך פרעגן, צוליב װאָס האָב איך באדארפט דאָס ציינדל. נו, און
װאָס זאָל איך זאָגן? נאָר ער האָט ניט געפרעגט, ער האָט זיך אומגעקערט צום געשפּרעך, וועלכן
מיר האָבן אָנגעהויבן מיט צוויי װאָכן צוריק.
--- װווּ האָסטו געוווינט אין מאָסקװע? -- האָט ער געפרעגט.
--- אפן גאָגאָל-בולוואר, לעבן דער קראָפּאָטקין-גאס, דו ווייסט?
-- ניט װײַט פון דאָרט האָב איך זיך געלערנט, אף מעטראָסטראָיעװסקע.
-- וווּ?
-- אין איניאז... אין מאָסקװע האָט מען אים גערופן דער אינסטיטוט פון װוילגעבירטיקע
פרײַלנס. באָכערים זײַנען דאָרט געווען װײיניק, איינע מיידלעך... און געװוינט האָב איך אף דער
קראסין-גאס, באנאנד מיט דער פאבריק ,סאָיוז". דו וייסט?
-- כ'ווייס. דו ביסט שוין לאנג פון מאָסקװע?
--- שוין לאנג, פון אָנהײיב קריג.
-- עמעצער פון דײַניקע איז געבליבן אין מאָסקװע?
-- די מאמע, צוויי שוועסטער און א קליין ברודערל... ס'איז עמעס, אז מאָסקװע האָט מען
צעבאָמבירט?
-- ווער האָט עס דיר געזאָגט?
-- איך האָב געלייענט אין די דײַטשישע צײַטונגען.
-- זיי לײיגן. אין איין-און-פערציקסטן האָבן זיי זיך נאָך דורכגעריסן, באָמבארדירט. מער
האָבן זי זיך שוין ניט באוויזן. זי איז גאנץ.
-- דאָס איז עמעס?
--- צוליב װאָס דארף איך דיך אָפּנארן?
-- איך גלייב דיר, -- האָט ער געזאָגט און אנשוויגן געװאָרן.
אין קאמערע איז געווען שטיל, אלע זײַנען געשלאָפן. לוט דעם װי טשערנאָוו האָט גע-
כראָפּעט, איז א סימען געווען, אז ער שלאָפּט אויך. געכראָפּעט האָט ער ליַדנשאפטלעך. ער האָט
אײַנגעעטעמט די לופט דורך דער נאָז מיט א מין רולאדע פון זשאבע-קלאנגען און זי ארויסגע-
לאָזט דורכן מויל מיט א הוקען פון אן אוהו. אזא מין כראָפּען האָב איך קיינמאָל ניט געהערט. די
רולאדעס זײַנע און דאָס הוקען האָבן זיך געטוישט מיט אן אויסערגעוויינלעכער פּינקטלעכקײַט.
נאָר אין דעם כראָפּען איז געווען עפּעס אָנגענעמס, היימישס, װאָס האָט פארוואנדלט אָט דעם
פײַכטן קייווער אין א געוויינלעכער מענטשלעכער צוזאמענוווינונג.
-- ער שנאָרכט פּײַן, -- האָב איך געזאָגט.
סאשע האָט א שמייכל געטאָן.
--- און דאָ ביסטו שוין לאנג?
-- לאנג, -- האָט געענטפערט קאשטאָיאנץ.
איך האָב שוין געװוּסט, כאָטש אין ארמיי װײַזן די מענטשן ניט ארויס זייער נײַגעריקײַט,
דאָך ווייסט מען איינער וועגן אנדערן אלץ: איך האָב געװוּסט, אז ער איז פון דעם ערשטן טויזנט
קריגסגעפאנגענע, װאָס האָבן דאָ געגראָבן די גריבער, און ער איז דער איינציקער לעבן געבלי-
בענער. עס האָט זיך געװאָלט אים פרעגן: ,ויאזוי זשע ביסטו גאנץ געבליבן?" נאָר איך האָב
באשלאָסן, אז ס'איז ניט באקוועם, און געפרעגט עפעס אנדערש:
-- אינטערעסאנט, װאָס וועלן זי טאָן מיט אונדז?
-- דאָס זעלבע, װאָס מיט אלעמען. צעשיסן און אריינווארפן אין שײַטער.
-- און דיך אויך?
-- פון מיר װועט מען אָנהײיבן.
--- פארװאָס? דו ביסט דאָך דאָ שוין פון לאנג. און דיך האָבן זיי ניט געטשעפּעט...
-- דערפאר טאקע וועלן זיי פון מיר אָנהײבן. איך האָב צופיל געזען.
מיר זײַנען ווידער שטיל געבליבן.
--- דו ווילסט שלאָפן? -- האָב איך געפרעגט.
--- ניין. און דו?
-- איך וויל אויך ניט... זאָג נאָר, פארװאָס האָט דער קאָמענדאנט דיך אָנגערופן אפּריל,
מע רופט דאָך דיך סאשע. צי עפשער האָב איך א טאָעס? --- איך ווייס ניט פארװאָס, נאָר איך
האָב זיך פּלוצעם דערמאָנט, ויָאזוי דער קאָמענדאנט האָט אים אָנגערופן, ווען מע האָט אונדז
געבראכט אהער.
-- יאָ, ער האָט מיך טאקע אזוי אָנגערופן. דאָס איז מײַן נאָמען. עמעס, ניט אפריל, נאָר
אפּרעל... נאָר ביכלאל רופט מען מיך סאשע.
-- װאָס איז עס פאר א נאָמען אפּרעל? כ'האָב אזא קיינמאָל ניט געהערט.
-- אן אײַסאָרישער. איך בין אן אסיריער. אין מאָסקװע רופט מען אונדז אָפּטער אײיסאָרן.
מײַנע אָװעס האלטן, אז זיי שטאמען פונעם פאָלק, װאָס האָט אמאָל באוווינט דאָס אשורישי
באָוולשע קיניגרײַך. נאָר דאָס איז ניט קלאָר. ס'איז באװוּסט, אז מיר קומען ארויס פון
טערקײַ. מיר זײַנען א קליין היַפעלע -- עטלעכע טויזנט, און אלע האָבן קימאט איין פּראָפּעסיע:
שוכפּוצער. מערסטנטייל זײַנען מיר קרויווים, נאָענטע אָדער װײַטע. כאסענע האָט מען נאָר מיט
אייגענע, און דער אויסוואל איז ניט קיין גרויסער. אין מאָסקװע האָב איך א גאנצע איידע פעטערס,
מומעס, פּלעמעניקעס, שוועסטערקינדער...
-- אינטערעסאנט, --- האָב איך געזאָגט.
-- מײַן טאטע און מײַן זיידע זײַנען אויך געווען שוכפּוצער, און ווען דער טאטע איז גע-
שטאָרבן, האָט די מאמע זיך גענומען פאר די בערשטלעך. מיך האָט זי אויך פון קינדווייז צוגעוווינט
צו דער דאָזיקער ארבעט. איך קום צו לויפן פון דער שול און נעם מאכן קונצן מיט די בערשטלעך.
אפן ראָג פון וואסיליעווסקע און דער גאָרקי-גאס איז אונדזער אָרט. איך האָב גוט געפּוצט, ניט
ערגער פון דער מאמען. און די כעוורע פון מײַן קלאס, װאָס האָבן געזען, װי איך זיץ באם קעסטל,
פלעגן מיר אוועקגעבן אלץ, װאָס זיי האָבן נאָר געהאט -- מארקעס, קנעפּלעך, צוקערקעס, ראָ-
גאטקעס, געלט, -- אבי איך זאָל זיי געבן די בערשטלעך. דערנאָך, פון קינע צי פּאָשעט אוויי
האָבן זי מיר א נאָמען געגעבן ;ארמיאשקע?; איך ווייס ניט פארװאָס, נאָר פיל האלטן אונדז, איי-
סאָרן, פאר ארמענער. די כעוורע פלעגן מיר נאָכשרײַען: ,פּוצער, פּוץ מיר אויס די שיך!" די
לערערקע פלעגט מיר מאכן באמערקונגען פאר די שמוציקע נעגל, פאר די פלעקן אפן העמדל,
און דערפאר, װאָס פון מיר האָט געשמעקט מיט גוטאלין, האָט זי ארויסגערופן די מאמע. די
76
מאמע מײַנע איז ניט קיין גראמאָטנע, אף רוסיש רעדט זי שלעכט... נאָר אײַך איז עס געוויס ניט
אינטערעסאנט? -- מיטאמאָל האָט ער מיך אָנגעהױיבן אירצן.
-- פארקערט, זייער אינטערעסאנט. -- מיר איז עס אפאנעמעסן געווען אינטערעסאנט.
-- איך האָב זיך אָנגעהויבן צו שעמען, װאָס איך בין א פּוצער און װאָס מײַן מאמע איז א
שוכפּוצערן, נאָר אלציינס בין איך געזעסן באם קעסטל -- איך בין געווען דער עלטערער, און מע
האָט געדארפט העלפן. געלערנט האָב איך זיך גוט, אף איינע פינפן. באזונדערס האָט זיך מיר
אײַנגעגעבן די ענגלישע שפּראך. דערפאר בין איך נאָכן פארענדיקן די שול, אין אכט-און-דריי-
סיקסטן, ארײַנגעטראָטן אין איניאז... נאָר פארענדיקט האָב איך ניט. ניט באוויזן. נאָכן דריטן
קורס בין איך אוועק אפן פראָנט.
--- און פארװאָס האָסטו ניט פארענדיקט? סטודענטן האָט מען דאָך אפן פראָנט ניט גענומען.
-- איך בין געגאנגען פרייוויליק. דורכן ראיקאָם. מע האָט געדארפט איבערזעצער. עמעס,
דײַטש איז געווען בא מיר די צווייטע שפראך, אָבער איך האָב דײַטש שוין אויך געקענט. נאָר
שלאָגן זיך האָב איך ניט באוויזן -- איך בין גלײַך אריינגעפאלן אין געפענקעניש.
ער איז אנשוויגן געװאָרן.
-- נו, און דאָרט? --- האָב איך געפרעגט.
--- דאָרט איז געווען ביטער -- איר ווייסט אליין. באזונדערס אין איין-און-פערציקסטן. איך
בין געווען דער קאָמסאָרג פון אן אױיסשפּיר-ראָטע און עס ניט אויסבאהאלטן. און ווען איך האָב
געמאָלדן, אז איך בין אן אײיסאָר, האָבן די דײייטשן ניט געגלייבט און געזאָגט, אז איך בין א ייָד,
זיי האָבן זיך איזדעקעװועט: ,אסיריש-וואװילאָנישער יודע..." און איך האָב זיך שטארק ניט געאמ-
פּערט... פון אָנפאנג בין איך אריינגעפאלן אין זעקסטן פאָרט, אויך הינטער קאונאס. איר האָט
געהערט?
איך האָב א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ,
--- פון דאָרט האָט מען אונדז איבערגעטריבן אהער, אינעם נײַנטן, גראָבן גריבער. איך בין
געווען אין דעם ערשטן טויזנט.
ער איז ווידער שטיל געבליבן. נאָר שלעפּן אים פאר דער צונג האָב איך ניט געװאָלט. ער
ועט אליין אלץ דערציילן. וויבאלד ער האָט אָנגעהױיבן, װעט ער שוין דערציילן...
-- און דאָ האָט זיך אזוי באקומען. ווען מע האָט אונדז אהערצו געבראכט צו טרײַבן, האָט
דער קאָמענדאנט געפרעגט: ,ווער שפּריכט דויטש?" איך האָב געענטפערט: ,איך שפּרעכע", און
ער האָט מיך געמאכט פאר זײַן איבערזעצער. נאָר געדארפט האָט ער ניט אזוי קיין איבערזעצער,
וי אן אָרדינארעץ, װאָס קען די שפּראך. איך האָב געוואשן די דילן אין דער קאראולקע, באדיגט
אים און אנדערע אָפיצערן, געראמט, געוואשן. אָנגעשניטן בעזעמלעך פאר דער באָד און געפּוצט
זייערע שטיוול. שפּעטער האָט מען אלע, װאָס האָבן געארבעט בא די גריבער, צעשאָסן. מיך האָט
מען געלאָזט... די שטיוול, װוייזט אויס, האָבן מיך געראטעוועט...
-- פארװאָס עפּעס די שטיוול? -- האָב איך ניט פארשטאנען.
-- איך שפּאס, -- האָט סאשע א שמייכל געטאָן. -- נאָר די שטיוול אויך. די שטיוול זייערע
זייַנען שטענדיק געווען איינגעשמירט אין בלוט און אין שמוץ -- אלע טאָג האָט מען געשאָסן
מענטשן, און איך האָב געפּוצט זייערע שטיוול, און ניט שלעכט געפּוצט. זיי האָבן גוטע בערשטלעך
און גוטאלין איז גוטער. ניט ערגער פון דעם, װאָס מײַן מאמע פלעגט מאכן. פאר דער מאמעס
גוטאלין האָט מען אין מאָסקװע זיך געשלאָגן. דעם עמעס זאָגנדיק, האָב איך געפּוצט מיט פלײַס,
אָפּט פלעג איך אין אלץ פארגעסן און מיר האָט זיך אויסגעוויזן, אז איך זיץ װידער אף אוגדזער
אָרט, אפן ראָג פון וואסיליעווסקע און דער גאָרקי-גאס, און איך האָב נאָר געפילט דעם רייעך פון
גוטאלין, דעם רייעך פון דער היים, און ער האָט פארשלאָגן אלע אנדערע רייכעס. דעמלט איז
נאָך, עמעס, אזוי ניט געווען. נאָר אלציינס האָט געשמעקט מיט טויט. איך האָב זיך געסטארעט
ניט באמערקן דאָס בלוט אף די שטיוול. איך פלעג זי אזוי אױספּוצן, אז זיי האָבן געגלאנצט וי
נײַע, נאָך בעסער פון נײַע, און די דײַטשן איז עס געפעלן געװאָרן, באזונדערס דעם קאָמענדאנט,
ער איז א צוכט. ער שטאָפּט אָן א פולע גרוב מיט מענטשן, באָדט זיך אויס אין בלוט, און דערגאָף
גייט ער אין באָד ארײין זיך וואשן און פּארען. און דאָ דארף ער מיך ווידער -- איך האָב אים גע-
פּארעט, געריבן די פּלייצע. דערנאָך האָט ער געטרונקען. אָנגעהױבן טרינקען האָט ער אין באָד
און פאָרגעזעצט אין קאראולקע. און ווידער דארף ער מיך -- איך דערלאנג עסן, נעם צו פון טיש.
דערפאר האָט ער מיך געלאָזט בא זיך.
-- װאָס זשע ווילסטו -- ס'איז גאָר ניט אזוי שלעכט... -- װאָס נאָך האָב איך אים געקאָנט
זאָגן? :
-- איר מיינט טאקע אזוי?
װײַזט אויס, אז ער האָט דערפילט, אז איך בין ניט אופריכטיק, און ער האָט געזאָגט:
77
= א יט
שיקל ידי ליל וס /5: שיר 155 יט =
--- װאָס איז דאָ די גוטסקײַיט. איך האָב באדויערט, װאָס איך בין לעבן געבליבן. נאָר איך
האָב דען געלעבט? איך האָב געזען אזעלכס, װאָס דערציילן איז אומעגלעך. עמעס, בייס די גרויסע
אקציעס פלעגן זי מיך פארשליסן אין קאזעמאט, אין א טויבן קארצער, נאָר אויך אהין
זײַנען דערגאנגען די געשרייען, די שיסערײַ. איך האָב געוויינט, אליין געשריגן, געביסן זיך די
פינגער, געשלאָגן זיך מיטן קאָפּ אין דער וואנט, איך האָב געמיינט, אז איך גיי אראָפּ פון זינען,
נאָר פונעם זינען בין איך ניט אראָפּ, בלויז גראָוו געװאָרן... נאָר איצט איז שוין געבליבן ניט
קיין סאך. מער װעט מען מיך שוין ניט לאָזן. מע װעט מיך צעשיסן איניינעם מיט אלעמען. מיר
וועלן אויסרייניקן די גריבער, פארשיטן זי --- און אויס.
איך האָב געפרעגט:
--- נו, און אוועק פונדאנען האָסטו ניט געפּרוּװוט?
--- ניין, פונדאנען װועסטו אין ערגעץ ניט אוועק. דער נײַנטער פאָרט -- דאָס איז א קייווער.
;א קייווער, -- האָב איך אין זיך איבערגעכאזערט, -- ער האָט אים אָנגערופן, דעם פאָרט,
אזוי װוי איך --- א קייווער. קיין אנדער װאָרט וועסטו ניט צוטראכטן".
--- איר וייסט, -- האָט ער געזאָגט נאָך א מינוט שװײַגן, -- איך האָב דאָ קיינמאָל ניט
באגעגנט קיין מאָסקװער. כאָטש גוט, װאָס צום סאָף. א מאָדנע זאך, אז דו װוינסט אין מאָסקװע,
איז דיר אלציינס, ווער עס רינגלט דיך ארום --- מאָסקװער צי ניט מאָסקװער. ס'איז אפילע בעסער,
אז ניט קיין מאָסקװער, -- מע שטופּט זיך ניט אזוי. אָבער אין אזא אָרט, װי דאָ, איז יעדער
מאָסקװער וו א קאָרעװ, ניט עמעס?
-- ריכטיק, -- האָב איך געענטפערט.
איך ווייס ניט, עפשער איז בא מיר געווען אזא שטימונג, נאָר איך האָב אים געהערט מיט
פארגעניגן, טאקע וי אן אייגענעם מענטשן. ניט דערפאר, װאָס ער האָט מיך אויסגעלייזט, כאָטש
דאָס האָט אויך געהאט א באדײַטונג. ווען ער װאָלט זײַן א פארעטער, אן אױיסװוּרף, װי מע האָט
מיך געװאָרנט, װאָלט ער דאָס ניט געטאָן. א גרויסע זאך -- א מאָסקװער, א לאנדסמאן! פאר א
פּאסקודניאק זײַנען ניטאָ ניט קיין לאנדסלײַט, ניט קיין קרויווים. א פארעטער װועט די אייגענע
מאמע פארקויפן... ער האָט דאָך געװוּסט, פּונקט וי איך, אז קיין שום שיך האָב איך ניט געװוייקט,
אז דאָס ציינדל, אָט דאָס געווער, װועט מיר צוניץ קומען אף עפּעס אנדערש... און האָט אפילע ניט
געפרעגט, צוליב װאָס איך דארף עס... און עפּעס האָט מיך ווידער א צי געטאָן פאר דער צונג --
א לאנגע צונג בא מיר. און ניט כאראָטע האָבנדיק, האָב איך נאָכאמאָל א פרעג געטאָן:
--- הייסט עס, אז אוועק פונדאנען איז אומעגלעך?..
--- אומעגלעך.
און דער געשפּרעך האָט זיך דערמיט פארענדיקט.
-- נו, גוט, -- האָב איך געזאָגט, -- מע דארף כאפּן א דרעמל. א גוטע נאכט, אפּרעל.
-- א גוטע נאכט, -- האָט ער געענטפערט.
איך ווייס ניט, צי קאשטאָיאנץ איז געשלאָפן, נאָר איך בין ניט געשלאָפן. ער האָט מיך אינ-
גאנצן צערודערט מיט זײַן דערציילן. איך האָב אופגעשטעלט אין זיקאָרן דעם געשפּרעך און אין
דימיען זיך פאָרגעשטעלט דעם ראָג אף וואסיליעווסקע און גאָרקי-גאס --- זײַן אָרט... וויפל מאָל
בין איך געפאָרן אף דער דאָזיקער גאס, ווען איך האָב געלערנט אין דער זשוקאָווסקי-אקאדעמיע.
זויפל מאָל בין איך פארבייגעגאנגען דאָס אָנגעגלײזטע בודקעלע, אין וועלכער עס איז געזעסן
קאשטאָיאנצס מאמע. מיר האָט זיך אפילע אויסגעוויזן, אז איך ווייס, וויאזוי זי זעט אויס: א
שווארצהאָריקע דיקע פרוי מיט גרויסע שווארצע אויגן און מיט א היפּשער נאָז, װי בא סאשען,
אין א שטייפן ברעזענטענעם פארטעך, מיט שווארצע סאטינענע האלבע ארבל, װאָס האלטן זיך
אף גומעלעך... ווער ווייסט, עפשער האָב איך אפילע געפּוצט בא איר די שטיוול, כאָטש כ'האָב ניט
ליב געהאט, אז פרויען זאָלן מיר פּוצן די שטיוול, כ'האָב זיך געשעמט. איך האָב בעסער ליב גע-
האט זיך צוזעצן אפן הויכן בענקעלע פון א מאנצבל א פּוצער מיט דיקע װאָנצעס און מיט א
שטים, װאָס גייט פון האלדז... יאָ, ער איז גערעכט -- אין מאָסקװוע קוקסטו ווירקלעך ניט אף
קיין מאָסקװער. דו זעצסט זיך, לאָמיר זאָגן, לעבן אזא פּארשוין, און דו זעסט אים אפילע ניט,
פּונקט װי פאר דיר װאָלט געווען א פּוסט אָרט, און אויב דו זעסט אים, איז אין א מינוט ארום,
באלד, וי דו צעצאָלסט זיך, פארגעסטו אין אים. און ער, דער דאָזיקער מענטש, האָט זיך זײַן
וועלט, זײַנע דײַגעס, זײַן געשיכטע. ער מאכט דיר א גלאנץ אף די שטיול, און דו קלערסט
אפילע ניט, אז ער שטאמט פון אסיריע, און אז מיט א יאָר אָדער מיט פינף יאָר שפּעטער װעט
זײַן פּלעמעניק, זײַן זון אָדער זײַן שטיפזון זיך ארײינמישן אין דײַן גוירל, דיר ארויסהעלפן אין
א שווערער מינוט און וװועט עפענען פאר דיר דעם וועג צו דער פרײיהייַט...
78 *פ
אף מאָרגן האָט דער קאָמיטעט באהאנדלט מײַן אומפאָרזיכטיקײַט און די ניט-פארשטענד-
לעכע אופירונג פון קאשטאָיאנצן, װאָס האָט זיך אײַנגעשטעלט פאר מיר. נאָר אף וויפל דאָס
זעלבע, װאָס האָט פּאסירט מיט מיר, האָט געקאָנט טרעפן מיט יעדן איינעם -- איך האָב דאָך ניט
געקאָנט אין דער אָנװעזנהײַט פון טשערנאָוון איבערלייגן אף אן אנדער אָרט דאָס ציינדל, --- איז
דעריקער געגאנגען א רייד וועגן קאשטאָיאנצן.
איך האָב אינגאנצן פארגעסן צו דערציילן, ויָאזוי מיר האָבן דורכגעפירט אונדזערע זיצונ-
גען. פארזאמלען זיך עפנטלעך האָבן מיר ניט געהאט קיין מעגלעכקײַט, און זיך אָפּזונדערן ערגעץ
האָבן מיר ניט געקאָנט -- אין קאזעמאט קומט אלץ פאָר פאר אלעמען אין די אויגן. עדווארדאס
זשיליאוויטשוס, דער ליטווישער קאָמוניסט, װאָס איז געזעסן אין פאָרט נאָך אין סמעטאָנעס צײַטן,
האָט פאָרגעלייגט זיך באנוצן מיט דער דערפארונג פון די פּאָליטארעסטאנטן פון די בורזשואזע
צײַטן. זי איז נאָך שווערער געווען זיך פארנעמען מיט אונטערערדישער ארבעט, װי אונדז, זי
האָט מען קעסיידער געהאלטן אין די קאמערעס, און די קאמערעס זעט די וואך אף דורך און דורך.
אין די קאָרידאָרן פלעגן זיך שטענדיק ארומדרייען אופזעער, האָבן די אסירים צוגעטראכט:
מע נעמט זיך צונויף רעדלעכװײַז און מע זינגט לידער -- זינגען האָט מען דערלויבט. הינטער די
פּלייצעס פון די זינגער האָבן צוויי דרײַ מענטשן ארומגערעדט זייערע איניאָנים, איבערגעשריבן
פלוגבלעטלעך, ארויסגעלאָזט א שריפטלעכן זשורנאל... מיר האָבן נאָכגעפאָלגט זייער בײַשפּיל.
אונדזערע זינגער פלעגן זיך געוויינלעך פארזאמלען אין דער לעצטער קאמערע פון לינקס,
אין וועלכער עס האָבן זיך געפונען בלויז קריגסגעפאנגענע, אונדזערע מענטשן. מיטן כאָר האָט
אָנגעפירט א באָכער, וועלכן מע האָט אין פאָרט גערופן מישקע מאָריאק. איך ווייס ניט, צי איז
ער טאקע געווען מישע און צי ער איז געווען א מאטראָס, נאָר ער האָט גוט געזונגען און אויסגע-
צייכנט געטאנצט. ער איז געווען א באָכער א ברען. איך האָב אויך געהאט א כיילעק אין כאָר. איך
האָב אויסגעלערנט מישקען לידער, וועלכע ער האָט ניט געקענט -- ער איז שוין לאנג געווען
אין געפענקעניש -- , דער הייליקער קריג", ,די פינצטערע נאכט", ,דאָס טיכעלע", ,לאָמיר פאריי-
כערן". אין א שלעכטן װעטער, ווען פליען האָט מען ניט געקאָנט, האָבן מיר די דאָזיקע לידער
אָפּט געזונגען אפן אעראָדראָם.
נאָר דאָס איז נאָך ניט אלץ. אונדזער זינגען האָט באגיטיקט די נאטשאלסטווע אליין. איינמאָל
זײַנען אונדזערע כעוורע אזוי ארײַן אין קוראזש, אז זיי האָבן ניט באמערקט, װוי מע איז געקומען
מאכן אן איבערוף. דערזען די וואך, איז מען, פארשטייט זיך, אנשוויגן געװאָרן, נאָר דער קאָמענ-
דאנט, װאָס האָט דאָס געזאנג געהערט נאָך פון יענער זײַט טיר, האָט געזאָגט: ;גוט! גוט!" ער
האָט פארהאלטן דעם איבערוף און געהייסן נאָך עפּעס זינגען, און די כעוורע האָבן מיט געפיל
אים אויסגעזונגען ,,דעם הייליקן קריג? -- די ווערטער האָט ער, פארשטייט זיך, ניט פארשטאנען.
נאָר איך וויל זיך אומקערן צום קאָמיטעט.
מיר האָט מען געמאכט אן אויסרייד פאר ניט-פאָרזיכטיקײַט, פאר פארלירן די וואכזאמקײַט.
נאָר דעריקער האָט זיך געהאנדלט, וי איך האָב שוין געזאָגט, וועגן קאשטאָיאנצן און וועגן זײַן
אײַנשטעלן זיך פאר מיר. שטיצנדיק זיך אף זײַן פיליאָריקער אונטערערדישער דערפארונג, האָט
זשיליאוויטשוס אױסגעטײַטשט קאשטאָיאנצס אופירונג װי א טיפּישן פּראָװאָקאטאָרישן טריוק.
דאָס, װאָס דער בריגאדיר האָט זיך איינגעשטעלט, האָט ער דערקלערט, װאָלט ניט געהאט קיין
שום באדייטונג, ווען די וואך זאָל זיך מיט אים ניט רעכענען, און אזויווי מע רעכנט זיך מיט
אים, הייסט דאָס, אז ער איז זייערער א מענטש, פּונקט אזוי װי טשערנאָוו, דער קייטן-מײַסטער,
צו וועלכן די דײַטשן הערן זיך אויך צו. אפילע פאר א קינד דארף זײַן קלאָר, האָט זשיליאוויטשוס
געזאָגט, אז קאשטאָיאנץ וויל זיך צו אונדז צושארן; דערפאר דארפן מיר אף קיין איין מינוט ניט
ארויסלאָזן קאשטאָיאנצן פון אויג. וואכזאמקייט און ווידעראמאָל וואכזאמקײַט!
מיט זשיליאוויטשוסעס אויספירן איז שווער געװען ניט מאסקים צו זײַן. דאָך האָט דער
נעכטיקער שמועס מיט קאשטאָיאנצן מיך געצװוּנגען א קוק טאָן אפן סטאראָסטע גאָר אנדערש,
פון אינװייניק, דערשפּירן אין אים א מענטשן, אן אָפּגעריסענעם פון דעם היימלאנד, א פארור-
טיילטן, א דורכגעזאפּטן מיט דעם מייסים-גיפט פונעם נײַנטן פאָרט, נאָר דאָך א מענטשן... און
איך האָב געהאלטן פאר נייטיק דערציילן די כאוויירים וועגן מײַן באנאכטיקן געשפּרעך מיט אים.
בעסער װאָלט איך דאָס ניט געטאָן. קעגן מיר האָבן זיך אופגעהויבן אלע -- אי זשיליאוויטשוס,
אי טשערניאווסקי-טווערסקאָי, אונדזער פאָרזיצער. זיי האָבן קאטעגאָריש געמאָלדן, אז קאשטאָ-
יאנץ איז א טיפּישער פאשיסטישער אגענט, אפילע ניט קיין פארמאסקירטער, אז קיין שום בא"
ציונגען טאָר מען מיט אים ניט האָבן און קיינע שמועסן טאָר מען מיט אים ניט פירן, אז ריכטיקער
פון אלץ װאָלט געווען אים ליקווידירן, נאָר דאָס איז, צום באדויערן, אומעגלעך. און װאָס איז
שײַעך מיר, --- האָבן זיי ביידע אין איין קאָל געזאָגט, -- קאָן איך טראכטן וועגן קאשטאָיאנצן,
װאָס איך וויל, נאָר די באציונגען מיט אים דארף איך איבערײַסן. אויב ניט, װאָרענען זיי מיך,
79
טשערניאווסקי און זשיליאוויטשוס, אז אונדזער פּלאן איז פארורטיילט אף א דורכפאל און זי
נעמען אראָפּ פון זיך די פאראנטװאָרטלעכקייט...
די כאוויירים האָב איך צוגעזאָגט זײַן פאָרזיכטיקער מיט קאשטאָיאנצן. איך האָב נאָך ניט
באוויזן צו פארענדיקן די ווערטער, װוי אין דער טיר פון דער קאמערע, װוּ מיר האָבן זיך פאר-
זאמלט, האָט ער זיך באוויזן, דער פּארשוין, פונקט װוי מיט אונדזערע רייד װאָלטן מיר ארויסגע-
רופן אים אָדער זײַן גייסט. ער האָט זיך אוועקגעשטעלט און גענומען באטראכטן די זינגער.
דער כאָר איז שטיל געבליבן. אן אנדער ניט געבעטענעם גאסט, װוער דאָס װאָלט ניט געוען,
װאָלטן די כעוורע גלײַך ארויסגעשטעלט פון יענער זײַט טיר, נאָר קאשטאָיאנץ איז געװען א
נאטשאלניק...
--- װאָס װעט עפּעס זאָגן דער סטאראָסטע? -- האָט מישקע מאָריאק געזאָגט.
--- קאָװושאָוו איז דאָ? -- האָט געפרעגט קאשטאָיאנץ.
-- דאָ, -- האָב איך געענטפערט און א טראכט געטאָן: איצט װעלן טווערסקאָי און זשיליא-
וויטשוס מיך אינגאנצן אופעסן.
-- קום, -- האָט געזאָגט קאשטאָיאנץ, -- וועסט מיר העלפן איבערטראָגן די שינעלן.
;װאָס איז דאָס פאר א נײַס, וועלכע שינעלן?. -- האָב איך ניט פארשטאנעןן. -- װאָס בין
איך עס בא אים פאר א געהילף.." נאָר געגאנגען בין איך -- מע האָט אים געדארפט פונדאנען
אוועקפירן.
ער האָט זיך געלאָזט צום צווייטן עק פון קאָרידאָר, צו אונדזער קאמערע, נאָר ער איז זי
פארבייגעגאנגען, צוגעקומען צו די טרעפ, װאָס פירן אפן צווייטן שטאָק, זיך אומגעקוקט, מיר א
װוּנק געטאָן -- גיי, הייסט עס, נאָך מיר, און גענומען זיך אופהייבן אף די טרעפּ -- די אלטע
פארזשאווערטע טרעפ האָבן געסקריפּעט און געכריפּעט אף הונדערטער קוילעס.
איך האָב ניט פארשטאנען, װוּהין ער פירט מיך. אפן צווייטן שטאָק איז אונדז פארווערט
געווען צו גיין, און אינדערעמעסן האָבן מיר דאָרט ניט געהאט װאָס צו טאָן -- פּוסטע פארשלאָ-
סענע קאמערעס און שטשורעס... נאָר ער גייט און איך גיי. אפן צווייטן שטאָק האָט ער זיך אָפּ-
געשטעלט, צוגעווארט, ביז איך בין צוגעקומען. ער איז צוגעגאנגען צו דער הילצערנער פארצוי-
מונג, אופגעעפנט ניט קיין גרויסן שלאָס, װאָס איז געהאנגען אף דער טיר, און ארײַן אינוייניק.
ער האָט אָנגעריבן א שוועבעלע און אָנגעצונדן א שטיקל ליכט. נאָכדעם האָט ער מיך ארײַנגע-
לאָזט און פארשפּארט די טיר פון אינװוייניק.
מיר האָבן זיך געפונען מיט אים אין א געוועלבטן טונעל. דער טונעל איז געווען א געראמער,
א מעטער דרײַ מיט א האלבן די ברייט און א מעטער צוויי צי צוויי מיט א האלבן די הייך. די
לענג האָב איך ניט געקאָנט אָפּשאצן. עס האָבן געשטערט די פּעק, װאָס זײַנען געלעגן איינער אפן
אנדערן קימאט ביז דער סטעליע. אינגיכן האָב איך פארשטאנען, אז דאָס זיינען דייטשישע אלטע
שינעלן, פארלעגערטע, פּײַכטע. ניט וועגן דעם טונעל, ניט וועגן די שינעלן האָב איך ביז אהער
ניט געהאט קיין אנונג.
קאשטאָיאנץ האָט מיך געלאָזט זיך ארומקוקן, א צײַט געשוויגן און װוידער מיר א װוּנק
געטאָן. איך בין ארופגעקראָכן אף די פעק...
װוּהין שלעפּט ער מיך? אויב ער דארף שינעלן, קאָן ער זיי נעמען אָט דאָ באם אריינגאנג.
נאָר לויט זײַנע אויגן, לויט זײַן אויסזען האָב איך שוין פארשטאנען, אז עס גייט דאָ ניט אין די
שינעלן, אז באלד װעל איך זיך עפּעס דערוויסן...
די סטעליע פונעם טונעל איז געװען א קײַלעכדיקע, און די טיוקעס זײַנען געלעגן אין
גלײַכע שטאבעלן, דערפאר האָט זיך צווישן דער סטעליע און די אייבערשטע פּעק אויסגעבילדעט
א פרײַ אָרט. איך בין ארופגעקראָכן אין דער הייך און גענומען פּויזען נאָך קאשטאָיאנצן אין
דער טיף פונעם טונעל.
געקראָכן זײַנען מיר א מינוט צוויי, נאָר מיר האָט זיך עס אויסגעדאכט זייער לאנג. סאָפקאָל-
סאָף האָבן די שינעלן זיך געענדיקט, און דער טונעל האָט זיך געענדיקט. אין עק פונעם טונעל,
בא דער בלייכער שײַן פון דער ליכט, האָב איך דערזען אן אײַיזערנע טיר די גרייס פון א טויער,
װאָס איז באשטאנען פון צוויי טיילן.
קאשטאָיאנץ איז אראָפּגעקראָכן פון די שינעלן, איך -- נאָך אים. איך האָב געשויגן. דאָך
האָט ער צוגעטראָגן א פינגער צו די ליפּן, נאָר די ליכט ניט פארלאָשן. ער האָט צוגעלייגט דעם
אוער צו דעם טויער. איך האָב געקוקט אף אים, אפן טויער, און דאָס הארץ האָט שטארק
געקלאפּט.
דער טויער איז געווען גוט פארשפּארט און פארניטעװועט מיט אָן א צאָל ניטלעך. קייו
שלעסער האָט מען ניט געזען. אָנשטאָט דעם --- צוויי גראָבע אייַזערנע פּרענטעס, וועלכע זײַנען
אף אײיביק אײַנגעמױערט אין די בעטאָנענע ווענט פון טונעל. ניט קיין שלעכטער טויער...
5--+0 80
און קאשטאָיאנץ האָט זיך נאָך אלץ צוגעהערט. עס איז געווען שטיל. זייער שטיל, און דעמלט
האָט ער, שעפּטשענדיק, וי ער װאָלט געענטפערט אף מײַן נעכטיקער פראגע, געזאָגט;
-- דורך דעם טויער קאָן מען אוועק...
זײַנע ווערטער, האָט זיך געדאכט, זײַנען געבליבן הענגען אין דער לופט. זיי האָבן ניט אופ-
געהערט צו קלינגען בא מיר אין די אויערן און מיר דערמאָנט אבעס ווערטער: ,פונדאנען קאָן
מען אנטלויפן". נאָר די זעלבע ווערטער האָבן זיך דעמלט אף גאָרנישט ניט באזירט, און סאשעס
ווערטער ;דורך דעם טויער קאָן מען אוועק" זײײַנען געווען מאמאָשעסדיקע. איך האָב געזען דעם
טויער. געשטאנען לעבן אים.
און דער סטאראָסטע האָט קורץ, נאָר פּינקטלעך מיר דערקלערט, אז הינטערן טויער געפינט
זיך נאָך איין טונעל, װאָס גייט ארויס אין איינעם פון די אינערלעכע הויפן פונעם פאָרט, פון דאָרט
קאָן מען ארויס אף ניט קיין גרויס פעלד, װאָס פירט צו די גריבער; פון רעכטס איז א בערגל צי
א מין ערד-אָנשיט, װאָס איז פארוואקסן מיט קוסטעס. אז מע זאָל גיין לענגויס אָט דעם בערגל,
איז װײַטער מיט א מעטער הונדערט -- הונדערט דרײיסיק פאראן אן ארײַנגאנג אין א דריטן
טונעל, װאָס גייט ארויס ניט אין קיין גרויסער פארטיפערונג. און דאָרט ביסטו שוין אויסער דעם
פאָרט: פון יענער זײַט וואנט איז די פרייהײַט.
איך קאָן שווערן, אז איך האָב גאָרנישט ניט פארשטאנען פון דעם, װאָס ער האָט מיר אריינ-
געשעפּטשעט. נאָר אין א שאָ ארום, ווען איך בין שוין געלעגן אף דער נארע, װאָלט איך מיט
פארמאכטע אויגן דורכגעגאנגען אָט דעם שווערן וועג. פון טונעל צו טונעל, דורך די בערגלעך
און ווענט. נאָר בייס איך האָב געהערט קאשטאָיאנצן, האָט מיך אינטערעסירט אן אנדער זאך:
וויאזוי עפענען אָט דעם פאראָסטעטן, געקאָװעטן טויער? און איך האָב אים געפרעגט:
--- און וויאזוי עפנט מען אים?
-- עפענען קאָן מען ניט, -- האָט געזאָגט קאשטאָיאנץ, -- נאָר מע קאָן אויסזעגן א פענצ-
טערל, אז א מענטש זאָל דורכקריכן. מער קאָן מען גאָרנישט ניט טאָן, און קיין אנדער ארויסגאנג
פון קאזעמאט איז ניט פאראן.
-- איך פארשטיי, --- האָב איך געזאָגט.
נאָר איך בין געווען צו אופגערעגט, איך זאָל עפּעס קאָנען פארשטיין אָדער שטעלן פראגן.
איך װעל דערנאָך פרעגן. און קיין צײַט איז ניט געווען, מע האָט געדארפט זיך אומקערן.
סאשע איז ארופגעקראָכן אף די טיוקעס און גענומען פּױזען צום ארויסגאנג, און איך --- נאָך
אים, נאָר אינמיטן וועג האָב איך אים אָפּגעשטעלט, זיך צוגערוקט צו אים און שטיל געזאָגט אים
אין אויער:
-- סאשע, -- איך האָב דאָס ערשטע מאָל אים אָנגערופן סאשע, -- דו ווייסט, אז דאָס איז אן
ערנסטע און שװוערע זאך. דו פארשטייסט עס ניט ערגער פון מיר. נאָר מיר געפעלט דער פּלאן.
עמעס, איך האָב נאָך אים גוט ניט באטראכט, און דו וועסט מיר נאָך דארפן אים דערקלערן. אָבער
זאָג מיר: מיט וועמען װילסטו דאָס מאכן, נאָר מיט מיר, צי נאָך מיט עמעצן? -- און איך האָב א
טראכט געטאָן: , ניין! ניין! זאָלן טווערסקאָי און זשיליאוויטשוס זאָגן, װאָס זיי ווילן, ער איז ניט
קיין פאשיסט, ניט קיין פארעטער. ער וויל אויך ארויס אף דער פרײי, קיין מאָסקװע, אפן ראָג פון
וואסיליעווסקע און גאָרקי"גאס".
-- איך ווייס ניט, -- האָט סאשע געזאָגט, -- בעסער װאָלט געווען אינצווייען --- װוייניקער
טומל... נאָר אינצווייען וועלן מיר עס ניט מאכן...
-- איך פארשטיי, --- האָב איך געזאָגט, נאָר איך האָב נאָך גאָרנישט ניט פארשטאנען.
מיר האָבן גענומען פּויזען װײַטער. איצט בין איך געווען פון פאָרנט. איך בין אראָפּ פון די
שינעלן, צוגעווארט אף קאשטאָיאנצן און זיך געלאָזט צו דער טיר, נאָר ער האָט מיך פארהאלטן
און געפרעגט:
-- און די שינעלן?
--- וועלכע שינעלן?
-- מע דארף נעמען מיט זיך שינעלן. איך האָב געזאָגט דעם קאָמענדאנט, אז די ארבעטער
זײַנען אָפּגעריסן און אָפּגעשליסן, פרירן און דערפאר ארבעטן זיי ערגער. זיי קאָנען קראנק ווערן.
איך האָב אים פאָרגעלייגט ארויסגעבן שינעלן. ער האָט דערלויבט און מיר געגעבן דעם שליסל
פון דעם סקלאד. איך בין פריער אויך געגאנגען אהער, -- ער האָט זיך װי פארענטפערט, -- נאָך
אָנעטשעס, נאָך געוואנט אף צו פּוצן די שטיוול. די שינעלן דארפן זיי ניט. איר פארשטייט?
אן אויסזען האָב איך מיסטאם געהאט פון א דולן. איך האָב נאָך גאָרנישט ניט פארשטאנען,
און עפשער האָב איך שוין עפּעס פארשטאנען.
-- איך פארשטיי, -- האָב איך געזאָגט.
81
יולו ייח = 7 254 מנפֿלישעאאייפור
מיר האָבן גענומען פונעם שטאבעל אן איבערגעבונדענעם פאק און אים ארױיסגעטראָגן אף
די טרעפּ. קאשטאָיאנץ האָט פארלאָשן די ליכט, פארמאכט די טיר, ארויסגענומען פון דער קע-
שענע דעם שלאָס און אים אופגעהאנגען, און מיר האָבן אראָפּגעטראָגן די שינעלן.
עס איז שוין געווען שפּעט, און אינגיכן איז מען געקומען מאכן אן איבערוף. מע האָט אונדז
איבערגעציילט, פארשפּארט די קאמערעס, און מיר האָבן זיך געלייגט... מעגלעך, אז אבע, פּיניע
אָדער קוניק האָבן מיך עפּעס געפרעגט, מעגלעך, אז איך האָב זיי געענטפערט, נאָר מײַנע געדאנ-
קען זײַנען געווען װײַט -- אין טונעל, לעבן דעם אײַזערנעם טויער און װײַטער פון אים. עס
זײַנען אופגעשװוּמען א סאך פראגן, נאָר קיין ענטפער האָב איך דערװײַל ניט געפונען -- אלץ
איז געווען פארנעפּלט, ניט קלאָר.
ווער, אשטייגער, װעט אויסזעגן א לאָך אין טויער, און מיט װאָס װעט מען אויסזעגן? און
וויאזוי מאכט מען עס ביכלאל?..
אויסזעגן, ריכטיקער --- אויסבויערן, דארף מען, פארשטייט זיך, מיט אן עקבויער, איז וו
נעמט מען אים?
לאָמיר זיך פאָרשטעלן -- מיר האָבן אים געקראָגן... און וען זאָל מען בויערן אָדער
אויסזעגן?.. באטאָג זײַנען מיר בא די גריבער, אף באנאכט פארשפּארט מען אונדז אין די קא-
מערעס. הייסט עס, אז אויסזעגן דארף מען אין די שאָען פאר דעם אפדערנאכטיקן איבערוף, און
דאָס איז אזוי װייניק צײַט... און דער גרילץ פון דעם דרעל? אן ארבעט איז עס א רוישיקע -- מע
װעט דערהערן... נו, גוט, מע האָט שוין אויסגעזעגן, אויסגעבויערט... איז ווען לויפט מען? בא-
נאכט? נאָר אף באנאכט פארשליסט מען די קאמערעס.
נאָר איך האָב אויסגעמיטן די שװעריקײַטן און זיי אריבערגעשפּרונגען, װי די מיידעלעך די
;קלאסן?, װאָס זיי צייכענען אף די טראָטוארן,
נו, לאָמיר זאָגן, עס איז שוין אויסגעזעגן, מע איז שוין ארויס פון די קאמערעס, שוין אדורך
די טונעלן, איז ויָאזוי ספּראװעט מען זיך מיט דער אויסערלעכער וואנט? ויאזוי נעמט מען זי
אײַן? מע דארף א לייטער, און מינאסטאם א הויכן. וויפל מעטער האלט די וואנט?.. דאָס האָט
קאשטאָיאנץ ניט געזאָגט...
ניין, דאָס איז אלץ נארישקײיַטן!.. ניין! און ווידער ניין!.. און עפשער איז עס טאקע א פּראָװאָ-
קאציע. טװערסקאָי און זשיליאוויטשוס זײַנען גערעכט -- סאשע איז א געפערלעכער מענטש.
ער האָט מיר דערציילט א מײַסע ניט געשטויגן ניט געפלויגן און איך האָב אָנגעשפּיצט די אויערן.
דער קאָפּ האָט וויי געטאָן, און די געדאנקען האָבן זיך געפּלאָנטערט. נאָר וועגן עפּעס אנ-
דערש האָב איך טראכטן ניט געקאָנט, און איך האָב זיך געזאָגט: ,,סטאָפּ! הייב אָן פון אָנהײיב. אויב
עס װעט זיך ניט באקומען -- איז נאָכאמאָל פון אָנהײב. ביז עס װעט זיך באקומען".
פריִער פון אלץ דארף מען באשליסן -- ער איז א פארעטער צי ניט קיין פאָרעטער, דאָס
איז דאָס וויכטיקסטע. דאָס איז דער יעסאָד פון אלע יעסוידעס... און דאָך איז ער ניט קיין פארע-
טער... פארשטייט זיך, אז זײַן אָרנטלעכקײַט איז נאָך ניט דערוויזן געװאָרן, נאָר דאָך איז בעסער
צו גלייבן אין אָרנטלעכקײַט.
א פּראָיעקט איז דאָס א שווערער. קימאט ניט קיין מעגלעכער. נאָר אן אינטערעסאנטער, מע
דארף טראכטן און טראכטן. עס טאָרן ניט זײַן קיין שום צופּעליקײַטן, קיין שום בלויזן. ניט אזוי
די צופּעליקײַטן -- דאָס איז אומפארמײַדלעך, --- װי די בלויזן. אלץ דארף זײַן אויסגערעכנט
און אויסגעכעזשבנט, װי דער סאמע קאָמפּליצירטער מארשרוט. צו אלץ דארף מען זײַן גרייט.
און אָפּלײגן אין דער לאנגער באנק טאָר מען ניט. אויב זיך נעמען דערפאר, דארף מען עס טאָן
גלײַך אָדער גלײַך זיך אָפּזאָגן און אויספילן דעם צווייטן וואריאנט...
איך האָב דורכגעטראכט, װי מיר האָט זיך געדאכט, די הויפּט-פראגן, נאָר איך האָב גאָר
ניט געװוּסט, וויפל מאכלויקעס, רייד און צווייפל עס װעט ארויסרופן יעדע פראגע! איך האָב זיך
גענומען צוהערן, צי סאשע שלאָפט... מײַנע כעוורע זײיַנען געשלאָפן. טשערנאָוו האָט געכראָפּעט,
נאָר צי איז ער געשלאָפן -- האָב איך ניט געװוּסט, אין סאשעס ווינקל איז געווען שטיל.
איך האָב ניט געװאָלט גיין צו אים. איך האָב געװאָלט א טראכט טאָן, זיך האלטן אן אייצע
מיט די כאוויירים. נאָר עס איז מיר דורכגעלאָפן א געדאנק: אויב ער איז א הונט, שלאָפט ערי
אויסגעפילט די פארגעבונג פון קאָמענדאנט און שלאָפט. אזעלכע פּארשוינען מאטערט ניט דער
געוויסן. אויב ער איז א מענטש, אוב ער וויל אוועק און אונדז ארויספירן --- װעט ער ניט
אײַנשלאָפן. נאָך אזא עקסקורסיע קאָן מען גלײַך ניט אנשלאָפן ווערן...
און איך האָב באשלאָסן: איך װעל א קוק טאָן, צי שלאָפּט ער צי ניט, און שטילערהייט צוגע-
פּױזעט צו זײַן װינקל, דער אומגעדולד --- מײַן פײַנט --- האָט װידער באזיגט די פאָרזיכטיקײַט..
ער איז ניט געשלאָפּן, און איך האָב זיך דערפרייט. זיך צוגעלייגט לעבן אים, און אלע פראגן,
89
װאָס האָבן מיך געמאטערט, האָבן זיך ארויסגעוויזן פאר איבעריק --- ער האָט אליין מיר אף אלץ
געענטפערט: דער קאָפּ האָט בא דעם באָכער געארבעט.
פון זײַנע ערשטע ווערטער האָב איך פארשטאנען: די דאָזיקע זאך האָט ער צוגעטראכט שוין
פון לאנג און פון לאנג אלץ באקלערט, נאָר קיינעם ניט געזאָגט, װײַל איינער אליין האָט ער
גאָרניט געקאָנט מאכן. די פראגע מײַנע -- צי קאָן מען פונדאנען ניט אנטלויפן? -- האָט אים
אופגערודערט... הערנדיק סאשעס רייד, האָב איך געטראכט: ,מאָלאָדיעץ: מאָלאָדיעץ!"
דעם טויער, האָט ער דערקלערט, דארף מען דורכבויערן, און מאכן דאָס קאָן נאָר א געניטער
שלאָסער. דאָס אײַזן איז גראָב, דארפן די אויסגעבויערטע לעכלעך זיך לייגן איינס אפן אנדערן.
נאָר דאָס איז נאָך ניט אלץ: אין די ווינקלען -- אין דעם אייבערשטן צי אין דעם אונטערשטן --
דארף מען לאָזן צוויי ניט קיין דורכגעבויערטע עקן, אנדערש װעט דאָס פענצטערל ארויספאלן
פאר דער צײַט.
;ריכטיק!*
הייסט עס, דארף מען א דרעל, און א שלאָסער דארף מען. א דרעל קאָן מען קריגן בא טשער-
נאָוון, בא אונדזער קייטן-מײַסטער. צי קאָן מען אים געטרויען? קאָן זײַן, אז ניט אינגאנצן, נאָר
קיין אנדער בריירע איז ניטאָ. טשערנאָוו האָט ליב גאָלד. ער קלײַבט גאָלד שטילערהייט. מע
דארף אים געבן גאָלד. ער, סאשע, האָט א ביסל, און מע דארף נאָך קריגן. נאָר טשערנאָוו װועט
אליין דעם טויער ניט בויערן, ער איז א פאָרזיכטיקער, און די דײַטשן האָבן אים שטענדיק אין
אויג --- זײַן ווארשטאט געפינט זיך אין קאראול-געביידע. אף באטאָג פארשליסט מען אים דאָרטן,
הייסט עס, דארף מען א שלאָסער...
;איך על קריגן א שלאָסער, --- האָב איך אין געדאנק געזאָגט צו זיך אליין. --- פּיניע קרא-
קאָווסקי איז ביז דעם קריג געווען א שלאָסער...*
-- ארבעטן װעט זײַן בעסער באטאָג, -- האָט סאשע פאָרגעזעצט, -- ווען אין קאזעמאט איז
קיינער ניטאָ. הייסט עס, אז דער שלאָסער דארף זיך מאכן קראנק, נאָר דאָס איז זייעד געפער-
לעך. אויב מע װעט באמערקן, אז איין און דער זעלבער ארעסטאנט איז א לאנגע צײַט קראנק,
װעט מען אים צעשיסן. קיין קראנקע ארבעטער דארפן זיי ניט. עמעס, זיי קוקן זיך שטארק ניט
צו, װער עס קרענקט, אבי עס זאָלן ניט פעלן אף דער ארבעט מער וי צוויי מענטשן. הייסט עס,
אז דער שלאָסער װעט קאָנען בלײַבן. מעגלעך, אז ניט יעדן טאָג, נאָר ער װעט קאָנען, אויב,
פארשטייט זיך, װאָשטשין, אונדזער דאָקטער און בראנדמײַסטער, װעט אים לאָזן. נאָר עס איז
פאראן נאָך איין שװעריקײַט: מיטן שלאָסער דארף מען לאָזן אין קאזעמאט א מענטשן אף
סטראכירן.
;ריכטיק! אלץ איז ריכטיק...* -- האָב איך געכאזערט אין זיך.
--- לאָמיר זאָגן, אז דאָס פענצטערל איז פארטיק, -- האָט סאשע גערעדט. -- איז וויאזוי גייט
מען ארויס פון די קאמערעס? דארף מען א שליסל. נאָר די שלעסער זײַנען ניט פון אינװייניק, פון
אויסן זײַנען זיי, אין די קאָרידאָרן. הייסט עס, אז מע דארף אריינדרינגען אין קאָרידאָר ניט דורך
דער טיר. נאָר צוליב דעם װעט געוויס אויסקומען אונטערזעגן אין דער קאָרידאָר-גראטע איין
שטאנג, אויסבייגן אים און ארויס אין קאָרידאָר, נאָר אויך דאָ װעט מען זיך ניט באגיין אָן טשער-
נאָוון. דעם שטאנג קאָן ער אליין אונטערזעגן אָדער געבן א זעגעלע. אזויארום איז טשערנאָוו אין
דעם גאנצן איניען דער וויכטיקסטער מענטש. אויב ער װעט זיך אָפּזאָגן, דארף מען זיך אפילע
ניט נעמען. מע דארף אים געבן גאָלד.
;מיר װועלן אים געבן גאָלד! מיר װעלן אים פארשיטן מיט גאָלד!* -- האָב איך געטראכט,
נאָר געשוויגן. איך האָב בלויז געהערט.
-- נאָר דאָס איז נאָך ניט אלץ, -- האָט סאשע פאָרגעזעצט. -- עס װעלן זײַן נאָך אנדערע
שװעריקײייַטן. אשטייגער -- א לייטער. מע דארף א זעקס-זיבנמעטערדיקן לייטער, וועלכן מע
זאָל קאָנען צושטעלן צו דער וואנט. איז װוּ נעמט מען אים? און וויאזוי שלעפּט מען אים ארויס
דורכן טונעל? הייסט עס, אז דער לייטער דארף זײַן א צונויפגעשטעלטער פון דרײַ צי פיר טיילן.
דערביי קאָן ניט זײײַן קיין רייד וועגן צוועקעס און וועגן א האמער -- דאָס מאכט א טומל. דעם
לייטער דארף מען צונויפבינדן. די שטאפּלען צובינדן צו די זײַטיקע לײַסטלעך און דערנאָך --
איין לייטער צום צווייטן.
;מאָלאָדיעץ! דו ביסט א כאָכעם! די אײַסאָרן זײַנען גרויסע מענטשן!" -- האָב איך זיך גע-
פרייט, נאָר אלץ נאָך אין זיך. :
-- הייסט עס, -- האָט סאשע אונטערגעפירט א סאכאקל, -- איז דאָס װיכטיקסטע --
טשערנאָוו, א דרעל, א שלאָסער, א זעגעלע און א לייטער, דאָס איבעריקע װעט מען שוין זען.
ער איז אנשוויגן געװאָרן. אין אנטקעגנדיקן ווינקל, בא דער קאָרידאָר-גראטע, האָט געכראָ-
פּעט טשערנאָוו און זיך ניט אָנגעשטױסן, װאָס פארא האָפענונגען מיר לייגן אף אים.
8
און פּיניע קראקאָווסקי איז געשלאָפן -- ער האָט ניט געװוּסט, װאָס איך קלײַב זיך אים
פאָרלייגן.
עס זיינען געשלאָפן און גאָרנישט ניט געװוּסט אבע, קוניק און אלע איבעריקע אסירים פון
פאָרט.
נאָר מיר זײַנען ניט געשלאָפן. איך האָב געפרעגט:
-- און פאר וועמען וועלן מיר דאָס אלץ מאכן, פאר אלעמען צי נאָר פאר די, װאָס וועלן צו-
גרייטן דאָס אנטלויפן? --- ניט ווילנדיק האָב איך אים נאָך אלץ אױסגעפּרווט,
--- פאר די, װאָס ווילן אנטלויפן, -- האָט סאשע געענטפערט. ער איז שטיל געבליבן, דער-
נאָך צוגעגעבן: -- איך פּערזענלעך טו דאָס פאר סטאסיען.
--- פאר וועלכער סטאסיע?
--- איר קענט זי, א מיידל פון דער פרויען-קאמערע...
יאָ, איך האָב זי געקענט, סטאסיען. א בלאָנדע, מיט געשוירענע האָר, װי בא א ייַנגל. א
בלוי-אויגיקע, קוקט אף דיר, װי א כײַעלע, און האלט דעם קאָפּ עטװאָס אף א זײַט. אפן האלדז
איז בא איר א דינער שניט, װוי א רויט בייוועלע...
סאשע האָט פארבראכט מיט איר. זיי זיינען געזעסן באנאנד אין קאָרידאָר אָדער אין אונדזער
קאמערע און וועגן עפּעס געשמועסט. זי אף פּויליש, ער -- אף רוסיש. נאָר ס'ווייזט אויס, אז זי
האָבן פארשטאנען איינס דאָס אנדערע.
סטאסיע איז געווען איינע פון די פיר מיידלעך, אף וועלכע דער קאָמענדאנט האָט ארופגע-
לייגט דרייפאכע פליכטן -- קאָכן, וואשן און באפרידיקן די מענערישע באדערפענישן פון די
ארעסטירטע... נאָר אין געגעבענעם פאל איז עס, דאכט זיך, געווען ליבע... ליבע בלײַבט ליבע.
אפילע אין אזא אָרט. אין אזעלכע ערטער איז זי נאָך שטארקער. די געפילן ווערן שארף אנט-
בלויזט, װי געעפנטע אָדערן און װי די געעפנטע גריבער, אָדער גאָר פארקערט, וערן אָפּגע-
טעמפּט און פארוועלקן.
--- פאר װאָס איז זי אהער ארײַנגעפאלן?
--- פאר דעם, װאָס אלע, -- האָט סאשע געענטפערט.
סטאסיעס געשיכטע האָב איך זיך דערװוּסט שפּעטער מיט א צײַט, נאָר דערציילן זי על
איך איצט. נאָכדעם וועט מיר דער קאָפּ ניט זײַן דערביי.
סטאסיע קאָכאנאָװיטש איז אויסגעוואקסן אין גראָדנע, אין א שטילער שטאָט באם ניעמאן.
סטאסיעס טאטע איז געווען א דאָקטער, די מאמע -- אן אקושערן. די איינציקע טאָכטער, זייער
ליבלינג, איז אין נײַן-און-דרײַסיקטן יאָר, נאָכן פארענדיקן די גימנאזיע, אוועקגעפאָרן קיין
ווארשע, אין אוניווערסיטעט דערלערנען, לוט דער מישפּאָכע-טראדיציע, מעדיצין. און דאָ איז
אױיסגעבראָכן די מילכאָמע.
מע האָט באָמבירט ווארשע. קיין ווארשע האָבן זיך געריסן די דײַטשן, און אָפּשטעלן זי
האָבן די פּאָליאקן ניט געקאָנט... און סטאסיע איז א ביסל צופוס, א ביסל מיטן צוג געקומען אהיים
קיין גראָדנע. נאָר דאָ זײַנען אויך פאָרגעקומען ענדערונגען. די רויטע ארמיי. סאָוועטנמאכט.
אָנשטאָט דעם בורזשואזן פּױילן -- סאָוועטיש װײַסרוסלאנד. אייניקע איז עס געפעלן, אנדערע
ניט געפעלן, נאָר סטאסיעס מישפּאָכע האָט געלעבט, וי פריִער: דער פאָטער האָט געארבעט אין
שפּיטאָל, די מוטער אין געבורט-הויז.
דעם הארבסט פון פערציקסטן יאָר האָט סטאסיע פארבראכט אין ווילניוס, סאָפּקאָלסאָף איז
ווילניוס אויך אן אוניווערסיטעט-שטאָט, דער דאָרטיקער אוניווערסיטעט איז, דאכט זיך, אפילע
עלטער פון דעם ווארשעווער... נאָר לערנען איז איר דאָרט ניט אויסגעקומען. ווידער א מילכאָמע.
קיין גראָדנע זײַנען ארײַן די דײַטשן.
און דאָס לעבן האָט זיך פארענדיקט.
באם פאָטער אין דער אָפּטײלונג זײַנען געלעגן זיבן אָדער אכט פארווונדעטע רויטארמייער.
זיי זײַנען אָט ערשט אָפּערירט געװאָרן, און דער טאטע האָט זיי ניט אויסגעגעבן. ער האָט זי
איבערגעביטן די פאמיליעס אף פּױלישע און פאָרגעזעצט היילן. נאָר מע האָט אים געמאסערט.
עס זײַנען געקומען עסעסאָווצעס און די גאנצע מישפּאָכע --- דעם פאָטער, די מוטער, סטאסיען --
אוועקגעפירט אין געסטאפּאָ און זיי ארײַנגעזעצט אין פארשיידענע קאמערעס.
שוין אפן ערשטן פארהער האָט דער אױיספאָרשער, א באיאָרטער פּליכעוואטער מאנצבל,
װאָס האָט גוט גערעדט פּויליש, איר געזאָגט, אז זי איז א שיין מיידל און איר געמאכט א קאָמפּלי
מענט: ער האָט באמערקט, אז זי איז ענלעך אף זײַן טאָכטער. ער האָט איר געשטעלט עטלעכע
ניט וועזנטלעכע פראגעס און איר צוגעזאָגט עפּעס-װאָס טאָן פאר איר און פאר אירע עלטערן
אויך.
84
סטאסיע האָט ניט געגלייבט... און אין א װאָך ארום -- די װאָך איז געווען א הונגעריקע, א
שלאָפּלאָזע --- האָט מען זי װוידער צו אים געבראכט,
ער האָט זי באגעגנט מיט א שמייכל. אופגעשטאנען. זי באזעצט אין א פאָטעל און איִר גלײַך
דערלאנגט א בריוו פון די עלטערן... הייסט עס, ער האָט זי ניט אָפּגענארט... זייער גוירל, האָבן
זיי געשריבן, איז אדאנק דער ארײַנמישונג פון דעם הער האופּטמאן פיל גרינגער. מע װאָלט זי
צעשאָסן, נאָר אָנשטאָט דעם װעלן זיי ארבעטן אין טורמע-שפּיטאָל, און קאָן זײַן, אז מע װעט זי
אינגיכן באפרײיען. זיי האָבן געבעטן די טאָכטער, זי זאָל זײַן א קלוגע, א גוט מיידל און זי זאָל
זיך אָפּהיטן. זיי האָבן געבעטן נאָכאמאָל באדאנקען דעם הער האופּטמאן פאר דער גרענעצלאָזער
גוטסקײיַט זיינער, פאר זײַן אופמערקזאמקײַט.
סטאסיע האָט באגאָסן מיט טרערן דעם בריוו און געדאנקט, װוידער געלייענט און ווידער
געװויינט. און ער האָט זי בארויִקט. געשטאנען איבער איר און איר אײַנגערעדט.
זי איז פרײַ, האָט ער געזאָגט. זי קאָן גיין אהיים. ער האָט, פארשטייט זיך, ריזיקירט, נאָר
װאָס טוט מען ניט צוליב אזא טײַער מיידל... און ער האָט איר דערלאנגט די שליסל פון איר
שטוב -- דער מאמעס שליסל, אָנגעסילעטע אף א פּידקאָווקעלע. זי האָט אויך דאָס פּידקאָווקעלע
באגאָסן מיט טרערן.
אים האָט זיך אײַנגעגעבן, האָט איר דערקלערט דער האופּטמאן, ראטעווען פון קאָנפיסקאציע
זייער הויז און דאָס פארמעגן. עמעס, צוליב דעם, נאָר צוֹליב דעם, האָט ער באשלאָסן װוינען בא
זיי, אין איין צימער, אין קאבינעט פונעם דאָקטער. אויב זי האָט ניט קעגן, אוב ער װעט ניט
ענג מאכן דער יונגער באלעבאָסטע, װעט ער צײַטװײַליק דאָרט װוינען. שוין אָפּגערעדט דערפון,
אז דאָס וועט זי פארהיטן פון קאָלערלײ אָנגריפן מיצאד דער פּאָליצײ.
ביטע! ביטע! זאָל ער װוינעף.. זאָל ער װוינען וויפל ער וויל!.. ער האָט אזוינס געטאָן פאר
אירע עלטערן און פאר איר זעלבסט!.. זי האָט זיך גאָר ניט געקאָנט גלייבן, אז ער איז א געסטא-
פּאָוועץ, א דײַטש... צווישן זי זיַנען אויך פאראן מענטשן!
נאָר אף דער גאס, האָט געװאָרנט דער הער האופּטמאן, איז בעסער, זי זאָל זיך ניט באװײַזן.
זאָל זי זיצן אין שטוב. אין שטאָט קומען פאָר אונטערזוכונגען. מע זוכט באָלשעװיקעס, דעזער-
טירן. מע שיקט אוועק די יוגנט קיין דיַטשלאנד. און אויב מע װעט זי א צווייט מאָל ארעסטירן,
איז װוער ווייסט, צי װעט ער איר קאָנען העלפן. צום באדויערן, איז ער נאָר א האופּטמאן...
געוויס, געוויס! זי פארשטייט, און זי װעט זיצן אין שטוב. זי איז אים אזוי דאנקבאר, אזוי
דאנקבאר, אז זי האָט גאָר ניט קיין ווערטער דאָס אויסצודריקן!
די שטוב האָט אָנגעװאָרפן אף איר א פּאכעד. א פּוסטע, א פארומערטע. דאָס וועש און דאָס
אָנטאָן --- אפן דיל. נאָך דער אונטערזוכונג האָט קיינער ניט צוגעראמט. אפן מעבל -- שטויב,
8
ג
0
און אפן דיל -- שטויב. בא דער מאמען האָט אלץ געפינקלט. בלויז אין קאבינעט פילט זיך, אז
עמעצער לעבט דאָרט, נאָר ניט דער טאטע -- א פרעמדער.
אן אײַנגעשטאנענער רייעך פון טוטין... דאָס בעטגעוואנט ליגט אפן דיוואן... דער אש-בע-
כער איז פול מיט אָפּשניצלעך... אן אָנגעהױבן פלעשל װײַן... טונקל געװאָרענע טריסקאווקעס,
װאָס האָבן שוין געלאָזט דעם זאפט... און דייטשישע גאלעטן...
עס האָט זיך איר שטארק געװאָלט נעמען א גאלעט. זיך אויסגעהונגערט אין טורמע... נעמען?
ניין... דאָס זײַנען פרעמדע גאלעטן, זײַנע גאלעטן. נו, און איינעם? נאָר איינעם... איינעם װעט זי
נעמען -- ס'איז דאָ א סאך... זי האָט גענומען. אופגעגעסן... און זיך א צי געטאָן נאָך א צווייטן,
דערנאָך נאָך א דריטן... זי האָט זיך געכאפּט, ווען דער טעלער איז שוין געווען פּוסט... מיילע, זי
וועט זיך אנטשולדיקן און ער וועט איר מויכל זײַן.
און װאָס וועט זײַן, אויב מע װעט די עלטערן ארויסלאָזן ניט אין א װאָך ארום און ניט אין
א כוידעש ארום, נאָר אין א שאָ אָדער צוויי ארום? אלץ קאָן זײַן. זי האָט מען דאָך ארויסגעלאָזט.
און די מאמע האָט ניט ליב קיין אומאָרדענונג. מע דארף אופראמען, אײַנהייצן די וואנע, זיי זאָלן
זיך קאָנען ארומוואשן --- אין טורמע איז שרעקלעך שמוציק. נאָר פריִער װעט זי זיך אליין אויס-
באָדן, און דער קווארטיראנט װעט געוויס נעמען א וואנע.
זי האָט צעעפנט די פענצטער -- זיי זיינען ארויסגעגאנגען אין סאָד. אופגעראמט. אָנגעריסן
בלומען פון די בייטן. און אין שטוב האָט זיך אלץ געענדערט -- די שטוב איז געװאָרן וי
פריער, ליב און אייגן. זי האָט מיט פארגעניגן זיך אױיסגעבאָדן אין דער וואנע. זיך איבערגעטאָן.
אוועקגעזעצט זיך אין א ווייכן שטול, גענומען א ניט-דערלייענטן בוך. נאָר ס'האָט זיך ניט גע-
לייענט. זי האָט זיך צוגעהערט. דער טאטע מיט דער מאמע קאָנען פּלוצעם קומען..
זי זײַנען ניט געקומען. געקומען איז דער הער האופּטמאן. און נאָך פון דער שװועל גענומען
זי לויבן. אָט װאָס עס באטייטן פרוייַשטע הענט! ס'איז שווער זי אָפּצושאצן... סארא ריינקײַט! פאר
א דײיַטש איז ריינקײַט איבער אלעס. אין רוסלאנד איז שמוציק. עמעס, דאָ איז פּוילן צי װײַסרוס-
לאנד, נאָר ;דאס איסט עגאל -- װשיסטקאָ יעדנאָ...* אָ, וי ער איז גליקלעך, װאָס ער האָט אומ-
געקערט די פריילן סטאסיע אהיים!
ער האָט געבראכט א סאך געשמאק עסן. דער האופּטמאן איז אוועק זיך וואשן, און זי האָט
צוגעגרייט צום טיש. ארויסגעלייגט פון די פּאקעטן אף די טעלער קעז, װוּרשט, אוגערקעס, פאש-
טעט, און איר האָט זיך װוידער שרעקלעך פארװאָלט עסן. נאָר זי האָט ניט געגעסן. ניין, אָן אים
װועט זי ניט נעמען עסן זײַנע געשמאקע זאכן.
פון דער וואנע איז ער ארויסגעגאנגען װי א היימישער, אין א פּיזשאמע און אין א כאלאט,
און האָט אינגאנצן אופגעהערט ענלעך זײַן אף א דײַטש. אין איר פאָרשטעלונג זײַנען זי אלע
געווען מיליטערישע. אין מונדירן, מיט רימענס, אין שטיוול. און אף קיין געסטאפּאָװעץ איז ער
אינגאנצן ניט ענלעך געווען. א ראָזעװער, א גוטער, א לויכטנדיקער. װי דער עלטסטער פון א
מישפּאָכע, װאָס רוט אָפּ נאָך דער ארבעט.
נאָר עפּעס האָט זי געקימערט. דאָרט, אין געסטאפּאָ, ווען ער האָט געטראָגן דעם שרעקלעכן
שווארצן פרענטש, האָט זי ניט מוירע געהאט פאר אים, און דאָ, אין דער היים, אין דער פּיזשאמע,
אין כאלאט, אין די שטעקשיך האָט זי זיך עפּעס געשראָקן פאר אים. זי האָט עס ניט ארויסגע-
וויזן, נאָר מוירע געהאט, און ניט פארשטאנען פארװאָס. דער קאפּיטאן איז צופרידן געווען, און
דער שמייכל האָט זיך געשמאָלצן אף זײַן פּאָנעם.
ער האָט געבראכט פון קאבינעט װײַן. יענץ אָנגעהויבענע פלעשל און נאָך צוויי, ניט קיין
אָנגעהױיבענע. ער האָט לײַכט און געניט זיי געעפנט, אָנגעגאָסן איר און זיך און פאָרגעלייגט
אויסטרינקען פאר איר אומקערן זיך... ;פון אזא אָרט פונוואנען מע קערט זיך געוויינלעך ניט
אום...* און צוגעגעבן, אז ער װעט מיט פארגעניגן אינגיכן אופהייבן דעם באָקאל פארן אומקערן
זיך פון אירע עלטערן, פון דעם פּאן דאָקטער און זײַן פרוי.
סטאסיע האָט קימאט ניט געטרונקען, און געגעסן האָט זי ניט קיין סאך. זי װאָלט געגעסן
מערער, נאָר זי האָט זיך געשעמט, און דער הונגער איז געשטילט געװאָרן. איר האָט זיך פאר-
װאָלט שלאָפן. די אויגן האָבן זיך אזש פארמאכט, אזוי האָט זיך לט שלאָפן. דאָס איז מינא-
סטאם איבער די שלאָפּלאָזע נעכט אין טורמע.
א גרויסער שאָד, -- האָט באדויערט דער הער האופּטמאן, -- דאָס קינד פאלט פון די פיס.
און ער האָט נאָך געװאָלט אויסטרינקען מיט איר קאווע. עמעסע ,באָנען קאפע", און א ביסל
קאָניאק, דעם בעסטן, פראנצויזישן, נאָר אויב זי װויל אזוי שלאָפן, זאָל זי זיך לייגן. און ער װעט
נאָך זיצן, א טראכט טאָן, א טרוים טאָן. ער איז געוווינט צו איינזאמקײיט -- אזא איז שוין דאָס
סּאָלדאטישע לעבן... ?דאָברא נאָץ! גוט שלאפען, פרױילײַן!*
86
א דאנק:! מינאסטאם איז ניט גוט, װאָס זי גייט אוועק, נאָר איר ווילט זיך אינדערעמעסן
שטארק שלאָפן. א גוטע נאכט! און נאָכאמאָל א דאנק פאר אלץ, װאָס עֶר האָט געטאָן פאר דער
מאמען, פארן טאטן און פאר איר, פארשטייט זיך, א גוטע נאכט!
זי איז ארײַן צו זיך. פארמאכט די טיר. ניט אָנצינדנדיק די שײַן, האָט זי זיך אױיסגעטאָן
און זיך ארונטערגעגליטשט אונטער דער קאָלדרע. זי האָט וי געוויינלעך אונטערגעצויגן די קני.
ס'איז גוט בא זיך אפן געלעגער... און גלײַך אנשלאָפן געװאָרן.
געשלאָפן איז זי שטארק. נאָר, דאכט זיך, ניט לאנג. זי האָט זיך אופגעכאפּט פון עפּעס א
שװערקײיט... און פון דעם, װאָס עמעצער האָט זי געגלעט מיט א גרויסער הייסער האנט.
ס'איז איר געװאָרן שרעקלעך.
זי האָט אָנגעהויבן שרייען און אינגאנצן זיך אופגעכאפּט,
זי האָט זיך א ריס געטאָן, געפּרוּװוט זיך אופזעצן און ווידער געשריגן, נאָר א צווייטע האנט
האָט איר פארמאכט דאָס מויל...
דאָס איז ער. ער! ער עטעמט הייס איר אין פּאָנעם.
אופהייבן זיך האָט זי ניט געקאָנט -- ער איז געווען א שווערער, און שרייען האָט זי ניט
געקאָנט -- ער האָט איר שטארק פארמאכט דאָס מויל. און בײַסן אים האָט זי ניט געקאָנט. גאָר-
ניט, גאָרניט האָט זי ניט געקאָנט. בלויז ווארפן זיך. אָבער אירע פיס, וועלכע זײַנען פון אָנפאנג
שטארק געווען, זײַנען אָפּגעשוואכט געװאָרן, געװאָרן װי פרעמדע, און זי האָט אופגעהערט זיך
צו ווארפן...
ערנאָך האָט זי לאנג און ביטער געוויינט. ביז בלוט געביסן די ליפּן און ניט אופגעהערט
צו איבערכאזערן איינס און דאָס זעלבע: פארװאָס האָט ער עס געטאָן? שרעקלעך, שרעקלעך! ער
האָט דאָך אזוי געהאָלפן איר און אירע עלטערן. ער איז דאָך א מענטש, ניט קיין כײַע.
זי איז געלעגן אף דער לינקער זײַט און געװאָלט ארייַנוואקסן אין דער וואנט, נאָר די וואנט
האָט אין זיך ניט אריינגעלאָזט. אראָפּגײן האָט זי אויך ניט געקאָנט. מע האָט געדארפט אריבער-
קריכן איבער אים, און ער װעט ניט לאָזן, ער װעט זי װוידער כאפּן מיט די שווייסיקע הייסע
לאפּעס. און קיין קויעך איז ניט געווען.
ער האָט זיך פארענטפערט. זי איז גערעכט. אזוי טאָר מען ניט. נאָר ער האָט זי ליב. ער
האָט זי ליב באקומען פון דער ערשטער מינוט. דערפאר האָט ער זי געראטעוועט און װועט ראטע-
ווען אירע עלטערן. פארשטייט זיך, ער איז אף א סאך עלטער פון איר, ער װאָלט געקאָנט זײַן
איר פאָטער. נאָר ער איז א מאנצבל און א סאָלדאט --- צוויי יאָר איז ער אף דער מילכאָמע..
ניין! ניין! זאָל ער שװײיגן. זי װיל ניט הערן. דאָס, װאָס ער האָט געטאָן, איז מיִעס, שרעקלעך,
שוידערלעד, זי װועט זיך הענגען אָדער זיך אופשנײַדן די אָדערן -- זי ווייסט, ויאזוי מע טוט עס,
און אף זײַן געוויסן וועט עס בלײַבן... און װוידער און ווידער געווייגט.
זי האָט זיך ניט אופגעהאנגען. און ניט צעשניטן די אָדערן. נאָר ניט דערפאר, װאָס זי האָט
געװאָלט לעבן, --- צוליב די עלטערן. זיי װועלן זיך אומקערן, און דאָס װעט זיי הארגענען. די
עלטערן וועט ער ארויסלאָזן -- זי האָט אים נאָך געגלייבט. ער האָט דאָך ניט אָנגעשריבן זייער
בהלנן.;
באטאָג איז געווען גרינגער -- ער איז ניט געווען. נאָר עס איז געקומען דער אָװנט, די
נאכט.
זי האָט מער ניט געוויינט, ניט געשריגן. זי האָט שטײַף פארמאכט די אויגן, פארפּרעסט די
ליפּן און זיך געסטארעט ניט עטעמען. עס האָט געעקלט פון דעם שווייסיקן האופּטמאן.
אזוי האָט געדויערט א װאָך. זיבן טעג און זעקס נעכט. פון שאבעס ביז שאבעס. זי האָט
אופגעהערט צו עסן, בלאס געװאָרן, זי האָט אפילע ניט געראמט די שטוב. און דער הער האופּט-
מאן האָט וי פריִער געלויכטן און געגלאנצט, געהאט א װוּנדערלעכע שטימונג.
שאבעס איז ער געקומען פרי און ניט אליין -- מיט א ברײטפּאָנעמדיקן, ברײטפּלײציקן
אָפיצער אין א שווארצן פרענטש און אין א װײַס אָנגעקראכמאליעט העמד, װאָס האָט אונטערגע-
שפּארט זײַן קוואדראטן קין. זי האָט ניט געװוּסט, װער יענער איז לויטן ראנג, נאָר לויט דעם, װי
דער הער האופּטמאן האָט זיך געהאלטן מיטן גאסט, לויט דעם, וי ער האָט זיך גענייגט קע גע-
שפּרייט פאר אים, האָט זי פארשטאנען, אז דאָס איז א וויכטיקע פּערזאָן.
זיי זייַנען געזעסן אין קאבינעט בא דעם נידעריקן טישעלע און געטרוגקען. דער הער האופּט-
מאן איז געזעסן אין פאָטעל, דער גאסט --- אף דעם דיוואן. זי האָט ניט געטרונקען און זיך באמיט
ניט קוקן אף זיי. זי האָט אראָפּגעלאָזט די אויגן און אינגאנצן זיך צונויפגעצויגן.
דער גאסט האָט געשוויגן, נאָר א סאך געטרונקען, און דער האופּטמאן האָט געשפּאסט און
געלאכט,
87
אומגעריכט האָט דער האופּטמאן זיך אופגעהויבן און געזאָגט, אז אף עטלעכע טעג פאָרט ער
אוועק קיין קאָוונע. נאָר זי דארף זיך ניט באומרויִקן. אליין װעט ער זי ניט לאָזן. זײַן קאָלעגע און
פרײַנט װעט אכטונג געבן אף איר. אויסער דעם, -- האָט ער איר אײַנגערוימט א סאָד, -- איז
דאָס זייער א ווירקזאמער מענטש, און פון אים איז אינגאנצן געווענדט דער גוירל פון די עלטערן.
אזוי, אז זי דארף פאָלגן דעם גאסט און ניט טאָן קיין גארישקײיטן. אין קיין פאל ניט!
ניין, ניין, זי װעט דאָ ניט פארבלײַבן, זי װעט גיין נעכטיקן צו די שכיינים...
דער הער האופּטמאן איז געװאָרן אין קאס, געװאָרן רויט און אָנגעכמורעט. פון זײַן פּאָנעם
איז פארשװװוּנדן די גוטמוטיקײַט.
זי װעט אין ערגעץ ניט גיין! קיין שום שכיינים. אף דער גאס איז איצט די קאָמענדאגטן-שאָ.
זאָל זי ניט טאָן קיין נארישקײיטן!
דער גאסט האָט געשוויגן, וי ער װאָלט גאָרנישט געהערט, צי עפשער האָט ער ניט פאר-
שטאנען קיין פּויליש. ער האָט װוי פריִער געטרונקען.
דער קווארטיראנט איז אוועקגעגאנגען. און זי איז געבליבן. און דערנאָך...
זי איז געזעסן, װי אף נאָדלען. און שוין פארשטאנען, געװוּסט, אז באלד װעט פאָרקומען דאָס
סאמע ערגסטע... און עס איז פאָרגעקומען.
ער האָט זי געכאפּט פאר א האנט און זי א שלעפּ געטאָן צו זיך. אױיסרײַסן זיך האָט זי ניט
געקאָנט. זי האָט אים א ביס געטאָן, זיך אײַנגעקלאמערט מיט די ציין אין לעפּל פון זײַן אויער.
ער האָט זי אװועקגעשלײַדערט פון זיך. זי איז אומגעפאלן אפן דיל, זיך א קלאפ געטאָן אין קאָפ,
אופגעשפּרונגען, אנטלאָפן אין פאָדערהויז און א שלעפּ געטאָן די אריינגאנג-טיר.
זי איז געווען פארשלאָסן. און קיין שליסל איז ניט געווען. זי איז א װײַלע געשטאנען, זיך
א לאָז געטאָן לינקס, אין דעם וואנע-צימער, און זיך פארשלאָסן, פארוקט דעם פארוקער.
אין וואנע איז געווען פינצטער. דער שאלטער איז געווען אין קאָרידאָר, נאָר אזוי איז געווען
בעסער --- די פינצטערניש האָט זי אויסבאהאלטן.
פון אָנפאנג האָט מען גאָרנישט ניט געהערט. דערנאָך איז ער ארויסגעגאנגען אין פאָדער-
צימער און גענומען ארומשפּאנען איבער די צימערן, קלאפּן מיט די טירן. ער האָט זיך אומגע-
קערט, פארבייגעגאנגען דעם וואנע-צימער און אוועק אין קיך, ער האָט א שטופּ געטאָן די טיר
פון דעם קלאָזעט, זיך דאָרט פארהאלטן, אראָפּגעלאָזט די וואסער, ארויסגעגאנגען און א פּרוּוו
געטאָן די טיר פון דעם וואנע-צימער.
-- ראוס!
זי האָט געשוויגן.
-- אויב דו ועסט גלײַך ניט ארויסגיין, --- ער האָט גערעדט אף דײַטש, --- װעל איך ארויס-
זעצן די טיר צוזאמען מיטן קייטל.
זי האָט זיך געבעטן בא אים;
-- מע דארף ניט... צוליב װאָס טוט איר עס? דער הער האופּטמאן װעט אינגיכן זיך אומ-
קערן. אויב ער וועט זיך דערוויסן...
דער גאסט האָט זי איבערגעשלאָגן. גענומען ריידן אף פּױיליש. ער האָט געזאָגט אזוינס, אז
זי איז פארגליווערט געװאָרן.
-- באָק! דער האופּטמאן האָט דיך אָפּגעגעבן מיר -- פארשטייסט! אף הײַנט, אף מאָרגן
אף וויפל איך װועל װעלן. קום ארויס, אָדער איך װעל ארויסזעצן די טיר!
-- ס'איז א ליגן! א ליגף! -- האָט זי גענומען שרײיַען. --- איר זײַט א מיִעסער, עקלהאפטער,
שרעקלעכער מענטש. איר זײַט א כײַע... און דער הער האופּטמאן איז א כײַע, נאָר ער האָט
געראטעוועט מײַנע עלטערן, און איך בין אים דאנקבאר, און אײַך פארהאס איך! אלע דײַטשן
פארהאס איך... אלע, אלע!
ער האָט זיך צעלאכט:
-- געראטעוועט די עלטערן!? מיט דײַנע קרעטינען האָב איך אליין זיך באשעפטיקט. איך!
פּערזענלעך איך! איך האָב זי אָפּגעשיקט קיין אוישוויץ. דו ווייסט, װאָס אזוינס איז אוישוויץ? בא
אײַך הייסט דאָס אָשװענצים. זיי זײַנען שוין ארויסגעפלויגן דורכן קוימען, און אויב זיי זײַנען
נאָך ניט ארויסגעפלויגן, וועלן זי ארויספליען... קום ארויס, פּוילישע פעל!
עס האָבן זיך א שאָט געטאָן שרעקלעכע װוערטער, און די טיר האָט געדונערט אונטער די
קלעפּ פון זײַנע שטיוול. די טיר האָט געקרעכצט, נאָר זיך ניט אונטערגעגעבן. דאָס מיידל האָט
זי אונטערגעשפּארט מיט דער פּלייצע, מיט די הענט. די קלעפּ האָבן אָפּגעקלונגען אין דער ברוסט.
זי האָט געמיינט: אָט-אָט װעט ער זיך ארײַנרײַסן. און זי האָט זיך דערמאָנט -- איבער דער
האנטפאס אף דעם פּאָליטשקעלע ליגט דאָס ראזיר-געצײַג פון דעם קווארטיראנט, א בערשטעלע,
א ניקלירט בעכערל, א טעצעלע און א גאָל-מעסער מיט א װײַס ביינערן הענטל.
88
זי האָט גלײַך געפונען דאָס גאָל-מעסער און עס אופגעעפנט.
וועגן קיין זאך האָט זי מער שוין ניט געקלערט.
די טיר איז געגאנגען כאָדאָראָם. ער האָט זי ארויסגעזעצט צוזאמען מיטן פארוקער.
די שײַן האָט א שניט געטאָן אין די אויגן.
דאָס גאָל-מעסער -- דעם האלדז...
אוֹן פונעם האלדז האָט א פליס געטאָן בלוט..,
דער געסטאפּאָװעץ האָט זיך דערשראָקן. ניט פאר איר, --- פאר זיך. אין געסטאפּאָ האָט ער
געקאָנט טאָן מיט איר, װאָס ער האָט געװאָלט, נאָר דאָ, אין א פּריוואטער קווארטיר, האָט עס
געשמעקט מיט א סקאנדאל. ער האָט זי אוועקגעפירט אין שפּיטאָל און איבערגעלאָזט א פּראָד
טאָקאָל: ,א פּרוּוו באגיין זעלבסטמאָרד בייסן ארעסטירן".
מע האָט זי געראטעוועט. אויסגעהיילט. דערנאָך איבערגעפירט אין טורמע. פון דאָרט ---
הינטער פּאָניעװעזש, אין א קארליקאָוון קאָנצלאגער. באטאָג האָבן דאָ די קאצעטניקעס געארבעט
אף אן אעראָדראָם, אף באנאכט האָט מען זיי פארשפּארט אין א קײַלעכדיקן באראק אָן פענצטער.
זי האָט צוויי מאָל געפּרוּווט אנטלויפן. מע האָט זי געכאפּט, אוועקגעפירט קיין קאונאס און פון
דאָרט אין דער ,אונטערנעמונג 1005-ב".
אין דעם נײַנטן פאָרט האָט סטאסיע קאָכאנאָװויטש באגעגנט סאשע קאשטאָיאנצן, און זי
האָבן זיך ליב באקומען.
מע זאָגט, אז ליבע איז שטארק, װוי דער טויט.
איך האָב געזען דעם טויט. יאָ, ער איז שטארק, נאָר מיט קיין ליבע װאָלט איך אים ניט
פארגלײַכט. איך װאָלט געזאָגט אנדערש: די ליבע איז שטארק וי דאָס לעבן...
(סאָף קומט)
ייִדיש --א. זינגער
יויסעף קאַטליאר
ליב ע-ליד ען
װוּ'ביסטו?
אן אפדערנאכט אָן ליכט, אָן קלאנגען. פון רעכטס און לינקס האָבן די טאנען
הבוט יט טיט בי איך ,אע גען געזיפצט: ,גענוג אײַך שוין צו שפּאנען
פון דובלטי ביז מאיאָרי1,
ש י י 4
װוּ ביסטו איצטער, טײַערע? ר עי
שטילט אײַן די הערצער אײַערע!"
פונװײַטנס האָט דער יאם אָן לאָשן
דעם ברעג געקושט, זײַן דאָרשט געלאָשן, בל ליא לע עטאר עה איה
די גלוטן אומגעהײַערע
פון דובלטי ביז מאיאָרי. װוּ ביסטו איצטער, טײַערע?
דאָס בעסטע
ליבסטע, צווישן טאָג און נאכט און דאָס בעסטע --- דײַנע הענט,
וועגן דיר האָב איך געטראכט. זייער צארטקײַט, זייער בלענד,
ביסטו טאקע אָנגעקומען זייער שטארקײיט, װאָס װאָלט, דאכט זיך,
און דאָס בעסטע מיר געבראכט. איבערטראָגן בערג געקענט.
און דאָס בעסטע --- איז דײַן בליק. ליבסטע, צווישן טאָג און נאכט
אויגן --- ברונעמלעך פון גליק. וועגן דיר האָב איך געטראכט,
װען איך זע זיי, װען איך זע דיך --- און ס'האָט אלץ אין מיר געזונגען
קערט מײַן יוגנט זיך צוריק. און ס'האָט אלץ אין מיר דערוואכט.
די שאַָ פאר דײַן קומען
דו האָסט דען צו טאָן מיט א טויבן? ס'פּאסירן דאָך מײַסעס-געשיכטעס!.*
איך הער, װי עס װאָרקען די טויבן, ווען װעל איך שוין זען דאָס געזיכט
פארנאכט-צו זי פּליִען אין פּאָרן, דיינס?!
און ס'לויכט זיי אין הימל אין קלאָרן :
א שטעגל -- א זוניקס, א גאָלדנס... דו האָסט דען צו טאָן מיט א שטומען?
ווען װעל איך דערהערן דאָס קאָל דײַנס?? די שאָ, ווען דו דארפסט צו מיר קומען. --
דו האָסט דען צו טאָן מיט א בלינדן? זט סטע װעכטער אין זעבן
איך זע, וי די שטערן זיך צינדן אף ליפּן אף מײַנע זיך וועבן,
און קוקן זיך איבער מיט שטראלן; זיך בינדן אין קייטעלעך, רינגעןייי
;וווּ ווערט עס דײַן טרײַע פארפאלן? קום, כ'האָב דיר אזויפיל צו זינגעןיי
פון דער ליטערארישער יערושע
1 קוראָרטישטעטלעך אין לעטלאנד.
0
אטא יא רייא ריע יי עב אק על א א וצ מן. ונ יי 6 א ער יי אט
דערמאָנונג
אין טיפן וואלד, װוּ ס'זדרעמלען די בערעזעס
און גראָזן וויאנען געל, האָט אומגעריכט
פאר מיר א בלענד געטאָן דײַן שיין געזיכט,
געטאָן א קלונג די שרעק דײַנע: -- אָ, יעזוס!
איך האָב פון הויכער הייך דיך אומגעקערט,
דערווארעמט און דערפרייט דײַנע כאלוימעס
און דיר דערוויזן, אז דער שענסטער טרוים איז
אָט דער, װאָס האָט א שײַכעס צו דער ערד.
דער טאָג איז מער אומזיסט שוין ניט פארגאנגען,
געזונגען דער ארום האָט שוין ניט סטאם.
עס האָבן אונדז געווידמעט די געזאנגען
די נאכט, דער וואלד בישכיינעס מיטן יאם..
ליכט
זיצסט אין שאָטן, פול מיט זאָרגן,
פול מיט קנייטשן דײַן געזיכט,
װאָס באהאלטן זיי, פארבאָרגן,
דעקן צו אזוי געדיכט?
אין לאנגע ווינטער-נעכט, אין זומער-טעג
געזען האָב איך איין װועג -- צו דיר דעם ועג.
אין קלאָרע הויפנט שניי, אין ביימער-צוויט
האָסטו פאר מיר געלויכטן און געבליט.
גערעדט כ'האָב צוֹ דעם ווינט און דיך געמיינט,
צוגאסט
פארגעסן גאָר, אז ס'איז נאָך האלבער נאכט,
א יונגע פּאָר הינטער מײַן פענצטער לאכט
און ווערט נאָר אף מינוטן בלויז אנשוויגן,
אף די מינוטן, װעדליק איך געדענק,
ווען ס'שליסן זיך צונויף די ליפּן ענג
און ס'הארץ פארשטילט, גייט אויס פון
פארגעניגן.
דער קאָליר פון דײַנע אויגן
שפּיגלט זיך אין רעגנבויגן,
דו בא אים, צי ער בא דיר
האָט גענומען דעם קאָליר?,
דעם געשמאק פון דײַנע ליפּן
האָבן רויזן אויסגעקליבן
צו פארשיקערן די בין...
איך ווייס אויך ניט, װוּ איך בין!
גיי איך צו דעם טײַך -- די שטראָמען
זינגען, כאזערן דײַן נאָמען,
! מיט דער שלאנקײַט דיך דערמאָנען,
פּלוצעם האָט דײַן פּאָנעם, מיידל, וּ
זיך צעשמייכלט אומגעריכט }
און געװאָרן לויטער, איידל,
פריילעך פון... א ביסל ליכט.
כ'האָב אלע מיינע לידער אויסגעלייענט
דער שטערן-הייך, די שאָטנס אף דער ערד,
און זיי האָבן פארשטאנען מיך, אפּאָנעם.
פון דיר געבראכט מיר גרוסן און סימאָנים,
דײַן נאָענטקײַט פון װײַט מיר אומגעקערט.
כ'ווער ניט אין קאס, איך צינד ניט אָן די ליכט,
איך קלאפּ ניט אָן אין פענצטער אומגעריכט.
שטיי, פּאָרל, שטיי ביז טאָג ארומגענומען!י.
דו פּאסט אזוי צו מײַן געמיט, דו פּאסט!
מיר דוכט זיך, אז מײַן יוגנט איז צוגאסט
צו מיר הײַנט אף א ביסעלע געקומען...
וי א ניגן, וי א ליד.
כ'האָב א בריירע? זינג איך מיט!
לאָז איך זיך אין וואלד -- די קליאָנען
און די שאָטנס, שטריך נאָך שטריך,
וועמען מיינסטו מאָלן? דיך.
ס'זאָל דײַן בילד כאָטש זײַן דערנעבן!
אײַנגעגעבן, וי אין לעבן,
איינע מײַלעס, כיין אף כיין --
ווילסט א קוק טאָן? קום צו גייף!
יאנקל יאקיר
מעכוטאָנים גײען..
אס מעג הוליען א שטורעם, עס מעג רעגענען מיט שוועבל, נאָר דער
אלטער מידער כאנקיער וועג רוט ניט. ער פירט, דער וועג, צום הויף
פון ראשיד אמידאָוו. בא אים זײַנען טיר-און-טויער אָפן סײַ באטאָג און סײַ באנאכט. און יעט-
ווידן גאסט טראָגט ער אנטקעגן, אָט דער האדרעספּאָנעמדיקער אוזבעק, דרײַ זאפטיקע ווערטער:
-- סאלאם אלייקום, אָרטאָג... -- סע הייסט: שאָלעם-אלייכעם, כאווער!..
און פאר יעטווידן נײַ-געקומענעם פארנייגט ער זיך דרײַ מאָל ביז צו דער ערד און דרײַ
מאָל גלעט ער זיך די צעפּאלאָשעטע סיווע באָרד און שאמקעט דורך די שטשערבאטע ציין זײַנע:
--- מערכעמעט... נאן יעַיִן... -- עס דארף הייסן: איר אלע, וואנדערער און גייער, מידע און
פארשטויבטע, הונגעריקע און דאָרשטיקע, שלעפעריקע און פארמאטערטע, װאָס איר קומט פון
װײַטע װאָגל-וועגן, זעט, טיר-און-טויער זײַנען צעפּראלט, איז קומט ארײַן און לעשט אײַער
דאָרשט און שטילט איער הונגער און רוט אָפּ אין שאָטן פון מײַן געצעלט.
דורך דעם אָפענעם טויער שפּאנט ארײַן מיט פּאמעלעכדיקע מעיושעװודיקע טריט א הויכער
ייִד, א דארער װי א צאם-שטעקן, איטשע-מייער יאבלאָנסקי פון ביאליסטאָק. ער פאָכט זיך מיט
זײַן צעקנייטשטן קאפּעליוש, און דער װוינט שויבערט זײַנע גרויע קאָלטענעס, וועלכע זײַנען
באדעקט מיט שטויב.
מיט זײַן פארקוילט פּאָנעם און זײַנע צעבארשטענע האָר דערמאָנט ער אין א פארצײַטיקן
שאָליִעך-מעיוכעד, װאָס פלעגט אוועקפאלן א פארכאלעשטער באם לעצטן טרעפּל פונעם קיניגס
טראָן, ליימויר, אזוי צו זאָגן: ;אדויני מעלעך, האר מײַנער, ניט קיין גוטע בסורע האָב איך דיר
הײַנט געבראכט"... ער שטרעקט אויס, דער ביאליסטאָקער, זײַן מאָגערע האנט און שמייכלט
טרויעריק:
--- איר ווייסט, פּאני לאפּושנער, מע זאָגט, אז אָנזאָגן א שלעכטע בסורע דארף מען זיך ניט
אײַלן, מיקאָלשקן, אז מע האָט נאָך אָנצוזאָגן אזא בסורע, וי מײַנע...
דערביי איז דאָס קאָל בא איטשע-מייערן א צעבראָכנס, אן אָנגעשפּאָלטנס. די פארווירטע
בליקן זײַנע בלאָנקען פארומערטע אין אלע זײַטן..
-- זיי האָבן שוין פארכאפּט קיעוו אויך, פּאניע לאפּושנער. און אויב זיי וועלן אזוי גיין, די
ראָצכים, ייַמאך שמאָם װועזיכראָם, װײַטער, איז מאָסקװע אויך פארביי... און דעמלט מעגן מיר
זיך שוין באצײַטנס נייען טאכריכים.
מײַן מיריעמל גיט א שפּרונג אוף פון אָרט, װי עס װאָלט גערעגנט אף איר מיט פײַער. זי
גיט זיך א לאָז צו יאבלאָנסקין מיט אויסגעשטרעקטע הענט, וי זי װאָלט אים גרייט געווען דוי-
רעס צו זײַן...
--- שװײיַגט, איך בעט אײַך, שװײַגט... איר ווייסט דאָך, אז א װאָרט איז א טהאָם און א
װאָרט איז א יאם... אויב איר האָט ניט קיין ראכמאָנעס אף זיך, זײַט זיך כאָטש מעראכעם אף
אונדזערע קינדער, -- כליפּעט זי מיט א טכינע-קאָל.
זי לאָזט זיך אראָפּ צו דער ערד, מיריעמל, און שלוכצט אינדערשטיל, װי נאָך א גרויסן
בראָך. דאָס קלייד איז בא איר צעכראסטעט און די צעפּאטלטע האָר האָבן זיך צוגעקלעפּט צום
פארשווייסיקטן שטערן, אזוי, אז מע זעט נאָר קוים ארויס אירע קארע אויגן.
-- נארעלע, -- שפּרײט ער אויס, דער ביאליסטאָקער, זײַנע בלייכע הענט איבער מײַן
װײַבס קאָפּ, עפּעס טאקע נאָר, װי ער װאָלט זי װועלן בענטשן, -- מע טאָר ניט אזוי אײַנלײגן
וועלטן... מאלע װאָס מע רעדט און װאָס מע זאָגט... און אז איך זאָג, מיינט איר שוין, אז עס איז
עק וועלט? אָט בין איך אײַך גאָר געקומען פארבעטן אף א כאסענע, -- נעמט ער זי אײַן, איטשע"
מייער, מיריעמלען, װי מע נעמט אײַן א קליין קינד, --- מיר קומט גאָר א מאזלטאָוו, מײַן זון, מײַן
בעניאָכיד, מײַן אוורעמעלע האָט כאסענע פאר אײַער שײַקע ברינזארס טאָכטער, שעוועלע.
92
= זט א ר בע 0 + נ עי ר אי א
ער איז א טויגער, יאבלאָנסקי, ער ווייסט, מיט װאָס מע קאָן ווייך מאכן א באטריבט וויי-
בערש הארץ. װעהאָרײַע, דערהערט דאָס װאָרט כאסענע, גיט זיך מײַנע הענדעם-פּענדעם א הייב
אוף פונעם אָרט, לויפט ארײַן אין דער קיביטקע, און עס קומט ארויס פון דאָרטן א ציכטיקע
ייִדישע טאָכטער מיט מאמע-כיין אין די טרויעריקע קארע אויגן. זי זעצט זיך אוועק אף א שטיין,
מיט די הענט פארלייגט אפן בויך, גלײַך דאָרט װאָלט געווען די שאצקאמער פון איר פאָלק, מיט
אָפענע מויל-און-אויערן, גרייט צו הערן א טשיקאווע מײַסע, װי אלע װײַבער פון דער גאָרער
וועלט.
ניט װייניק בושעס האָבן מיר, די נײַ-יאָנגעקומענע, זיך אָנגענומען מיט אָט דעם שײַקע
ברינזאר אונדזערן. שוין אין סאמע אָנהייב, ווען ראשיד אמידאָוו האָט אונדז אלע ברייט אויסגע-
זעצט אף דעם מיט וװערעטקעלעך פארשפּרייטן דיל און דערנאָך אװעקגעלײגט א גאנצע
פאטשיילע מיט לעפּיאָשקעס, פארנייגנדיק זיך בעשאס-מייסע אין אלע זײַטן און שמייכלענדיק:
,מערכעמעט -- פּאָזשאלוסטע... נאן יעַיִן... לעפּיאַסקא קושאיעם", -- האָט שײַקע ברינזאר
באוויזן, װאָס ער קאָן.
דער קוטנער, קעמינהעג האָאָרעץ, האָט אָפּגעקרישלט פון דער לעפּיאָשקע א קעזאיסל, אזוי-
פיל, וויפל א פרומער ייַד דארף האָבן אף א מויצע, און געטאָן האָט ער עס שטיל און געהיט,
דערביי איינגעטונקען דאָס ברעקעלע לעפּיאָשקע אין א ציירעלע זאלץ, װאָס ער האָט ארויסבא-
קומען פון איינער פון זײַנע פילצאָליקע בוזעם-קעשענעס, און, פארשטייט זיך, ניט פארזאמט צו
מאכן דערביי א בראָכע אף דער שיינער מידע פון האכנאָסעס-אָרכים... מײַנע האָט אָפּגעבראָכן
צוויי דרויבעלעך, נאָר אף צו געניסן, און איר דרויבעלע האָט זי אויך שטילערהייט אוועקגעגעבן
אונדזער טעכטערל, אזוי אז דער אוזבעק זאָל ניט זען.
אָבער דאָס סאמע געדיכטע איז געקומען ערשט דעמלט, ווען שײַקע ברינזאר, א ייָד א דעמב,
פון ערגעץ א פארװאָרפן מאָלדאװיש דאָרף דאָמבראָווען, האָט געגעבן א שטרעק אויס זײַן בא-
האָריקטע האנט און פאר איין פּינטל מיטן אויג מאמעש צעמאָלט די לעפּיאָשקע, טאקע נאָר
עפּעס וי ער װאָלט געהאט א מילכל צװישן די ציין.
--- פּאניע ברינזאזשע, נעכיי װאָלט איר זיך אפריִער כאָטש געווען אויסגעשװענקט דאָס
מויל מיט א פּאָסעק, -- האָט אים איידל א טאָרקע געטאָן באם ארבל דער ביאליסטאָקער. --
װאָס מיינט איר, סע איז דאָ א בעסאראבער לעקעך-ביסן?.. איר מאכט דאָך אונדז צו לײַטיש
געלעכטער.
-- מע װעט אונדז באשטעקן מיט פעדערן, -- האָב איך אונטערגעהאלטן דעם ביאליסטאָקער
מיט א שלאבעריקן טאָן פון איינעם, װאָס ווייסט, אז סע זײַנען ארויסגעװאָרפן די רייד.
איך קוק אף מיַן לאנדסמאן און זע, אז ער איז אייש-לעהאָווע.
-- ברע אָמוליע1ֿ, --- גיט ער זיך א קער צו מיר, -- מיילע די-אָ זײַנען קירישע פּלאכטא-
נעס, זיי האָבן דען געװוּסט פון א לעבן האָבן זיי דען? שטענדיק געסיװויעט באם רעבנס טיש,
געזונגען איישעך, מיילעך, קאטשקע דריילעך און געגעסן קאדאָכעס אפן זייגער... און סע איז
זי אויך געווען גוט. אָבער אײַך, אן אונדזעריקן, דארף איך דערציילן, אז בא אונדז האָט מען אל
געהאָרעװעט, אי געגעסן... עפשער בא אײַך אין דעם קעקעלע, װאָס הייבט זיך אָן מיט א פּיי און
ענדיקט זיך מיט א צאדיק (דאָס איז ער מעראמעז אף מײַן שטעטל פּערליץ), איז מען געזעסן
מיט פארלייגטע הענט. אָבער בא מיר, אין דאָמבראָווען, פלעג איך מיך אופכאפּן אין די זאָרעס,
ווען גאָט אליין איז נאָך געשלאָפן, און פארטיק מאכן א מאמעליגע מיט א באָרשטש און ערשט
דערנאָך ריִען מיט דער נאָז די עהד, אזש ביז אין דער זינקענדיקער נאכט ארײיןי.
קענטיק, אז עס טוט אים אליין האנאָע פון אָט דעם שיינעם מײַנעלאָשן זײַנעם, מאכמעס
מיטאמאָל לייגט ער אזוי גוטברודעריש אוועק זײַן רעכטע האנט אף דעם ביאליסטאָקערס אקסל
און מיט דער לינקער שפּארט ער זיך אזוי קונציק אָן אין מיר, אז סע וואזשעט אונדז אזש אראָפּ
צו דער ערד.
-- איר ווייסט, װאָס כ'על אײַיך זאָגן, -- ווערט ער שוין א ביסל ווייכער, -- כ'האָב געהאט
א זיידן האָב עך געהאט... האָט ער געלעבט הונדערט יאָר. א װאָך פאר זײַן ניפטער ווערן האָט ער
געזאָגט, אז ווען דער בודזשאק? זאָל ווערן א כאלע און דער ניעסטער א ראָסל, װאָלט ער אײַנגע-
טונקען די כאלע אין ראָסל... ווילט איר, אז איך זאָל זאט ווערן װי איר, מיט א שמעק און א לעק?
ס'מיינט איר, איך בין א מעלופּם-קינד בין איך, הא?!
-- פארגעסט ניט, רעב שייקע, אז מיר זײַנען דאָ געסט, -- פּרוּװט אים צוימען דער קוט-
1 מענטש איינער,
? א בארג אין מאָלדאװיע.
8
1
4
/
,
/
,
:
...2 .גי + + - - ייה יז 55 אי 55
נער, --- און סע איז נאָך א לאנגס און א ברייטס... און דעריקער טאָר מען ניט פארשעמען דעם
שטאם, װײַל דאָ זײַט איר ניט איר, דאָ זײַנען מיר אלע מיר...
-- אייסעך װאָס, ברודערצו, פײיַפט אײַך אויס פון די אלע כקירעס. הײַנט לעבט מען, מאָרגן
שטארבט מען... װאָסי, איך דארף מיך עפּעס אײַנקויפן בא זי אין ייִכעס דארף איך מיךף?..
ווער ווייסט, וויפל אָט דער היציקער שמועס װאָלט נאָך געווען אָנגעהאלטן, ווען סע לויפן
ניט אָן פארסאָפּעטע און פריילעכע, זיך האלטנדיק בא די הענט, שעוועלע ברינזאר און אוורעמעלע
יאבלאָנסקי, ביידע באשאָטענע פון קאָפּ ביז די פיס מיט בױימװאָל-קװייטעלעך, ביידע אזעלכע
לויכטנדיקע און גליקלעכע, גלײַך די גאנצע וועלט װאָלט געװוען זייערע.
דערזען איר טאטן אזא צעקאָכטן, האָט שעוועלע א קוק געטאָן צוערשט אף אים, דערנאָך אף
אונדז אלע, װוי איינער זאָגט: ,באלד װעט איר הערן, װאָס א בעסאראבער מיידל קאָן". דערנאָך
האָט זי מיט א פעסטער, געלאסענער שטימע א זאָג געטאָן געציילטע קײַלעכדיקע ווערטער, עפּעס
טאקע נאָר, וי זי װאָלט אָנגעסיליעט פּערעלעך אף א שנירל:
-- טאטע, סע האָט זיך שוין באנײַס צעשפּילט אין דיר דער פּױער... נאָך קענסטו זיך ניט
צוימען די געפילן, טאטע?..
בא די ווערטער ,פּוער* און ,געפילן? האָט זיך שײַקע אױיסגעראָסטיעט, געװאָרן נאָך העכער,
מענערישער און... אָנגענומען א פול מויל מיט וואסער...
ער האָט פון שטענדיק אָן גרויס דערעכערעץ, דער ברינזאר, פאר דער טאָכטערס , געהויבע-
נער שפּראך", און כוץ דעם ווייסט ער, אז דאָ דארף מען האלטן צונג, װײַל דאָס פּאָרל האָט זיך
פארקאָכט נאָך אף דער בארזשע אין טשארדזשאָו, ווען מע האָט די פּוילישע און בעסאראבישע
פּלייטים אוועקגעשיקט אהער, קיין כאָרעזם, און מיט א ליאדע קרום װאָרט קאָן ער אלץ
קאליע מאכן.
ער װאָלט, נעבעך, שטארק כיישעק געהאט, שײיקע, אָנעמען זײַן שעוועלען בא דער האנט,
אָט אזוי וי זי שטייט און גייט, זי צופירן צו איטשע-מייערן און אים א זאָג טאָן;
-- װאָס זאָגט איר עפּעס, רעב איטשע-מייער, אף אײַער שנירל? גיט נאָר, זײַט זשע מויכל,
א קוק אף דעם פּענעמל... אף די פּאָסטעמקעס... הײַנט דאָס פיסקעלע אירס וויפל האָט די װערט?
יענע װעט אײַך דעקן דעם גרעסטן אָראטאָר אין דער וועלט...
און נאָך װאָלט ער אים געזאָגט:
--- און אײַערער, כ'בעט איבער אײַער קאָװעד, זעט מיר אויס צו זײַן א שטיקל טאמע-
ליעטיע... עפּעס אינגאנצן א באנומענס, גלײַך וי אין יענעם יאָר, ווען ער איז געבוירן געװאָרן,
איז געווען אן אויספאל אף רעגן.
א רעגע קראצט ער זיך אין דער פּאָטיליצע, שײַקע, פּונקט סע װאָלטן אים צעביסן מילי-
מיליאסן כאָרעזמער קאָמארן, דאָס הייסט, אז ער נעמט זיך אין די הענט. און טאקע, אָט גייט
ער צו צו איטשע-מייערן, קוקט אים מיט שאָפּענער האכנאָע אין די אויגן און שמייכלט אים אין
פּאָנעם ארײין;
-- ס'געפעלט אײַך עפּעס ס'צווייטל אונדזערס? סע איז אזא וועלט, פאניע יאבלאָנסקי, קינדער
דארף מען אוּוואזשען דארף מען... מ'עט עס נאָך דערציילן אין פריידן, --- שרײַט ער יענעם ארײיַן
אין סאמע אויער ארײיַן, גלײַך דער ביאליסטאָקער מעכוטן זײַנער װאָלט געווען א טויבער.
-- עס זאָל נאָר בלײַבן כאָטש עמעצער, װער עס זאָל דערציילן, -- קרעכצט דער ביאלי-
סטאָקער און קוקט מיט פארגאפטע אויגן אף דעם פּאָרל, װאָס האלט זיך בא די הענט, עלעהיי סע
װאָלט געווען נאָכן מאבל און דאָס זײַנען זי אָקאָרשט ארויסגעקומען פון נויעכס טייווע, אָט אזוי,
וי זי זעען איצט אויס --- בלייכע, הונגעריקע, פריילעכע און פארליבטע.
ביידע צדאָדים ראשן זיך. מע גרייט זיך געשמאק צו דער כאסענע...
עס זײַנען שוין פארגעסן געװאָרן די אלע טערפּקע פאריבלדיקע רייד, אז כאסענע מאכן א
בעסאראבער פאר א פּױלישן איז גלײַך וי מע זאָל צונויפירן א קאץ מיט אן אינדיק, און אז בא
א פארליבטן זעט א קאטשקע אויך אויס וי א מאלעך...
פארקערט, איצט איז גאָר א נאכעס צו קוקן, וי ביידע װײַבער -- ביילע ברינזאר און פרומע-
עטל יאבלאָנסקי --- גייען ארום אפן כאנקיִער מארק און זוכן מעציִעס. זיי פירן זיך ביידע אונטערן
אָרעם, די מעכוטענעסטעס, און מע שמועסט גאָר נאכעסדיק וועגן די קינדער. אלעמאָל, ווען עס
באגעגנט זיי א היימישע ייִדענע און פרעגט זיי, װאָס האָבן זיי שוין פארגרייט צו דער כאסענע,
ענטפערט שוין ביילע פאר ביידע.
זי איז א האָפּערדיקע און באריידעוודיקע, די ברינזאריכע. זי זאָגט אף זיך אליין, אז זי איז
געבוירן געװאָרן אין א באריידעוודיקער שאָ. האקעגן פרומע-עטל איז א פאריאָמערטע שװײַי
גערקע, עפּעס טאקע נאָר װי פון דער טכינע ארויסגענומען, ראק זי וויינט און ראק זי קרעכצט.
4 ו 6
-- א
-- װאָס מיר האָבן, פרעגט איר? -- מאכט ביילע א לאָזדמיך-געמאך-מינע. -- װאָס מיר
האָבן, דארפן מיר ניט, און װאָס מיר דארפן, האָבן מיר ניט,
און קעדיי די פרעגערקע זאָל ניט צושטיין און ניט געבן, כאס-װעכאָלילע, קיין גוט-אויג,
פּאטערט זי ביילע אָפּ מיט א דאָמבראָװענער זאָג:
--- היי און שטרוי און ראָכעװעס... דאָס האָבן מיר.
זי זײַנען אזוי פארטאָן אין די פאָרבערייטענישן, די מעכוטענעסטעס, אז זיי באמערקן גאָר
ניט, װי שײַקע פאָרט ארײַן מיט זײַן ארבע און קעמל אפן מארק. אויגנבליקלעך שפּרינגט ער
אראָפּ פון זײַן ,רײַטװאָגן", גיט א שפּײַ אף דער פּוזשאלע און טוט זיך א לאָז צו ביידע װײַבער,
פאר וועלכע ער גיסט אויס זײַן ביטער הארץ.
-- עס איז דיר ניט דער דאָמבראָװענער שאראבאן, -- פּעסטעט זיך שײַקע, -- און ניט דער
געפלעקטער אָגער. דאָרטן פלעג איך אים געבן א שפּאן אײַן און א יאָג צו דער פּאָסעסיע, אז
סע פלעגט אזש ציטערן די ערד. און דאָ שלעפּ איך מיך ארום אין דעם סדאָם-בעטל, אײַנגע-
שפּאנט אין אווראָם אָװינוס האָרבאטער פעגירע...
עמעס, ער ווייסט, שײַקע, אז אלע עוואקוירטע זײַנען אים מעקאנע, װאָס ער איז שוין, קיין
אײַנהאָרע, אף א דערעך, פארמאָגט שוין אן אייגענעם ,װיִעזד", מיט וועלכן ער פירט בױימװאָל
פונעם סטעפּ צום פארגרייט-פּונקט און אלע טאָג ארבעט ער אויס דרייַ-פיר ,טרודאָדני",, 1
ס'איז א שיינע געשיכטע מיט אָט דעם ,װיִעזד", וועלכע ער האָט שוין דערציילט א מאָל
צען און ער ווערט גאָרנישט מיד צו דערציילן.
אין איינעם א קאיאָר לאָזט זיך שײַקע ארויס אף א שפּאציר איבער די כאנקיער פעלדער.
ער שפּאנט זיך עט אזוי א באדאכטער און א פארטראכטער און עס וויינט דאָס הארץ אין אים: ;א
שיינעם טאכלעס האָסטו געמאכט פון אונדז, ריבוינע-שעל-אוילעם, אזא יאָר אף היטלערן, האָסט
גענומען אזא פעטע, געבענטשטע ערד, אין וועלכער מיר האָבן ארײַנגעלייגט מאָמען און דאָמים,
און זי איבערגעענטפערט אין גאזלאָנישע הענט", -- טײַנעט ער זיך אויס מיטן אלמעכטיקן.
ערשט אף די רייד, זעט ער, יאָגט אָן א רײַטער אף א פערד... עס רעדט זיך אזוי אפן פערד.
מאָלט אײַך, אז דאָס פערד איז געלאָפן פײַיל-אויסן-בויגן און דער רײַטער האָט זיך שוין טעלע-
בענדעט צווישן זײַנע פיס.
דערזען, אז א מענטש הענגט צוישן טויט און לעבן, האָט שייקע פארגעסן אין זײַן קידער-
ווידער מיטן ריבוינע-שעל-אוילעם, געגעבן א פארסטאָפּעװע דעם פערד דעם ועג, עס אָנגע-
כאפט באם צײַמל און געטאָן ניט מיט זײַן קאָל א רעווע ;טפּר-רו-ו", דער סוס איז אזש פאר-
הילצערט געװאָרן אפן אָרט.
א װאָרט אהין, א װאָרט אהער, דער רײַטער איז טאקע געווען ער אליין, דער פאָרזיצער
פונעם כאנקיער קאָלװוירט --- , קיזיל יולדו"?, אגיזבעקאָוו אטאביי. זעט אויס, אז שײַקע האָט
שטארק נויסע-כיין געווען בא אגיזבעקאָוון,. מאכמעס אפן צווייטן טאָג האָט ער אים געשיקט
עקסטרע רופן, אים געגעבן אן ארבע מיט א קעמל און געמאכט פארן עלטסטן איבער אלע קעמלען,
פערד און אייזלען פונעם קאָלװירט, א מין ,סטארשי קאָניוך", דערבײַ האָט ער אים אזוי גוט-
ברודעריש א פרעג געטאָן:
-- סקאזשי, פּאָזשאליעסטע, ברינזאר עקע, קורסאק ניע פּראָפּאל בודיעש?
אין שייקעס איבערטייטשונג האָט עס אזוי געקלונגען:
-- זאָג נאָר, שייקע-ברודער, אין מאָגן איז דיר ניט סקוטשנע?
שײַקע איז אזא מענטש, װאָס די צונג דארף מען אים ניט פּיקן, ער האָט אים זייער שיין
דערקלערט, דעם , טאָווארישטש פּרעדסעדאטעל", אז דער ;קורסאק" איז שוין באלד קיין ,קור-
סאק" ניט, נאָר א מין געדרילעװעט זעקל, אין וועלכן מע מעג שיטן פּאָלאָװעײ-
פון דעמלט אָן פאָרט שייקע ארויס אין אן אוזבעקישער ארבע מיט א קעמל. דעם קעמל האָט
ער א נאָמען געגעבן מעסושעלעך, װײַל פון דעם ביסל, װאָס ער האָט געלערנט אין כיידער, גע-
דענקט ער, אז מעסושעלעך האָט געלעבט א סאך יאָרן, און ער מאָלט זיך אים א הויכן, מיט א
לאנגן האלדז און א האָרב אף די פּלייצעס...
איצט פאָרט עֶר ארײַן גאָר ברייטלעך אפן מארק, שײַקע... ער פאָרט ארײַן מיט א לאנג-
צעצויגענעם הילכיקן ,װיאָ, װיאָי, וי אמאָל אין די טיפע אָסיען-נעכט אפן טראקט דאָמבראָװען--
סאָראָקע, ווען די קרעטשמע איז שוין געווען אונטער דער נאָז, דער רייעך פון די געווירצלטע
פּאָטראװעס האָט שוין געקיצלט די נאָזלעכער, און די פולבוזעמדיקע יעיצערהאָרעדיקע קרעטש-
מערקע איז שוין געשטאנען מיט א לאמטערן אף דער שוועל.
1 ארבעטס-טעג.
? ;רויטער שטערן".
99
ער קוועלט אָן, שײַקע, װאָס ביידע װײַבער, סײי זײַנע, סײַ די ביאליסטאָקער מעכוטענעסטע,
האָבן זיך אוועקגעשטעלט מיט די הענט פּידבאָקעס און קוקן פארגאפטע, װי ער פײַפט מיטן
בײַטשל און יאָלעט אף מאמעלאָשן, פארגעסנדיק, אפּאָנעם, אז דער קעמל פארשטייט זיך נאָר אף
אוזבעקיש. סע געפעלט אים אויך דאָס געזעמל אוזבעקן -- אלטע, יונגע און קליינווארג, װאָס
האָבן פארכידעשט ארומגעסטאמפּעװעט זײַן ארבע און טשמאָקען מיט די ליפּן פון גרויס נאכעס,
װאָס א יאברע פילט זיך אין זייער ארבע, וי בא זיך אין דער היים.
שײַקע איז געקומען אָנזאָגן ביידע מעכוטענעסטעס, אז עס גייט אים, קיין אײַנהאָרע, דורך
טיר און דורך טויער. אָט האָט ער געכאפּט א גרויסע מעציַע.. דער פּרעדסעדאטעל זעלבסט
האָט אים געגעבן צו דער כאסענע א געקוילעטן אייזל...
-- ס'אפּאָנעם, א באשערטע זאך, -- דערציילט שײַקע, -- דער אייזל איז אריינגעפאלן אין
א גרוב און זיך צעבראָכן רוק-און-לענד. האָט אים אגיזבעקאָוו געגעבן דאָס פלייש אן אוואנס אף
די ,, טרודאָדנעס"...
נישקאָשע, ער איז א באָטועך, שײַקע, ער ועט אָפּארבעטן, בארויקט ער זיי.
ער איז אויסער זיך, שײיקע, װאָס ביידע װײַבער שטייען עפּעס נאָר אזוי, וי פּריטשמעליעטע
פון דער בסורע זײַנער. פרומע-עטל דערמאָנט זיך, װאָס פארא פּאָלומעסעקס מיט פיש, פונעם
מיילעכס אויצער, זײַנען געווען בא איר אף דער כאסענע. און ביילע הערט ניט אוף צו ריידן
וועגן די טישן, װאָס האָבן זיך בא איר אף די טנאָיִם געבראָכן אונטער די געבראָטענע אינדיקעס
און גענדז.
אן אנדערשמאָל, טראכט זיך שײַקע, װאָלט ער זײי געגעבן דעם שיינעם גאָב פאר זייער
יאכמערן, נאָר איצטער וויל ער ניט פארשטערן די סימכע.
-- קריכט ארײיַן אין נויעכס טייווע, --- וויצלט זיך דער ברינזאר און העלפט ביידע װײַבער
זיך אופזעצן אף דער ארבע מיט אלע זייערע באכצויצרעס און קלומעקלעך און פארקערעװועט
אהיים מיט א לאנג-צעצויגענעם באלעגאָלישן ,װיאָ!".
אלעמאָל דרייט ער אויס דעם קאָפּ צו די ייִדענעס, און עס פארקלעמט אים באם הארצן, װאָס
ביידע זיצן זי עפּעס אזעלכע פארדײַגעטע און פארומערטע און טוליען זיך איינע צו דער אנדע-
רער טאקע נאָר וי קװאָטשקעס בייס א געוויטער.
ער פּרוּוװוט אָנקניפּן מיט זיי א שמועס, נאָר עס קלעפּט זיך ניט א װאָרט צו א װאָרט... און
דאָ מיטאמאָל, גאָר אומגעריכט, וואקסט אויס סאמע אונטער דעם קעמלס גאָמבע א שווארצכיי-
נעוודיק אוזבעקל, אפן רוקן בא אים -- אן אומגעהייער גרויסער טאש, פון אונטער וועלכן מע
זעט אים קוים ארויס.
-- א קליין װאָלעכל מיט א גרויסער קוטשמע, -- לאָזט זיך שײַקע בעסאראביש ווילגיין
איבער דעם קליינינקן בריווטרעגער.
--- איי, סעלושײַ, כאשים, מאלענקי פּיסמאָ יעסט טיעביע מאלטשיק, --- דראפּעט זיך פלינק
ארוף דאָס אוזבעקל אף די ארבע-רעדער, פאָכענדיק מיט דעם גרויסן קאָנװערט איבער פרומע-
עטלס קאָפּ.
-- װאָס דאבערט ער, דער אוזבעקישער שטאפעט? -- רײַבט זיך פרומע-עטל די אויגן
גלײַך וי די בלענדנדיקע זון װאָלט איר קאליע מאכן די ריע.
--- זײַט זשע מויכל, פרומע-עטל-לעבן, לאָזט איכ'ל לייענען, -- רײַסט שײַקע מאמעש ארויס
דעם קאָנװוערט פונעם צעטומלטן אוזבעקלס הענט, -- מע קען, דאנקען גאָט, אי ייִדיש, אי ריסיש,
אי װאָלעכיש, און מיט א לאָשנקױדעשדיק װאָרט ספּראװועט מען זיך יאקאָש אויך, --- שטעלט ער
זיך אויס פאר דער ביאליסטאָקער מעכוטענעסטע.
און מיט עפּעס אזא בעהארכאָװועדיקער מינע שלעפּט ער פּאמעלעך ארויס דאָס קורצע בריוול
פונעם קאָנװערט, זאָטלט אָן אף דער נאָז די ברילן מיטן איין-און-איינציקן שײַבל און נעמט זיך
לייענען צוערשט אינדערשטיל, פאר זיך, מיטן געדאנק, אז ערשט דערנאָך, ווען ער װועט בײַקו-
מען די הארבע רוסישע איוורע, װעט ער עס איבערזאָגן אף א קאָל.
נאָר אפן קאָל לייענט ער שוין ניט... עפּעס הייבט ער אָן, שײַקע, גאָר מאָדנע צו פּינטלען
מיט די אויגן, וי א האָן פאר קאפּאָרעס שלאָגן, און װישן די פארהוכקעטע בריל מיט זײַן מאָל-
דאווישער געקווייטלטער פאטשיילע, דערנאָך גיט ער זיך א ווענד מיט א געבראָכן קאָל צו די
מעכוטענעסטעס:
-- ווארט צו א מינוטקעלע, טײַבעלעך מײַנע, דאָ, און איך װעל זיך צוכאפּן זאָגן עפּעס די
קינדער. ס'איז זייער א וויכטיק מיכטעוול, און איך אליין קאָן עס ניט מױיצע-פּױצע זײַן. --- און
ריידן רעדט ער צו זיי, שײַקע, מיט דער פּלייצע, גלײַך ער װאָלט מוירע געהאט, אז וי נאָר זי
וועלן געבן איצט א קוק אף אים, װעט פון זיי ביידע װערן צוויי שטיקער זאלץ, װי, לעהאוודל,
פון לאָטס פּלוינעסטע.
6--+0 6
ער גייט ניט, דער ברינזאר, נאָר עפּעס שליאָנדערט ער מיט זײַנע צעריסענע שטיוואלעס
אין שטויב, גלײַך ער װאָלט פארהרוזניעט געװאָרן אין א טיפער קלעפּיקער דאָמבראָװענער
בלאָטע... אין וועג דערזעט ער, װי עס שטארצט ארויס פון צװוישן א רעדל אוזבעקן זײַן ביאלי-
סטאָקער מעכוטן, וועלכער שטייט באם ראדיאָדהילכער א פארטראכטער און, קענטיק, א זויערער.
ער הערט די לעצטע סװאָדקע... :
א רעגע שלאָגט זיך שײַקע מיט דער דייע: אים זאָגן אָדער ניט זאָגן. דערנאָך גיט ער א
טראכט: ,כאָטש א פוילישער ייָד, אָבער א מאנצבל איז פאָרט ניט קיין ייִדענע". און ער נעמט זיך
אָן מיט הארץ:
-- איר הערט, מעכוטן-לעבן, -- איז דאָס קאָל בא אים א צוגעלעגערטס, -- מע רופט שוין
אונדזער אוורעמלען אויכעט אף דער שיינער כאסענע... -- טײַטלט ער מיט דער האנט אפן קאָנ-
ווערט און ווארגט זיך מיט די רייד.
-- איר ווילט זאָגן אף דער מיצווע-מילכאָמע, -- איז בא איטשע-מייערן דאָס קאָל אויסגע-
לאָשן, וי בא איינעם, װאָס האָט שוין קיין קויעך ניט צו ריידן. -- כ'האָב געװוּסט... פריִער-שפּע-
טער... סע וועט אים ניט אױיסמײַדן.
איצט שפּאנען זי שוין ביידע איבער דעם שמאָלן קישלאקישן טראקט. איטשע-מייער אָנגע-
שפּארט אף זײַן איַנגעבויגענעם שטעקן, און שײַקע מיט דער פּוזשעלע אין האנט. זיי גייען און
פילן ניט, װי די סארפענדיקע זון טשמעליעט זיי איבער די קעפּ און דער בריִענדיקער שטויב
פארפּאָראָשעט זיי די אויגן.
אָט זײַנען זיי שוין הינטערן קישלאק, דאָרט, װוּ עס שפּרײטן זיך װײַסיראָזע פּערלדיקע
בוימװאָל-פעלדער. אלץ נעענטער דערגייט צו זיי א געזאנג. דאָס געזאנג איז א האָפּערדיק-פריי-
לעכס, אפילע א פארשייַטס.
-- די וועלט גייט אָפּ אין בלוט, און זיי זינגען גאָר, -- רעדט שײיַקע װי פאר זיך אליין.
-- עס איז טאראן א מעדרעש, אז די וועלט וועט געהאָלפן ווערן דורך א ניגן... ווער ווייסט,
עפשער איז דאָס דער ניגן?.. -- ווענדט איטשע-מייער זײַנע בליקן צום קופּערנעם הימל.
איצט שטייען שוין ביידע מעכוטאָנים הינטער אן אָנגעהורבעט בערגל בױימװאָל-בלימעלעך
און, דערשטוינטע, קוקן זי צו, וי שעוועלע און אוורעמל, ארומגערינגלטע פון א כאָפּטע אוזבעקן,
פירן אָן מיטן געזאנג.
בא איטשע-מייערן באוועגן זיך קוים די בלויע ליפּן.
-- װאָס זאָגט איר עפּעס, רעב איטשע-מייער, -- קוקט שײַקע א דערשראָקענער אף זײַן
מעכוטן, װאָס זעט אים איצט אויס וי גאָר ניט פון דער-וועלט.
-- איך זאָג, סע איז א גרויסע אוויירע, אז מע רײַסט איבער אזא דווייקעסדיקן ניגן.
און אָט פלייצט שוין דאָס געזאנג װי א פרילינגדיק וואסער, און עס דוכט, נאָך א רעגע, און
עס װעט פארכלינען בארג און טאָל:
פארטא, פארטא, טעראמיז, טעראמיז
אשולא, ביז, איטאמיז, איטאמיז...
בױימװאָל, בױימװאָל קלײַבן מיר, קלײַבן מיר,
לידער, לידער זינגען מיר,
זינגען מיר... זינגען מיר...
-- מע דארף, מעכוטן, האָבן א הארץ פון א גאזלען אָנצװאָגן אזא בסורע, -- צערײַבט שײַקע
מיטן צעריסענעם ארבל פון זײַן באלעגאָלישן ראָק א פּאָר דריבנע טרערעלעך.
--- קומט, מירן גיין, מע דארף זיי גאָרנישט זאָגן, זיי װעלן זיך אליין דערוויסן, פריִער צי
שפּעטער... אלציינס... -- דער אויסגעבויגענער שטעקן גיט זיך א ריר פונעם אָרט, װי ער װאָלט
וועלן נאָכשלעפּן נאָך זיך איטשע-מייערן...
און ביידע מעכוטאָנים גייען אוועק מיט מידע שלאבעריקע טריט פּאזע די װײַס-ראָזע
פּערלדיקע הרודעס בױימװאָל, וועלכע בערגלען זיך אפן כאנקיער סטעפּ. זיי גייען, און אין די
אויערן קלינגט נאָך אלץ דאָס האָפּערדיקע געזאנג, װאָס האָט, דוכט זיך, ניט קיין אָנהײיב און
ניט קיין סאָף!..
מאַטל סאקציִער
אין אזא מין שאָ
די דריטע אשמוירע
איבערגענומען האָט אָקאָרשט די שליטע
איבערן סאָד די אשמוירע די דריטע.
נאָך דויערט די נאכט.
נאָר באם הימלשן זוים
טוט עפּעס גאָר דינס א בײַט זיך אין רוים.
א ריר זיך אין כוישעך, א גלי און א צאפּל,
און א פויגל דערוואכט, טוט עפּעס א פּלאפּל,
פּרוּווט זיך די שטים װוי א טענאָר: מי-מי!
און כאפּט זיך צוריק. מאשמאָעס, נאָך פרי,
צו פרי פאר זײַן קונציקן טרעל נאָך דערװײַל איז,
און װידער נאָך שטיל אף א מײַל איז.
נאָר באלד אויך דאָס ווינטל, װאָס קאָרנדיק שמעקט,
מיט מיאטע און שיקערן זאפט אָנגעלעקט,
כאפּט אוף זיך,
שפּיצט אָן צו דער שטילקײַט דעם אויער,
און שלאָפט אײַן צוריק
אף דער ערד לעבלעך-רויער,
קיין שאָרך פון די גרעזלעך.
קיין ריר פון א בלאט.
מיט די שנאָרנדע נעזלעך
די ברויַמלעך מאט
אין די שפּארונעס צונויפגעדרייט ליגן.
און פּלוצעם -- עס זינגט שוין דער סאָד דעם פילשטימיקן
ניגן,
באלד וועט זיך דער נאכט-פאָרהאנג טאָן א צעפּראל,
און דאָס גרויסע געזאנג ועט, וי לוט א סיגנאל
(צעשריבן פון בריישיס איז די פּארטיטורע),
א הילך טאָן אין אים
פול צארטקײיט,
פול גװווּרע...
אין אלטן פארק
וי פון װײַסן מירמל א געשניצטע גרופּע, און ער מיט שלאנקן קערפּער
אין דעם אלטן פּארק, אונטער דער צװײַגן-כופּע, פון א דיסקן-ווארפער
דאָס זעלבע פּאָרל כ'זע ארומגענומען שטיין רירט קוים זי מיט די פינגער-שפּיצן אָן,
יעדן אָוונט, ווען איך קום אהין צו גיין װוי עס רירט א שפּילער אָן זײַן הארפע
דערפרישן זיך מיַט די גערוכן שארפע. צו פארנעמען איר ניט-געפעלשטן טאָן.
98
און זי? א געצקעלע א פּאָרצעלײַענס,
א װאָלקנדל, א פלאטערדיקס, װאָס קאָן
פון הייסן אָטעם זײַנעם נאָך צעטײַען
אין דורכזיכטיקן קאָפטל פון גײילאָן...
קינדעריש, פארװוּנדערט שטייען זי און הערן,
וי ס'באהעפטן זיך די אומקלאָרע באגערן
מיט סוידעספולער און צוזאמענשמעלצנדיקער
שײַן,
װאָס דער אָװנט קישעפט אין די גלידער
זי ארײין...
איך האָב נאָך
איך האָב נאָך ניט געװוּסט פון יענעם
אָנהײב-לעבן,
װאָס האָט זיך פארקניפט אין דיינע לײַב-געוועבן.
דעם סאָד האָסטו מיר דעמלט ערשט פארטרויט,
ווען צוגעטראָטן נאָענט ס'איז צו אונדז דער טויט
מיט געברום פון ;מעסערשמידט" און
היטלעריש געהויל,
און געלעגן זײַנען מיר, צוויי קנוילן גרויל;
אונטער הימל אופגעריסענעם, אין דרויסן,
מיט די קעפּ אין זאמד פארניורעט,
װוי די שטרויסן.
עטעלע
מיטן אויסדרוק און בליק פון פאריבל,
מיטן צאר, ניט געשטילטן ביז הײַנט,
דרייט זי ארום זיך אין שטיבל,
ווו אלץ נאָך דערמאָנט אין איר פרײַנט,
וווּ פון זײַן שטייגער דער שטעמפּל
און פון ווארעמען אָטעם דער שפּור
ליגט אפן טיש, אפן לעמפּל
מיטן גרינבלעכן אבאזשור.
ליגט אפן הויפן מיט ביכער,
אין וועלכע עס האָט באם ראנד
פיל צייכנס
מיט פּערל-קסאוו זיכער
געלאָזט אף די זײַטלעך זײַן האנט..,
אָפט װעקט דער אמאָליקער טומל
זיך אוף אין הארצן בא איר;
ס'פלעגט קומען דאָס שרײַבערשע רומל
צו אים אין דער ;שטאבס-קווארטיר",
און געאמפּערט זיך מ'האָט דאָ אין שטיבל,
פון וויקוכים קיינמאָל ניט מיד,
אין דער ענגשאפט, װוּ ס'װאָרט
האָט געווירבלט,
געזעסן איז ער אין דער מיט.
און דאָרט,
אנטקעגן,
פון זײַן הויכן פּיעדעסטאל,
אונטער פײַערלעכן שטערן-פאל,
קוקט אראָפּ אף זיי דער דיכטער אומפארביטן,
וי ער האָט געקוקט אמאָל אף מיר,
דעם ייִנגל ערשט-צעבליטן,
װאָס אין אזא מין שאָ, אונטער דעם זעלבן בוים,
ארומגענומען כ'האָב מײַן ערשטן טרוים... :
ניט געװוּסט
ו
האָסטו דעמלט מיר דעם סאָד דעם הײיליקן :
פארטרויט, -- +
און ס'האָט א הייסע װעל פון צארטקײַט ו
מענלעכער געשטארקט מיך,
און אף די הענט כ'האָב דיך געװאָלט א כאפּ טאָן,
ארױיסטראָגן פון אומגליק-איגל ראפּטאָם
און דיך באהאלטן -- דיך און יענעם צארטן
צוויט, /
דעם קנאָספּעדיקן אָנהייב-לעבן,
װאָס פארקניפּט עס האָט זיך, וי דאָס װאָרט
אין ליד,
מיט דײַנע צאפּלדיקע לײַב-געוועבן...
הערץ ריווקינס אָנדענק
און ווען דורך די דינע גארדינען
די שקיִע-שײַן אף דער וואנט
פלעגט נעמען גאָלדיק זיך שפּינען
און ער האָט צום טיש צוגעשפּאנט, --
האָט זי, װי א שאָטן אין צימער,
זײַן רו מיט צארטקײַט געהיט,
אז פון זײַן נעשאָמע דער שימער
זיך אײַנהעפטן זאָל אין א ליד.
נאָר ער האָט די ליד ניט דערזונגען,
עס האָט אים דאָס לעבן פארזען.
איך װויל ניט אצינד ארײַנדרינגען
אין דעם, װאָס עס איז געשען...
פון דעמלט האָט זיך אין די זיטן
און אין שטייגער געענדערט א סאך,
אויך מיר האָבן שטארק זיך געביטן
אין יעדן, אין יעדן פאך.
נאָר ס'איז ניט געמינערט געװאָרן,
װאָס זי האָט דורך יאָרן פארהיט ---
זײַן שמייכל בא זיך אין זיקאָרן,
זײַן ניט-דערזונגענע ליד.
99
זצ
זײַ װי געווען, ווען איך האָב דיך דערקענט,
פאוועלע מײינס, ווען צו מיר אין די הענט
אליין דו ביסט װיליק געקומען צו שוועבן,
קעדיי געבן א זין מײַן צעשויבערטן לעבן.
זײַ וי געווען, ביז די נויט איז געשען,
װאָס קיינער פון אונדז האָט פאָרויס ניט געזען, --
מיט דײַן מונטערן גאנג,
מיט דײַן גלױביקײַט פעסטער,
װאָס אינמיטן פון גלײַכגילט,
געווען
פון מיסטרוי, פון לעסטער
און קלוימערשטע פרײַנט
האָסט אין הארצן פארהיט...
מיט דער לײַכטקײַט און לויטערקייט פון געמיט,
מיט געפיל פאר דעם שיינעם,
דערהויבן-גערעכטן, --
זײַ ווי געווען, זײַ װי געווען,
איך וויל הײַנט ווידער, װוי דעמלט, דיך זען
מיט ניט-וועלקנדן רייץ מיט עכטן.
דער שײַטער
נאכט נאָך נאכט, ביז עס נעמט שאריען,
בא מײַן הויכן שײַטער כ'הער ניט אוף זיך מיִען.
בינטלעך טרוקן היי איך נעם צונויף און שפּענער,
ס'זאָל דער פלאם צעפעכערן זיך שענער.
פון צעפוילטן בוים די הארטע קאָרע שייל איך
אָפּ מיט הוילע הענט, אז קנאקנדיק און פריילעך
און זיך ניט שטיקנדיק אין רויך
זאָל דער פלאם א שלאָג טאָן אין דער הויך
מיט זײַן גוטן, פלאטערדיקן שלייער.
און זאָלן פונעם שליאך פארקערעווען די גייער,
אופקאָכן באם פּײַער אָקרעפּ זיך א קװאָרט
און פון מײַן שײַטער די ווארעמקײיַט געניסן,
אויך די ווארעמקײַט ניט קארגע פון מײַן װאָרט,
װאָס פאר זיי כ'האלט גרייט,
װוי ווארעם ברויט א ביסן
שפּעטער, ווען ניסיוינעס פיל
וועלן װײַט שוין זײַן ארונטער,
דערמאָנען װועלן זיי, איך גלייב, מיט דאנק-געפיל
דעם שײיַטער אפן וועג,
װאָס האָט געפלאקערט מונטער.
דערמאָנען עפשער מיך, װאָס האָט באשיידן-שטיל
נאכט נאָך נאכט צעשארט דעם זשאר
און אופגעהאלטן עס, דאָס הויכע, גוטע פײַער.
און אָדדי דאנקבארקײַט -- זי איז מײַן
בעסטער סכאר.
און אָדדער לוין איז מער פון אלץ מיר טײַער.
דאָס פארװוּנדעטע גענדזל
אין הויכן סכאך באם אָזערע-ברעג,
אף װײַסע פליגל מיט בלוט-רויטן פלצק,
א גענדזל ליגט אין הוילער שרעק,
געטראָפן פון בלײַענעם שפּליטער.
פארטײַעט אין שטילקײַט, אין קראמפיקן ציטער,
הילפלאָז דאָס קעפּל ארוף עס פארײיסט.
די װײַסע כאווערטעס-סטײַע דאָרט קרײַזט
אין דער הייך דער בלויער און גראָמער,
זיי רופן, זי רופן מיט פארצווייפלט געיאָמער,
אז ס'װוילט זיך די פליגל אזש טאָן א צענעם,
א צופלוס פון קרעפטן דערפילן,
זיך האסטיק א ריס טאָן פון װוּנדיקן קלעם
אין הימל דעם שאלװועדיק-שטילן..
נאָר די אָפּענע װוּנד--- זי בריט און זי בראָט
הינטער פּאכווע, אין פלייש אין דעם רויען.
די פליגל -- פארשטארט, וי געבונדן מיט דראָט.
און פארבלײיבן אליין... און אף וועמעס באראָט?..
אף וועלכן שווערן ניסאָיען?..
עמעס, דער יעגער אוועק איז אהיים
מיט צעוואקלטע טריט אין דער קלעפּיקער ליים.
אָבער דאָס גענדזל -- עס טרויט ניט דעם שיסער,
עס טרויט ניט דער שטילקײַט דער
אָװונטיק-זיסער,
ס'ליגט אויסגעשעפּט,
מאכטלאָז,
וי אין א פּענט,
אין סכאך דעם געדיכטן, אליין אין דער פרעמד.
22
-יזוורזצטיוק;
**י0ט4:סס
6י600000
די שאנדע פון דײַטשלאנד
מאקס קרייסלער האָט זיך אומגעקערט פון זײַן װײַטער קאָוואליווקע קיין בערלין. עסטער-
קען האָט אים זיך אײַנגעגעבן אײַנאָרדענען אין א קליניק לעבן לװאָוו. ער האָט אהין אָפט גע-
שריבן. זיך נאָכגעפרעגט, װאָס דארף מען נאָך פאר איר טאָן. אָבער פון דער קליניק זײיַנען צו
אים אָנגעקומען שווערע יעדיעס: עסטערקעס קרענק איז ניט אויסצוהיילן. ניט אנדערש, װי ער
האָט זיך מיט עפּעס פארזינדיקט, און װוּהין ער טוט זיך ניט א קער, גייט עס אים שלים-שלימאזל.
און אף דער וװעלט איז געווען ניט פריילעכער. דער מאניאק היטלער מיט זײַן בלוטיקער
באנדע איז געקומען צו דער מאכט,
א כוואליע פון שוידערלעכן טעראָר האָט זיך דורכגעטראָגן איבער דײַטשלאנד. טאָג װי נאכט
זיַנען געגאנגען אונטערזוכונגען, ס'האָט זיך אָנגעהויבן א געיעג אף קאָמוניסטן, אנטיפאשיסטן,
ייִדן. טויזנטער, צענדליקער טויזנטער מענטשן זײַנען ארײינגעװאָרפן געװאָרן אין די טורמעס און
קאָנצלאגערן. אף די שטאָט-פלעצער האָבן, וי אין מיטלאלטער, געפלאקערט שײַטערס פון ביכער.
פון עק ביז עק -- אומעטום אין לאנד -- האָט געװעלטיקט שרעק, אומגליק, אומרעכט, טויט,
געלערנטע, קינסטלער, שריפטשטעלער האָבן פארלאָזט דאָס לאנד, געלאָפן אין דער וועלט ארײַן.
מאקס קרייסלער האָט אויך זיך געקליבן טאָן דאָס זעלבע. נאָר זיגפריד האָט אים אָפּגעהאלטן,
-- עס גייט דערצו, -- האָט ער געזאָגט צו מאקסן, -- איך זאָל אויך פארלאָזן דאָס דאָזיקע
מעשוגאָיִם-הויז, און איך על פאָרן מיט דיר, נאָר עפּעס גלייבט זיך מיר ניט, אז ס'זאָל לאנג
אזוי דױיערן! אויב אין דײַטשלאנד ועלן זיך ניט געפינען קיין קרעפטן קעגן די פאשיסטן, װעט
די וועלט ניט שווייגן. עס קאָן דאָך ניט זײַן, אז מע זאָל אזוינס דערלאָזן אין סאמע הארץ פון
אײיראָפּע!.. עפשער ווצלן מיר נאָך א ביסל צוּווארטן??.
ליינארדס טעאטער האָט נאָך דערװײַל געשפּילט. קיינמאָל איז מאקסן ניט געווען אזוי שווער
צו שפּילן, װוי איצט. אין די ערשטע רייען זײיַנען געוויינלעך געזעסן אָנגעפרעסענע, זעלבסטצופרי-
דענע ביורגער און מיט האס און פאראכטונג געקוקט אף אים. זיי האָבן אים בעשום-אויפן ניט
געקאָנט מויכל זײַן, װאָס ער געהערט ניט צו דער גרויסארטיקער ראסע ריינע אריער. סארא
װילדקײַט! צו װאָס מע האָט זיך דערטראכט אין צוואנציקסטן יאָרהונדערט! ער האָט זיך באמיט
זי ניט צו באמערקן. ער האָט געקוקט אף יענע, װאָס הערן אים מיט א פארטײַעטן אָטעם, וי
אמאָל. אזעלכע זײַנען געווען א סאך מער, און פאר זיי האָט מאקס געשפּילט. אָט קומט זי, די
סאַף. אַנהײב פון דריטן טייל זע ,סאַװעטיש היימלאנד" נומ. 5, ה. י.
11
:
":
ו
וְ
:
:
געגארטע מינוט, װאָס אף איר קוקט ער ארויס מיט אזא אומגעדולד. די מינוט, ווען ער דערפילט
ווידער, אז ער טרעט ארויס פאר עכטע מענטשן, װאָס הערן זיך אײַן אין זײַנע ווערטער מיט
ליבשאפט. זיי גייט װייניק װאָס אָן, צו װאָס פאר א ראסע ער געהערט און װער איז געווען זײַן
זיידע און זײַן עלטערבאָבע. זי באגריסן אים. זי זעען אין אים דעם גרויסן שוישפּילער.
ער האָט אײַנגעבעטן זיגפרידן, מע זאָל ווידער באװײַזן דעם ,סויכער פון ווענעדיק". דאָס
איז געווען געפערלעך, דאָך איז זיגפריד אײַנגעגאנגען דערוף. ער האָט פארשטאנען זײַן פרײַנטס
צושטאנד. און אָט איז מאקס װידער אף דער בינע. ער איז אין די קליידער פונעם װענעציאנער
סויכער, אָבער פאר זײַנע אויגן שטייען די שײַטערס פון ביכער, װאָס ברענען אף די פּלעצער פון
בערלין, יענע שײַטערס, װאָס די פאשיסטישע מענוּװואָלים האָבן אָנגעצונדן. ער זעט, װי עס ברענט
דער רייכסטאג, װי די פּאָגראָמשטשיקעס טראָגן זיך ארום איבער די גאסן, שלאָגן אומשולדיקע
מענטשן, שאנעווען ניט קיין זקיינים און קיין קינדער. ער הערט, װי מע שרײַט אים ארײַן אין
טעלעפאָן-טרײַבל זידלווערטער, מע דראָעט אים מיט טויט. א גרויל כאפּט אים ארום. נאָר ער
איז אף דער בינע. ער מוז שפּילן. סיקומט די צײַט, און ער זאָגט שיילאָקס ווערטער. דאָס זײַנען
אָבער אויך זייַנע ווערטער און זײַן קאָל קלינגט מעכטיק:
;ער האָט מיך געמאכט צו שאנדע... זיך אויסגעלאכט פון מײַנע פארלוסטן, געשפּעט איבער
מײַנע פארדינסטן, געזידלט מײַן פאָלק, געשטערט אין מײַנע געשעפטן, אָפּגעקילט מײַנע פרײַנט,
צעהיצט מײַנע סאָנים; און װאָס פאר א סיבע האָט ער געהאט דערצו? דאָס, װאָס איך בין א ייָד.
האָט דען דער ייַד קיין אויגן ניט, האָט דען דער ייד ניט קיין הענט, קיין כושים, קיין אייוורים,
קיין געפילן, קיין סימפּאטיעס, קיין לײַדנשאפטן? צי ניט די זעלבע שפּײַז נערט אים, צי גיט דאָס
זעלבע קלייזײַען פארװוּנדעט אים... צי היילן אים ניט די זעלבע רעפועס? צי דערווארעמען אים
ניט אָדער פרירן אים ניט די זעלבע זומערס און ווינטערס, װאָס דעם קריסט? און אז מע שטעכט
אונדז -- רינט דען בא אונדז קיין בלוט ניט? און אז מע קיצלט אונדז --- לאכן מיר דען ניט? און
אז מע סאמט אונדז אָפּ -- שטארבן מיר דען ניט? און אז מע באליידיקט אונדז -- צי דען דארפן
מיר ניט נעמען קיין נעקאָמע? אויב מיר זײַנען מיט אלץ ענלעך אף אײַך, טאָ ווילן מיר זײַן אף
אײַך ענלעך אויך דערמיט...*
דער זאל איז אופגעריסן געװאָרן פון אפּלאָדיסמענטן. און מאקס איז געשטאנען בא דער
ראמפּע. ער האָט פארנייגט דעם קאָפּ פאר די מענטשן, װאָס האָבן אים באגריסט פונקט אזוי
ראשיק און ווארעם, װי דעמלט, דאָס ערשטע מאָל, ווען ער האָט ארויסגעבראכט אף דער בינע
שײילאָקס מאָנאָלאָג. מאקס זעט פאר זיך לויכטנדיקע פּענעמער. די מענטשן, װאָס אפּלאָדירן, שעצן
זײַן טאלאנט, זיי זײַנען מיט אים. און ער האָט שוין געמיינט, אז אלץ גייט אונטער, אלץ גייט צו
אלדי רוכעס. הייסט עס, ניט אלעמען האָט די פאשיסטן זיך אייַנגעגעבן אָנשטעקן מיט מענטשן-
סינע, מיט ראסן-האס. הייסט עס, איז טאקע גערעכט געווען זיגפריד ליינארד, ווען ער האָט אים
אָפּגערעדט פארלאָזן דײַטשלאנד. דער נאציזם קאָן דאָ לאנג ניט הערשן, אינגיכן װעט צום שיי-
דים-טאנץ פון די פאשיסטן נעמען א סאָף.
פּלוצעם האָט אין עק זאל עמעצער א פּײַף געטאָן. דאָס איז געווען א סיגנאל. אין א רעגע
ארום האָט א ווילד פּײַפּערײַ זיך דערהערט פון פארשיידענע זײַטן. א כאָפּטע פּארשוינען אין
ברוינע העמדלעך מיט שווארצע האקנקרייצן אף די ארבל איז ארוף אף דער בינע און גענומען
אראָפּרײַסן פון מאקסן די קליידער, דעם פּאריק.
--- גענוג, פארפלוכטער יודע!
אין זאל האָט זיך אופגעהויבן א מוירעדיקער טומל. מענטשן האָבן זיך געלאָזט צו דער בינע.
נאָר די נאציסטן האָבן אהער קיינעם ניט צוגעלאָזט און געטריבן אלעמען צו די טירן. צווישן די,
װאָס האָבן אים ארומגערינגלט, האָט מאקס דערקענט בערגלייטערן, שמערלינגן... אין צווייטן עק
בינע האָט ער דערזען עלזע קריץ. ער איז דערשטוינט געװאָרן. ער קען דאָך די מענטשן, זיי קענען
אים. װאָס טוען זיי?
-- ער זאָל ניט פארגעסן, װער ער איז, דארף מען אים באלוינען מיט אן אָרדעף.. -- האָט
אױיסגעשאָסן א געלעכטער בערגלייטער און ארויסגעכאפּט פון דער קעשענע א געלע לאטע. עט-
לעכע געזונטע פּארשוינען האָבן פארדרייט מאקסן די הענט אף הינטן,
-- באנאנד מיט אריער זאָלסטו זיך מער ניט באװײַזן, פּאיאץ!
פונוואנען האָט זיך גענומען צו מאקסן אזא רויַקײַט? מיט א פארניכטנדיקן בליק האָט ער
אָפּגעמאָסטן בערגלייטערן פון קאָפּ ביז די פיס:
-- גיט איך, נאָר איר זײַט פּאיאצן. איר אלע מיט אײַער פיורער צוזאמען. -- זײַן שטים
האָט הויך אָפּגעקלונגען אינעם זאל, װאָס איז שוין געווען קימאט פּוסט.
עטלעכע נאציסטן האָבן זיך ארופגעװאָרפן אף אים, גענומען שלאָגן.
-- װאָס קומט דאָ פאָר? שטעלט זיך אָפּי מענטשן זײַט איר צי ווילדע כייַעס! -- דאָס האָט
102
השע ריר קיר = ערע יי יא ,2 ע,ע,תע????.,,,,; =
זיך אהער דורכגעשלאָגן זיגפריד ליינארד. זײַנע גראָווע האָר זײַנע געווען צעשויבערט, דאָס
אויבערהעמד צעכראסטעט.
-- איך פרעג אײַך: װאָס קומט דאָ פאָר? -- האָט ווידער אויסגעשריגן זיגפריד, און ס'איז
געשען עפּעס װוּנדערלעכס: די יונגען האָבן זיך אָפּגערוקט אף עטלעכע שפּאן. --- װאָס שװײַגט
איר? איך פרעג: װער האָט אײַך ארײַנגעלאָזט אין טעאטער? ער האָט אײַך דערלויבט איבער-
טרעטן דאָ די שוועל?
יאָ. ער איז דאָ געווען דער באלעבאָס, זיגפריד, און קיינער פון דער צעבושעװועטער כאָפּטע
האָט ניט געהאט קיין מוט אויסריידן קעגן אים א װאָרט,
-- קום, מאקס, --- האָט זיגפריד אָנגענומען זײַן פרײַנט בא דער האנט.
--- זיגפריד! װעסט האָבן זײַן סאָף, -- האָט היסטעריש אויסגעשריגן עלזע קריץ. די
נאציסטן זײַנען װי געקומען צו-זיך. עס האָבן זיך דערהערט אויסרופן;
--- טוט אים אויך אָן אזא אָרדען, וי דעם ייִדן.
-- עפשער ווילסטו, זיגפריד, מיר זאָלן דיר אויך צוטשעפּען די געלע לאטע?
-- יאָ! -- האָט זיגפריד אויסגעשריגן. --- טוט מיר אויך אָן די געלע לאטע. איך, זיגפריד
ליינארד, בין א דײַטש, נאָר איר צווינגט מיך זיך שעמען דערמיט. מאקס קרייסלער איז מײַן
פרײַנט, מיט זײַן טאלאנט האָט ער באשיינט אונדזער טעאטער, אונדזער קונסט, אונדזער קולטור.
דאָס, װאָס איר טוט, איז א פארברעכן קעגן דער קולטור און קעגן דער מענטשהײַט. איר האָט
קרייסלערן צוגעטשעפּעט די געלע לאטע, נאָר דאָס איז ניט זײַן שאנד. דאָס איז די שאנד פון
דײַטשלאנד.
די גאנצע טעאטער-טרופע איז געווען אף דער בינע. די נאציסטן האָבן זיך ניט דערוועגט
אָנרירן ליינארדן. אָט אזוי, װי מאקס איז געווען, אין גרים, אין די קליידער פון שײילאָקן, האָט
זיגפריד אים ארויסגעפירט פון טעאטער.
-- מײײַן גאָט! װאָס איז געשען? -- האָט אויסגעשריען עמיל שולץ, ווען זיגפריד מיט מאקסן
זײַנען ארײַן אין שטוב. זיי האָבן ביידע קוים געהאלטן זיך אף די פיס. זיגפריד האָט עפּעס גע-
װאָלט ענטפערן שולצן. ער האָט אים געװאָלט בארויקן. נאָר פּלוצעם האָט ער דערפילט, װוי עמע-
צער װאָלט אָנגעכאפּט זײַן הארץ אין דער דלאָניע און עס צונויפגעדריקט.
עמיל און מאקס האָבן קוים באוויזן אים אונטערכאפן אף די הענט און אװעקגעטראָגן צום
דיוואן.
מאקס האָט אָנגעקלונגען עריך שטוטבאכן.
א
וויפל צײַט איז אוועק פון יענער נאכט? שוידערלעכע געשעענישן האָבן זיך אָנגערוקט אף
מאקסן איינע נאָך דער אנדערער מיט אזא שנעלקײַט, אז ער האָט אופגעהערט פילן דעם לויף פון
די טעג. זיגפריד איז געווען געפערלעך קראנק. מאקס האָט געלעבט מיט איין פארלאנג -- אים
ראטעווען. צוזאמען מיט עמיל שולצן, מיט עריך שטוטבאכן און אייניקע טרײַע און דרייסטע
פרײַנט, װאָס האָבן נאָך געוואגט אריבערטרעטן די שװעל פון זיגפרידס ווינונג, איז ער ניט
אָפּגעטראָטן פונעם קראנקנס בעט.
;יאָ, -- האָט מאקס געטראכט, -- איצט װעט אונדז שוין, זעט אויס, ניט אײַנגעבן זיך ארויס-
רײַסן פון דעם נאציסטישן גענעם. איך װעל ניט איבערלאָזן זיגפרידן אין אזא שווערער שאָ. בלויז
דער טויט קאָן אונדז צעשיידן...*
נאָר עריך שטוטבאך האָט נאָך געהאט א האָפענונג.
דער פּראָפּעסאָר פלעגט קומען צום קראנקן ליינארדן אלע טאָג און אָפּזיצן בא זײַן בעט
שאָענלאנג. ער איז געגאנגען אהער מיט א שטאָלץ פארהויבענעם קאָפּ, און אף זײַן אלטן מילי-
טערישן מונדיר האָט ער אופגעהאנגען אלע זײַנע קרייצן, מעדאלן, אויסצייכענונגען, מיט וועלכע
מע האָט אים באלוינט בייס דער וועלט-מילכאָמע. ער האָט עס געטאָן אפצולאָכעס די נאציסטן.
זאָלן זיי זען, ווער עס האָט פארגאָסן בלוט פארן לאנד!
אייגנטלעך, איז דאָס געווען די איינציקע ארבעט דעם פּראָפּעסאָרס --- קומען אהער, צו זיג-
פרידן. פון זײַן קליניק האָט מען אים ארויסגעשלײַדערט. זײַן אָרט אלס דירעקטאָר האָט פארנומען
עלזע קריץ.
אויך אף זיגפרידס אָרט האָט זיך געפונען פּונקט אזא ווירדיקער פארטרעטער. בערגלייטער
האָט אָנגעהויבן צונויפשלאָגן א נײַע טרופּע. קורץ און שמערלינג האָבן זיך געגרייט שפּילן אין
דעם טעאטער הויפּט-ראָלן,
יאָ, ניט געקוקט אף זיגפרידס שווערן צושטאנד, האָט עריך שטוטבאך געגלייבט, אז ער וועט
אים שטעלן אף די פיס,
103
יח 54 06 = הלט -יייעפטור. ייט שיש וי
5 4
דעריקער האָט דער קראנקער געדארפט רו, אָבער אין דײַטשלאנד איז איצט קיין רו פאר
אזעלכע, וי ליינארד, ניט געווען. אין איינער א נאכט האָבן זיך אהער, אין ליינארדס ווילע,
אריינגעריסן באװאָפּנטע שטורמאָוויקעס, איבערגעקערט אלץ אין שטוב, צעװאָרפן, צעשלײַדערט,
צעקלאפּט. זי זײַנען צוגעשפּרונגען צו זיגפרידס געלעגער:
-- אנו, מאך זיך ניט פאר קיין קראנקן, אופגעשטאנען! פּאָרווערטס! מיט אונדז קום!:.
מאקס איז צוגעלאָפן און אָפּגעשטױסן די ראָצכים.
-- איך װעל ניט דערלאָזן! דער מענטש איז קראנק! וי דערלויבט איר זיך אזוינס?
אייגנטלעך, האָבן זיי איצט טאקע געדארפט ניט זיגפרידן, נאָר מאקסן.
די שטורמאָװויקעס האָבן אים אָנגעכאפּט פאר די הענט, אָנגעטאָן אף זיי שטאָלענע בראס-
לעטן. איינער פון די באנאכטיקע געסט, א פּארשוין מיט רויטע, ראָצכישע אויגן, האָט א ברום
געטאָן:
-- נו, יודע, איצט האָט זיך געענדיקט דײַן צײַט! מער ועסטו קיין טעאטער ניט שפּילן!
וועסט באקן בולקעלעך אין לאגער... מיר האָבן שוין דאָרטן פאר דיר צוגעגרייט א בעקער"
פארטעך!
זיגפריד ליינארד האָט קוים אונטערגעהויבן דעם קאָפּ. ער האָט דערזען מאקסן מיט פאר-
שמידטע הענט און מיט די לעצטע קויכעס אויסגעשריען:
-- שטעלט זיך אָפּ, אױיסװוּרפן!: איר טאָרט אים ניט אָנרירן, איר הערט! וועלף זײַט איר,
ניט קיין מענטשן! רירט ניט אָן מאקס קרייסלערן.
.שטארק זיך, זיגפריד, מיר וועלן נאָך...* --- האָט מאקס געװאָלט זיך געזעגענען מיט זײַן
לערער און פרײינט, נאָר מע האָט אים מער ניט געלאָזט ארויסברענגען קיין װאָרט. פון אלע זײַטן
האָט מען זיך אף אים ארופגעװאָרפן, צעמיימעסט און א צעבלוטיקטן ארײַנגעװאָרפן אין טורמע-
פורגאָן, װאָס האָט געווארט באם טויער.
דער מאָטאָר האָט זיך צעברומט, און דער פורגאָן האָט זיך אװעקגעטראָגן אין דער
פינצטערער נאכט ארײין, וועקנדיק די טויטע שטאָט מיטן גרילץ פון דער סירענע. נאָר זי
ליינארד האָט דאָס שוין ניט געקאָנט הערן. יענע נאכט האָט ער ניט איבערגעלעבט. וו
שטוטבאך איז געקומען אף שולצס קלונג, האָט שוין זיגפריד ליינארדן קיין מענטש
ראטעווען.
די ערשטע טעג נאָך דעם, װי מע האָט אים ארײינגעשלײַדערט אין קאָנצלאגער, איז מאקסן
באפאלן א מוירעדיקער גלײַכגילט צום לעבן. ער האָט בא זיך באשטימט, אז פאר אים איז שוין
אלץ געענדיקט, און געטראכט, צי זאָל ער ניט נאָכפאָלגן דעם בײשפּיל פון אנדערע ארע-
סטאנטן -- זיך א װאָרף טאָן אף די שטעכדראָטן, װאָס צוימען ארום דעם לאגער, און זאָל דער
עלעקטרישער שטראָם א סאָף מאכן צו אלע ליידן.
אלע טאָג, ווען מע טרײַבט די קאָלאָנעס לעבעדיקע מייסים אף ארבעט אין די שטיין-
קאריערן, לייענט מאקס די ווערטער, װאָס זײַנען אָנגעשריבן אפן טויער פונעם לאגער: ,בלויז
דורך ערלעכער ארבעט װעסטו פאר זיך דעראָבערן די פרייהייט". פון יענער זײַט טויער הייבט
זיך אָן א בעסוילעם, װאָס ווערט מיט יעדן טאָג אלץ גרעסער. אָט דאָס איז דאָס אָרט, װוּ ער וװועט
ווירקלעך פריי ווערן.
דאָך עפּעס א פארנעפּלטע האָפענונג האָט ערגעץ טיף אין זײַן נעשאָמע געלעבט און אים
ניט געלאָזט פארלירן דעם מוט. עס קאָן דאָך ניט זײַן, אז דאָרט, פון יענער זײַט דראָטן, האָט
מען אָן אים שוין אינגאנצן פארגעסן. צי דען װעלן זיך אין דייטשלאנד ניט געפינען קיין מענטשן,
װואָס וועלן זיך קעגנשטעלן די הענקער? אז מאקס האָט א ביסל זיך ארומגעקוקט, װאָס טוט זיך
ארום אים אין לאגער, האָט ער דערזען, אז אויך דאָ האָבן ניט אלע זיך אונטערגעגעבן. מענטשן
גלייבן, האָפן... און ער האָט זיך געהאלטן נעענטער צו די דאָזיקע מענטשן, זיך געשטארקט און
געפונען קויכעס אונטערצומינטערן כאוויירים, מיט וועלכע ער האָט באוויזן דאָ זיך צו באקאנען
און באפריינדעט ווערן.
צוזאמען מיט הונדערטער אנדערע ארעסטאנטן האָט מען מאקס קרייסלערן אלע קאיאָר גע-
טריבן אין דער שטיינהאקעריי, װאָס האָט זיך געפונען עטלעכע קילאָמעטער פון לאגער. ביז
שפּעט אין דער נאכט האָט ער מיט א גרויסן האמער געהאקט דעם הארטן גראניט און די
ברוכשטיקער צונויפגעלייגט אין גלײַכע אויסגעווירעטע שטאבעלן. א הונגעריקער, א ניט-אויס"
געשלאָפענער, פלעגט ער צום סאָף טאָג זיך ארויסשלאָגן אינגאנצן פון די קויכעס. איין געדאנק,
איין טרוים האָט אים געווארעמט --- ס'וועט זיך געפינען א וועג און ער װעט זיך ארױיסרײַסן פון
אָט דעם לעבעדיקן גענעם, קעדיי דערציילן דער וועלט, װאָס עס טוט זיך דאָ, װי מע ברענגט
104
אום טויזנטער אומשולדיקע מענטשן. ער האָט געהאקט די שטיינער און געטראכט וועגן זײַנע
פרײינט, װאָס זײַנען געבליבן אף דער פרײַ: צי האָט מען געשטעלט אף די פיס ליינארדן, און װאָס
איז מיט עריך שטוטבאכן, מיט עמיל שולצן? אָפּט פלעגט זיך אים דאכטן, אז מע האָט זיי אויך
אלעמען פארטריבן, װי אים, אין קאָנצלאגער. און ס'פלעגט אים ארומכאפּן אן איימע. שווער איז
געווען אָפּטרײַבן פון זיך די שרעקלעכע מאכשאָוועס. די טעג האָבן זיך געצויגן, װוי די פארזשא-
ווערטע שטעכדראָטן ארום די באראקן, און ער האָט שוין פארלוירן זייער כעזשבן, ניט געװוּסט,
וויפל צײַט ער מאטערט זיך שוין דאָ -- פאר די שװוערע לאנגע כאדאָשים האָט ער זיך שטארק
געענדערט, אויסגעדארט און אויסגעטריקנט געװאָרן, און די אייגענע מאמע װאָלט אים שוין,
דאכט זיך, ניט דערקענט. די באקן אײַנגעפאלן, פארוואקסן. בלויז די גרויסע שווארצע אויגן
ברענען.
און די שטאבעלן שטיינער זײַנען געוואקסן. עס איז שוין ניט געווען װוּ צו דורכגיין. ערשט
שפּעט אין הארבסט האָבן אָנגעהױבן קומען אהער לאסטמאשינעס אף ארויספירן די שטיינער. מיט
װאָס פאר א קינע האָט ער געקוקט אף די שאָפערן, װאָס האָבן געווארט, ביז מע װעט אָנלאָדן די
מאשינעס!
יאָ, מאקס האָט אף זיי געקוקט מיט קינע. ער האָט געװוּסט: איבער אלעמען געװעלטיקט
איצט פּאכעד און שרעק. דאָך ועלן אָט די יונגען אין א האלבער שאָ ארום, אין א שאָ ארום
ארויספאָרן פונדאנען, פונעם לאגער... ווען ער קאָן איצט זײַן אף זייער אָרט!
דער הארבסט איז געווען א ווינטיקער, מיט א סאך רעגנס. דאָס איינציקע גליק איז געווען,
װאָס מע טרייבט ווידער ארײַן אין באראק און מע קאָן זיך אויסציען אף דער נארע, זיך אָפּרוען,
א ביסל זיך פארגעסן.
אין איינעט א קאלטן הארבסטיקן טאָג האָט מאקס אָנגעלאָדן א מאשין. ער האָט געטראָגן אף
די פּלײיצעס די שווערע שטיינער און זיי געװאָרפן אין אװטאָמאָביל-קאסטן. ער האָט פאר זיך
גאָרנישט ניט געזען, אויסער די שטיינער און די בלאָטיקע סטעזשקע, װאָס האָט געפירט צו דער
מאשין. ער האָט שוין ניט געקוקט אף די שאָפערן, װאָס זײַנען געזעסן אין די קאבינקעס און גע-
רייכערט אָדער האָבן זיך געפּאָרעט בא די מאָטאָרן. מיט זיי האָט מען ניט געטאָרט אויסריידן קיין
װאָרט, דאָס איז געווען געפערלעך סיי פאר די שאָפערן, סײַ פאר די קאצעטלער. און פּלוצעם,
ווען ער איז דורכגעגאנגען לעבן דער קאבינע, האָט ער דערהערט פון דאָרט א שטיל קאָל. דער
שאָפּער האָט אים אָנגערופן באם נאָמען. פון אומדערווארטקײַט האָט מאקס א צאפּל געטאָן. דאָס
טירל פון דער קאבינקע איז געווען עטװאָס אָפן, און מאקס האָט דערזען דעם שאָפער, א בלאָנדן
יונג מיט א דאר לענגלעך פּאָנעם און בלוילעכע טרויעריקע אויגן. דער שאָפער האָט א װאָרף
געטאָן אף דער סטעזשקע א שטיקל פּאפּיר.
-- קאמראד קרייסלער... לייענט עס שנעל איבער און פארניכטעט.. -- האָט ער א זאָג
געטאָן. -- האָט ניט מוירע פאר מיר... שטוטבאך... עמיל שולץ... גריסן אײַך...
מאקס האָט זיך פארהאלטן בלויז אף איין אויגנבליק. די הענט און די פיס האָבן בא אים
געציטערט. װאָס איז דאָס? א פּראָװאָקאציע? דאכט זיך, אז ניי! ער האָט אופגעהויבן דעם בליק
אף דעם שאָפער, נאָר יענער האָט שוין אין זײַן זײַט ניט געקוקט. זאָל זײַן, זאָל זײַן, ס'איז א
פּראָװאָקאציע. ער האָט שוין ניט װאָס מוירע האָבן. ערגער, װי אים איז, װעט שוין ניט זײַן..
מאקס האָט א שלײַדער געטאָן אין קאסטן פון דער מאשין דעם שטיין, און צוריקוועגס, פארביי-
גייענדיק לעבן פּאפּירל, װאָס איז געלעגן אף דער סטעזשקע, איז ער וי ניט אומיסטן אומגעפאלן
און עס פארכאפּט מיט דער האנט.
דאָס הארץ האָט מוירעדיק שנעל געקלאפּט. צװישן די שטאבעלן שטיינער, פאָרזיכטיק ארומ-
קוקנדיק זיך, צי שפּירט אים קיינער ניט נאָך, האָט מאקס זיך אײַנגעבויגן, קעדיי נעמען אף די
פּלײיצעס א שטיין און אין דער זעלבער צײַט כאפּן א קוק אינעם צעקנייטשטן צעטעלע.
זײַנע אויגן האָבן זיך אָנגעגאָסן מיט טרערן. ער האָט דערקענט עריך שטוטבאכס האנט-
שריפט. די ערשטע יעדיע פון דער פריי! ניט אנדערש, דאָס איז א כאָלעם. פון יענער זײַט דראָטן
האָט מען אָן אים ניט פארגעסן. מענטשן טראכטן וועגן אים. זיי שטעלן אײַן דאָס לעבן, קעדיי
אים ראטעווען. ער האָט אָנגעצונדן א שוועבעלע אף צו פארייכערן און דערמיט פארברענט דאָס
שטיקל פּאפּיר, װאָס איז אים געווען טײַער, װי דאָס לעבן. ווען מאקס האָט ווידער גענומען אף
די פּלײיצעס א שווערן שטיין און זיך געלאָזט צו דער מאשין, האָט זיך אים אויסגעדוכט, אז דאָס
מאָל איז דער שטיין עפּעס ניט אזוי שווער, װי יענע שטיינער, װאָס ער האָט געשלעפּט אף זיך
פריִער. ער האָט געזוכט מיט די אויגן דעם בלאָנדן באָכער, װאָס האָט אים ארױיסגעװאָרפן דאָס
צעטעלע.
עריך שטוטבאך האָט געשריבן, אז מאקס זאָל זיך אינגאנצן פארלאָזן אף דעם שאָפער. טאָן
אלץ, װאָס ער וועט הייסן...
105
מאקס האָט זיך ניט פאָרגעשטעלט, ויָאזוי װעט מען אים קאָנען העלפן. ער האָט געארבעט
וי געוויינלעך. קיינער טאָר ניט באמערקן, אז ער איז אופגערעגט, אז מיט אים איז עפעס געשען.
ער קאָן דאָך אונטערפירן זיך און אָט דעם באָכער, װאָס רייכערט דאָרטן, אין קאבינקע, און מאכט
דעם אָנשטעל, אז ער איז בייז אפן ארעסטאנט, לעמײַ לאָדט ער פּאמעלעך אָן די מאשין..
מאקס האָט געפילט, װי עס דערנעענטערט זיך די אנטשיידענע מינוט. צוקומענדיק צו דער
מאשין, האָט ער פארלאנגזאמט דעם שפאן. קיינער פון די ארעסטאנטן איז נאָענט ניט געווען. דער
שאָפער האָט זיך אָנגערופן:
--- אין צוויי שאָ ארום זאָלט איר זײַן גרייט... -- ער האָט מיט דער האנט אָנגעוויזן אפן
אָרט לעבן זיך, -- איר װעט ארײַנקריכן אהער, אין קעסטל, און איך װעל אײַך ארויספירן... ד
וואכטע באם טויער וועט זיך בײַטן...
אין א פּאָר מינוט ארום האָט מאקס געזען, װי די מאשין האָט זיך גערירט פון אָרט און, אן
אָנגעלאָדענע מיט שטיינער, ארויסגעפאָרן אפן שאָסײ.
דאָס, װאָס ער האָט נאָרװאָס געהערט פונעם שאָפער, האָט אים אופגע
ארום!.. ווער איז ר דער באָכער, װאָס האָט צוליב אים באשטימט איינש
זײַנען נאָך, הייסט עס, דאָ אין דײַטשלאנד מענטשן, אזעלכע, װי דער באָ קר -- דער בלאָנדער
שאָפער, װאָס האָט אים געבראכט שטוטבאכס צעטעלע אהער, אין לאגער.
מאקס איז ווידער געשטאנען אף זײַן אָרט און מיטן גרויסן, שווערן האמער געהאקט דעם
שטיינערנעם פעלדז, װאָס האָט ארויסגעקוקט פון אונטער דער דורכגעװוייקטער ערד. פונקען זײַנען
געפלויגן פון אונטער דעם האמער. מאקס האָט זיך געסטארעט. ער האָט זיך געהיט ניט כאפן
קיין פאָרװוּרף פונעם אופזעער. עמעס, יענער האָט זיך פארקליבן אין א לאָך, באהאלטנדיק זיך
פונעם רעגן. נאָר אלציינס דארף מאקס ניט ארויסרופן בא אים קיין פארדאכט.
דאָס העמד איז געווען דורכגעװוייקט פון שווייס און רעגן, ס'האָט זיך צוגעקלעפט צום לײַב.
נאָך צוויי שאָ... אינגאנצן צוויי שאָ צײַט! אין פארגלײַך מיט די שװוערע כאדאָשים, װאָס ער
געפינט זיך דאָ, איז דאָס ניט מער װי אן אויגנבליק. נאָר פארװאָס זשע ציט זיך אזוי לאנג די
צײַט? ס'איז שוין דורך, דאכט זיך, אן אײיביקײַט. דער נעפּל ליגט נאָך אלץ אף דער ערד, און
דער פוילער רעגן הערט ניט אוף. מאקס ווייסט ניט, צי דאָס איז בעסער אָדער ערגער פאר אים.
ער ווייסט ניט, וויפל קאָן איצט האלטן דער זייגער. ער האָט זיך ביכלאל אָפּגעװוינט פון נאָכשפּירן
נאָך דער צײַט. די אופזעער װעלן ניט דערלאָזן, דו זאָלסט פארשלאָפן אפילע אן איבעריקע
מינוט, זיי וועלן דיך פּינקטלעך צו דער צײַט אופוועקן צו דער ארבעט... נאָר גראָד איצט האָט זיך
געװאָלט, אז די צײַט זאָל גיין גיכער. און מאקס האָט גענומען ציילן די סעקונדעס. ער האָט פאר
זיך געציילט ביז טויזנט, ביז דרײַ, ביז פינף טויזנט, זיך פארפּלאָנטערט, און אָנגעהויבן נאָכאמאָל
פון סאמע אָנהײב. גאָטעניו, וויפל דארף מען ציילן, ס'זאָלן דורך צוויי שאָ? נו, און װאָס װעט זײַן
נאָך די צוויי שאָ?..
אין קאָפּ איז אויך געווען א נעפּל. דער קאָפּ האָט זיך געדרייט. טויזנטער מאכשאָוועס האָבן
אופגעריסן דעם מויעך: און אז דו וועסט שוין ארויס פון יענער זײַט דראָטן, װוּהין ועסטו זיך
אהינטאָן מיט דײַן רעקל אין די שווארצע פּאסן? מיט דעם גרויסן נומער אף דײַן פּלײיצע, מיטן
נומער, װאָס מע האָט דיר אויסגעברענט אף דער האנט, דיך געשטעמפּלט, וי אן אָקס...
עס איז אים באפאלן א מוירעדיקער אומגעדולד. װאָס עס זאָל ניט געשען נאָר זאָל דאָס
געשען גיכער!
||
צו אלץ קומט א סאָף! די צוויי שאָ האָבן זיך אויך אויסגעלאָזט, און א קאָלאָנע מאשינעס איז
ווידער ארײײַנגעפאָרן אין דער זאָנע פון דער שטיינהאקעריי.
עס איז געװאָרן א גערודער. די ארעסטאנטן האָבן אָנגעהױבן שלײײַדערן די שטיינער אין די
קאסטנס פון די אווטאָמאָבילן. אופזעער האָבן זיי אונטערגעטריבן.
מאקס האָט זיך געלאָזט מיט א שטיין אף די פּלײיצעס צו דער מאשין, װוּ עס איז געזעסן
דער בלאָנדער שאָפער.
| = יענער איז אראָפּגעשפּרונגען אף דער בלאָטיקער ערד, א הייב געטאָן דעם קאפּאָט און זיך
גענומען פּאָרען אין מאָטאָר. ער האָט פון דער זײַט געקוקט אף מאקסן.
דאכט זיך, ווען איז דאָס געווען? מיט א כאדאָשים אכט-נײײַן צוריק. ליינארדס טעאטער האָט
נאָך געשפּילט, און ער, וואלטער, איז געקומען צוגאסט צו זײַן שטיפפאָטער עמיל שולצן, יענער
האָט אים אוועקגעפירט אין טעאטער זען אָטעלאָ. אָט דער מענטש, װאָס גייט איצט אהער אן
אויסגעמוטשעטער, א פארוואקסענער, אײַנגעבויגן אונטער דער לאסט פונעם שטיין, איז געווען אף
דער בינע. מיט װאָס פאר א ליבע האָבן אים באגעגנט די מענטשן, װאָס האָבן פארפולט דעם זאל!
אזא טאלענטירטער אקטיאָר, און איצט האקט ער שטיינער אין אָט דעם שוידערלעכן לאגער!
106
וואלטער האָט זיך באומרויִקט ניט װייניקער פון מאקסן. דאָס, װאָס ער האָט פארטראכט, איז
געפערלעך. כאָטש באם טויער װעט שטיין אויך אן אייגענער מענטש, א וואכמאן, װאָס װעט ניט
שטרענג באזוכן די מאשין, ווען זי װעט ארויספאָרן פון לאגער, דאָך קאָן אלץ טרעפן...
אָט האָבן די ארעסטאנטן שוין פארענדיקט אָנלאָדן די מאשינעס. מאקס האָט זיך א ביסל?ל
געזאמט,
וואלטער האָט אופגעהויבן דאָס דעקל איבערן געצייג-קעסטל אין דער קאבינע, װאָס דיג
פאר א באנק דעם שאָפער און צוויי פּאסאזשירן, ער האָט א װוּנק געטאָן צו מאקסן, ער זאָל זיך
שנעל ארײַנרוקן אינעם אויסגעלײידיקטן קעסטל. אין איין אויגנבליק האָט מאקס אויסגעפילט דעם
באפעל. קעדיי ער זאָל ארײַן אין קעסטל, האָט ער געמוזט זיך אײַנקאָרטשען אינדרייען. וואלטער
האָט אראָפּגעלאָזט איבער אים דאָס דעקל. מאקס איז געלעגן אין געהאקטע װװונדן. עס איז געווען
שווער צו עטעמען. די לופט איז אהער אריינגעדרונגען בלויז דורך די שפּארונעס, װאָס וואלטער
האָט, זעט אויס, פארפריַער געמאכט אינעם זײַטיקן ווענטל,
די מאשין איז שווער געשפּרונגען איבער די אָנגעװאָרפענע שטיינער און פארקערעוועט צום
טויער. מאקס האָט דערהערט אויסגעשרייען פון די וואכלײַט. װײַזט אויס, מע האָט קאָנטראָלירט
די מאשינעס, װאָס פאָרן ארויס פון לאגער. נאָר קיין ווערטער האָט מאקס ניט פאנאנדערגע-
קליבן. אָט זײַנען די וואכלײַט, דאכט זיך, צוגעגאנגען צו דער מאשין. איין שפּאן טיילט אים אָפּ
פון זיי. מאקס פילט, וי וואלטער זיצט אומרויָק אף זײַן אָרט, עפּעס רעדט ער צו יענע, װאָס
באזוכן די מאשין. עמעצער איז ארוף מיט איין פוס אף דער ראָד און קוקט, אפּאָנעם, ארײַן אין
אװטאָמאָביל-קאסטן. ווען װועט זיך דאָס ענדיקן?..
נאָר אָט האָט די מאשין זיך א רוק געטאָן פאָרויס. יאָ, די מאשין האָט זיך געלאָזט פאָרן
װײַטער! וואלטער האָט מיטן פוס א קלאפּ געטאָן אין ווענטל, דאָס האָט געזאָלט באטײַטן: מיר
זײַנען מיט דיר געראטעוועט... די ערשטע פעסטונג אײַנגענומען.
די מאשין איז געגאנגען וויכערדיק-שנעל איבערן אספאלטירטן שאָסײי. צוזאמען מיט דער
לופט, װאָס איז אריינגעדרונגען אין קאסטן, איז אהער געקראָכן דער רויך פונעם מאָטאָר. עס
איז שווער געווען אײַנליגן, נאָר מאקס האָט זיך געשטארקט.
עטלעכע קילאָמעטער פונעם לאגער האָט וואלטער אָפּגעשטעלט די מאשין באם ראנד װועג,
אראָפּגעשפרונגען אף דער ערד און גענומען זיך פּאָרען אין מאָטאָר.
-- איך װעל אײַך דעריאָגן, -- האָט ער א געשריי געטאָן צום עלטסטן פון דער קאָלאָנע.
ווען די לעצטע מאשין איז פארבײיגעפאָרן, האָט וואלטער אופגעהויבן דאָס דעקל פונעם
געצײַיג-קעסטל און האָט א װוּנק געטאָן צו מאקסן, ער זאָל ארויסקריכן פון זײַן באהעלטעניש. ער
האָט ארופגעװואָרפן אף מאקס' פלייצעס א רעגנמאנטל און געזאָגט:
-- פארדעקט אײַער אוניפאָרם... און דעם קאָלפאק נעמט אויך אראָפּ... אָט איז א היטל...
-- א דאנק!.. -- האָט מאקס בלויז געקאָנט ארויסברענגען, ארומקוקנדיק זיך אין אלע זײַטן.
וואלטער האָט דערקלערט:
-- איר וועט זיך באהאלטן אָט דאָרט, צווישן די פעלדזן, -- ער האָט א װײַז געטאָן אין דער
רעכטער זײַט פון וועג. --- ווען עס װעט ווערן גוט טונקל, װעל איך קומען נאָך אײַך.י
וואלטער האָט אָפּגעפירט מאקסן ביז צו א סטעזשקע און אָנגעװיזן אף א גרוב, װוּ ער זאָל
זיך אויסבאהאלטן. אף יענעם אָרט, װוּ זיי האָבן זיך אָפּגעשטעלט, האָט וואלטער אויסגעשאָטן
טאבאק, די הינט זאָלן ניט קאָנען געפינען דעם שפּור, אויב מע װעט זיך לאָזן זוכן דעם
אנטלאָפענעם.
עס איז נאָך ניט געווען אינגאנצן פינצטער, ווען מאקס האָט ניט װײַט פון יענעם אָרט, וז
וואלטערס מאשין האָט פריִער מיט א שאָ-אָנדערהאלבן זיך אָפּגעשטעלט, דערזען די שײַן פן
אװווטאָמאָביל-פארעס. די פארעס האָבן זיך אויסגעלאָשן, אָנגעצונדן און װידער זיך אויסגעלאָשן.
דאָס איז געווען דער סיגנאל, ועגן וועלכן זיי האָבן מיט וואלטערן אָפּגערעדט. מאקס האָט זיך
פאָרזיכטיק ארויסגערוקט פון זײַן באהעלטעניש. דער שאָפער האָט פון דער קאבינקע געמאכט
צו אים מיט די הענט. אין א מינוט ארום איז מאקס שוין געזעסן באנאנד מיט וואלטערן, און די
מאשין האָט מיט א גוואלדיקער שנעלקײַט זיך געלאָזט יאָגן אין דער נאכט.
-- אין א שאָ ארום װעלן מיר קומען אפן אָרט... -- האָט וואלטער א זאָג געטאָן, װי ער
זאָל זיך פארענטפערן. -- דאָרטן ווארט מען אף אײַך מיט אומגעדולד...
וואלטער האָט אָנגעשטרענגט זיך אײַנגעקוקט אפן נאסן וועג, װאָס האָט זיך געשפּרײט פאר
דער מאשין. מאקס איז געזעסן שטום. ער האָט װי פארלוירן דאָס לאָשן, ס'האָט זיך אים נאָך
אלץ ניט געגלייבט, אז ער איז פריי.
107
=
-צקטר 6 "פיז
*= 6464ײוי-=- 4 גניז = !15 5559
ארום זייַנען געלעגן פעלדער. שווארצע, אויסגעווייקטע פון דעם רעגן. פונדערװײַטנס האָבן
זיך באוויזן איינצלנע פייערלעך. דער וועג איז געווען פּוסט, און וואלטער האָט אױיסגעלאָשן די
פארעס. עס האָט זיך דערנעענטערט דאָס דאָרף, װוּהין זי האָבן געײַלט.
-- נו, אָט איז דאָס! --- האָט וואלטער געזאָגט. ס'איז אים אראָפּ א שטיין פונעם הארצן.
ער האָט אױיסגעשלאָסן דעם מאָטאָר. די מאשין איז געבליבן שטיין לעם עטלעכע אלטע ווער-
בעס, אָנגעבויגענע איבער א שמאָלינק טײַכל, באם ראנד פון א דאָרף, װאָס האָט געקוקט אף דער
גרויסער וועלט מיט בלינדע ווענט. זיי זיינען ביידע ארויס פון דער קאבינע אף דער נאסער
ערד. וואלטער האָט גענומען מאקסן פאר דער האנט, אריבערגעפירט איבערן טײַךיבריקל און
פארקערעוועט אין א שמאָל געסל, צו א פּויערישער שטוב, װאָס איז, װוי א פעסטונג, געווען ארומ"
גערינגלט מיט א הויכן שטיינערנעם פּארקן.
עס האָט א סקריפּע געטאָן א קאליטקע. עס האָט זיך געעפנט די טיר, און אָט איז שוין מאקס
אין די אָרעמס פון עריך שטוטבאך און עמיל שולץ.
צו א נײַעם ברעג
קנאפּע צוויי װאָכן האָט זיך מאקס געפונען אין זײַן באהעלטעניש. בלויז טיף אין דער נאכט,
ווען אלץ און אלע זײַנען געשלאָפן, פלעגט ער ארויסגיין פון דער שטוב אן אָטעם טאָן מיט
פרישער לופט.
עריך שטוטבאך, עמיל שולץ און די באלעבאטים פון דער שטוב, אן עלטערער פּויער און
זײַן פרוי, האָבן געציטערט איבער מאקסן, וי איבער א קליין קינד, זיי האָבן געטאָן אלץ, ער זאָל
זיך אָנעמען מיט קרעפטן. עס איז אים נאָך פאָרגעשטאנען א שווערער און װײַטער וועג.
אין איינער פון די סאָפּהארבסטיקע נעכט, ווען ס'איז שווער דערגיין א טאָלק, צי פונעם אָנ-
געכמורעטן הימל זיפּט זיך א רעגן, צי עס שיט א נאסער נימעסער שניי, האָט מאקס קרייסלער
זיך אָפּגעזעגנט מיט דער גאסטפרײַנטלעכער שטוב, מיט זײַנע אלטע און נײַע פרײַנט און זיך
געלאָזט מיטן רוקזעקל אף די פּלײיצעס צום שטילן וועג, װוּ אונטער די באקאנטע ווערבעס האָט
שוין געווארט אף אים וואלטער מיט זײַן מאשין.
צײַט איז געווען װײיניק. ביז עס װעט אָנהייבן טאָגן, האָט מען געדארפט זיך דערקלײַבן צו
א דערפל ניט װײַט פון דער גרענעץ. וואלטער האָט באגעגנט מאקסן מיט צעעפנטע אָרעמס.
טרײַבנדיק האסטיק די מאשין איבער זײַטיקע וועגן און שטעגן, האָט ער דערציילט, װאָס פאר
א טומל עס האָט זיך אופגעהויבן אין לאגער נאָך זײַן פארשוװווּנדן וערן. מע האָט ארויסגערופן
אין געסטאפּאָ אלע שאָפערן, װאָס האָבן געפירט שטיינער אין יענעם טאָג. אים, וואלטערן, נא-
טירלעך, אויך. אָבער קיינער האָט ניט געװוּסט פון עפּעס צו זאָגן. מע האָט געביטן די וואך אין
דער שטיינהאקעריי, עטלעכע טעג קיינעם ניט ארויסגעטריבן אף דער ארבעט.
אָן אופהער האָט געארבעט דער ווישער און גערייניקט פונעם פאָדערשטן גלאָז די גרויסע
רעגן-טראָפּנס. דער רעגן איז געװאָרן שטארקער און געפּײַקלט איבערן דעכל פון דער קאבינקע,
וי שרויט, און אונטער די רעדער האָט געכליופּעט וואסער, װי א פאָנטאן, געשפּריצט אין
אלע זײַטן.
אלץ ארום און ארום איז געשלאָפן, אײַנגעהילט אין פינצטערניש און שרעק. וואלטער האָט
אָנגעשטרענגט אײַנגעקוקט זיך אין דער װײַט, געטאפּט מיטן בליק דעם וועג. ער האָט די גאנצע
צײַט קימאט ניט אָנגעצונדן די פארעס. אלעמאָל נאָר האָט ער געװאָרפן א בליק אפן ספּידאָמע-
טער, ארויסגעשטעקט דעם קאָפּ פון דער קאבינקע. ניט װײַט פון א דערפל, װאָס איז געלעגן פא-
נאנדערגעװאָרפן אף קרומע בערג און אין א טיפן טאָל, האָט ער אָפּגעשטעלט די מאשין.
זיי זײַנען ארויס פון דער קאבינע. וואלטער האָט גוט צוגעשלאָסן די טירלעך, און זיי האָבן
זיך געלאָזט גיין מיט דעם בלאָטיקן, ניט-ברוקירטן וועג. א שטארקער צאָפן-װוינט האָט דורכגע-
נומען דאָס לײַב אף דורך און דורך. דער רעגן האָט ניט געטראכט שטילער צו ווערן.
א מעשוגענער ועג! דאָס לאָזט ער זיך אראָפּ, דאָס פליט ער ארוף אינדערלופטן, און דו
גייסט וי באם ראנד פון א טהאָם. עס איז געווען שווער צו גיין, גליטשיק, מע האָט זיך געדארפט
אָנהאלטן איינער אָן אנדערן. די הייזעריקע הינט האָבן דערפילט מענטשן, זיך אופגעכאפּט און
גענומען קערן וועלטן.
ענדלעך האָבן זיי זיך אראָפּגעלאָזט אין טאָל, װוּ עס זײַנען געשטאנען אין גלײַכע רייען
הײַזער, ארומגעצוימטע מיט הויכע פּלױיטן, נאָר וואלטער האָט געפירט מאקסן װײַטער, ביזוואנען
זיי זײַנען צוגעקומען צום היגן בעסוילעם. פון יענער זײַט פּארקן האָט ארויסגעקוקט א שטיבל
אונטער א דאך פון טשערעפּיצע. אין איין פענצטערל האָט קוים געבלינצלט א פײַערל.
108
וואלטער האָט איבערגעלאָזט מאקסן באם פארקן. אליין איז ער אוועק צום וועכטער פון בע-
סוילעם. מאקס האָט זיך ארומגעקוקט אין אלע זײַטן. עס איז געווען זייער אומעטיק צו שטיין
אזוי אינמיטן דער נאכט לעבן די צלאָמים און מאָנומענטן, װאָס האָבן, װי לעבעדיקע, ארויסגע-
קוקט פון איבער דעם פּארקן. דאָס דאָרף איז געשמאק געשלאָפן, קיינעם האָט ניט געארט, װאָס
די הינט האָבן זיך אזוי צעבילט. עך, פארװאָס קומט עס אים, מאקסן, ארומשלעפּן זיך אזוי איבער
דער ערד, פארװאָס יאָגט מען זיך נאָך אים, װי די היצליעס? בייזע מאכשאָװועס האָבן גענומען
עגבערן אין מויעך. און אזויפיל מענטשן ארום אים און איבער אים שלאָפן אויך ניט, זאָרגן פאר
אים, שטעלן אײַן דאָס לעבן. נאָך גוט, װאָס ס'זײַנען דאָ אזוינע מענטשן. װאָס פאר א פּאָנעם
װאָלט געהאט די וועלט אָן זיי?
די טיר פונעם וועכטערס הויז אין עק בעסוילעם האָט זיך אופגעעפנט, צוויי פיגורן האָבן
זיך פון דאָרטן ארויסגערוקט און זיך געלאָזט אהין, װוּ מאקס איז געשטאנען. ווען זיי זײַנען
צוגעגאנגען נאָענט, האָט מאקס דערזען וואלטערן און א דארן װוּקסיקן אלטן מאן.
-- און דער הער פּראָפּעסאָר פארװאָס איז ניט געקומען מיט אײַך? אים װאָלט אויך ניט
געשאט זיך אריבערפעקלען אהין.. -- האָט דער אלטער זיך אָנגערופן מיט א פארקילטער
שטים. --- װאָס מיינט ער, די נײַע רעגירער װועלן אים שאנעווען? אזוינע מענטשן, וי עריך שטוט-
באך, זײַנען אין דייטשלאנד פארבליבן ניט קיין סאך... גאָרניט קיין סאך. מיט פינף יאָר צוריק
האָט ער געראטעוועט פון טויט מײַן פרוי. אלע דאָקטוירים אין בערלין האָבן שוין געהאט אף
איר א מאך געטאָן מיט דער האנט, און עריך שטוטבאך האָט זי אָפּערירט און אָפּגעראטעװעט...
ער האָט מיט דער האנט א װײַז געטאָן אף מאקס' רוקזאק.
-- דאָס איז אײַער גאנצער באגאזש?
-- יאָ... דער גאנצער...
-- נו, דאָס איז גוט!.. אונדז װעט אויסקומען זיך דראפּען איבער די בערג, דארף מען זײַן
א לײַכטער פּאטאזשיר... איבער בערג קאָנט איר קלעטערן? שוין אמאָל אויסגעקומען?..
-- איך בין געבוירן געװאָרן אין די קארפאטן.. -- האָט ווייטעקלעך א שמייכל געטאָן
מאקס. --- כ'וועל א פּרוּוו טאָן... עפשער זיך ניט אָפּגעװױנט,
-- נו, איז געגאנגען!
מאקס האָט ארומגענומען און צוגעדריקט צום הארצן וואלטערן. ער האָט א סאך געהאט צו
זאָגן אָט דעם טײַערן יונגן מענטשן, װאָס האָט אים געראטעװועט פון טויט, נאָר אין האלדז האָט
געשטיקט עפּעס א ביטערער קנויל און ער האָט נאָר געזאָגט:
-- א דאנק, טײַערער פרײַנט... איך גלייב, אז מיר װעלן זיך נאָך באגעגענען... צום ווידער-
זען, טײַערער!
ער האָט זיך געלאָזט גיין נאָכן װוּקסיקן אלטן, װאָס האָט שוין געשפּאנט ארוף-בארג.
ווער זײַנען זי און װוי רופט מען זיי, די מענטשן, װאָס האָבן אים געפירט דורך בערג און טאָלן,
דורך האסטיקע טײַכלעך און פארװאָרפענע שטעגן? װער זײַנען די מענטשן, װאָס האָבן אים
ארײינגעלאָזט צו זיך אין שטוב, אָנגעהאָדעװעט, דערלויבט איבערזיצן, ביז די גרענעץ-וואך וועט
פארבייגיין און ער וועט זיך קאָנען לאָזן װײַטער אין וועג?.. =
מאקס איז אײַנגעאקשנט געגאנגען פאָרויס. איין באגלייטער האָט געפירט דעם געיאָגטן און
געפּלאָגטן עטלעכע קילאָמעטער און אים איבערגעגעבן א צווייטן, יענער א דריטן, א פערטן, אזוי
האָט זיך געצויגן דער וועג און די צײַט.
עס איז שוין געווען ניט װײַט צו דער פראנצויזישער גרענעץ. דאָ האָט מען באזונדערס גע-
דארפט זײַן פאָרזיכטיק, קעדיי ווידער ניט ארײַנפאלן אין די הענט פון די נאציסטן.
ניט זעלטן פלעגט זיי אויסקומען זיך אויסבאהאלטן אין א שטיבל, װאָס איז געשטאנען ער-
געץ אָפּגעזונדערט פון דער גאנצער וועלט. די פּוערים האָבן מיט מיטלײַד געקוקט אף דעם
אויסגעמוטשעטן, גראָװון מענטשן, װאָס לויפט פונעם פאשיסטישן דיַיטשלאנד. וויפל אזעלכע
מענטשן זײַנען שוין דאָ דורכגעגאנגען מיט אָט די געדרייטע, שווערע וועגן און שטעגן זינט יענעת
צײַט, ווען די ברוינע בעסטיע האָט פארכאפּט די מאכט אין דײַטשלאנד,
און אָט איז געקומען א טאָג, ווען ער האָט זיך אופגעהויבן אף א בערגל און ענדלעך דאק
דעם געגארטן ברעג. עס האָט זיך באוויזן א פראנצויזיש דערפל, און מאקס האָט פריי אָפּגע-
אָטעמט. ער האָט זיך הארציק געזעגנט מיט זײַן לעצטן װעגװײַזער און באגלייטער. נאָך איידער
די זון איז אופגעגאנגען, איז ער שוין געווען אף א קליינער באן-סטאנציע, װאָס איז מיט עפּעס
109
+ 2 זייא ר ייטש אי ע, יע ר יוריורי:ריש,
שטארק געווען ענלעך אף דער סטאנציע לעבן זײַן קאָוואליווקע. פונדאנען װעט אים דער צוג
אָפּפירן קיין פּאריזש.
אים האָט זיך דערמאָנט אן אנדער אָסיען, ער איז דעמלט אויך געפאָרן קיין פּאריזש. װאָס
פאר א גאָלדענע ציַט איז דאָס געוועף ער איז געווען יונג, געזונט, פול מיט טרוימען און האָפט-
נונגען. באנאנד מיט אים איז געווען פרידע. פּאריזש האָט דעמלט געווארט אף מאקסן ער איז
געפאָרן אף זײַנע ערשטע גאסטראָלן... און איצט?.. האָט אים דען יענץ מאָל אפילע געקאָנט קו-
מען אין קאָפּ, אז אלץ װעט זיך אזוי איבערקערן און ער װועט דארפן מיטן רענצל אף דער פּלײצע
גאנווענען די גרענעץ, ציטערן פאר יעדער שאָטן, היטן זיך פאר א זייטיקן בליק? און װאָס ווארט
אף אים אין פּאריזש? ווער געדענקט אים אין יענער גרויסער, רוישיקער שטאָט?
אפן שטילן װאָקזאלכל האָבן זיך באוויזן די ערשטע פאסאזשירן, אָנגעזאָטלטע מיט רוקזעקלעך
און טשעמאָדאנעס. מאקס האָט איצט מוירע געהאט פאר מענטשן, אים האָט זיך אלץ געדוכט,
אז מע טשאטעוועט אים נאָך. װאָס קוקן אף אים די מענטשן מיט אזוינע פארװוּנדערטע אויגן?
צי דען שטויסן זי זיך אָן, פונוואנען ער קומט איצט?
זעט אויס, ער ציט צו די אופמערקזאמקייט מיט זײַן אויסגעריבענעם מאנטל, מיט די בלאָ-
טיקע צעהארגעטע שיך און מיטן זעלנערשן רוקזעקל. דאָס איז דער טאליסמאן זיַנער. עריך
שטוטבאך האָט אים מיטגעגעבן אין וועג ארײַן דאָס דאָזיקע זעקל, װאָס ער האָט געבראכט מיט
זיך פון דער מילכאָמע. אין איין אָרט איז עס דורכגעלעכערט פון א קויל. די קויל האָט דעמלט
ניס פארטשעפּעט דעם דאָקטער, און דאָס זעקל איז פאר אים געװאָרן הייליק און טײַער. ער האָט
קימאט אף אן עמעס געגלייבט, אז דער דאָזיקער טאליסמאן װעט אויך אויסהיטן מאקס קרייסלערן
פון אלע געפארן, פּונקט װוי ער האָט אמאָל אים, עריך שטוטבאכן, אויסגעהיט פון דער קויל.
אין אָט דעם זעקל האָט איצט מאקס געהאלטן א פּאָרל װעש, אן אויבערהעמדל און זײַן
לאגער-מאלבעש. יאָ. דאָס רעקל מיט די שווארצע פּאסן און מיט די לאגער:נומערן און דעם
קאָלפּאק פון אן ארעסטאנט.
ער האָט גוט געװוּסט, מאקס, אז ווען ער פאלט ארייַן אין די הענט צו דער גרענעץ-וואך,
איז אָט דאָס רעקל װי א טויט-אורטייל. און דאָך האָט ער ניט געװאָלט זיך צעשיידן מיט דעם
;מונדיר", װאָס איז איצט אזוי פארשפּרייט אין דײַטשלאנד. ער װעט אים נאָך אָפּדינען אָט
דער מונדיר.
דורך די כמארעס האָט זיך גענומען דורכשלאָגן די זון. מאקס האָט אויסגעקליבן אן אָרט
אונטער די זון-שטראלן. ער האָט אראָפּגענומען דאָס היטל, פארזשמורעט די אויגן. ער װאָלט אזוי
געשטאנען שאָענװײַז און זיך געווארעמט אף דער זון. דער רועך זאָל דאָס נעמען, װי שיין די
וועלט איז און וי שיין װאָלט געקאָנט זײַן דאָס לעבן!
ס'איז אָנגעקומען דער צוג. די פּאסאזשירן האָבן זיך א לאָז געטאָן צו די וואגאָנעס. אף א
װײַלע האָט מאקס זיך פארהאלטן. ס'האָט זיך אים פּלוצעם אויסגעוויזן, אז ער איז אן ארעסטאנט.
ער טאָר קיין שפּאן ניט מאכן אָן דעם באפעל פונעם אופזעער... צי דען װעט ער, וויפל ער װעט
לעבן, פילן אף דער פּלײצע אן אָנגעצילטע רער פון א ביקס? צי דען װעט ער שוין מער ניט
קאָנען לאכן, שפּאסן, טאנצן? און װוי ועט ער ארומגיין אף דער בינע? מיט פארלייגטע הענט, װי
מע האָט געפאָדערט פון אים אין לאגער? ער איז ארײַן אין וואגאָן. מאָדנע -- ער קאָן גלײַך מיט
אלעמען זיך אוועקזעצן און פאָרן. מאָדנע! זייער מאָדנע! ער האָט נאָך אלץ ניט געקאָנט גלייבן,
אז ער איז אף דער פריי, אז ער פאָרט קיין פּאריזש.
אין קופּע איז ער צוגעפאלן צום פענצטער. פאר די אויגן זײַנען געלאָפן שטעטלעך, סטאנ-
ציעס, וועלדלעך. די ביימער זײַנען געשטאנען הוילע, אָן בלעטער, די ערד, נאָך דעם, וי זי האָט
אָפּגעגעבן איר גערעטעניש, האָט אויך אויסגעזען אומעטיק. נאָר אים איז געווען ליב צו קוקן אף
דער לאנדשאפט. ס'האָט אים געמאטערט דער געדאנק: וי װעט זײַן אין פּאריזש? מאקס האָט
געװוּסט בלויז אן אדרעס פון עריך שטוטבאכס באקאנטע אין פּאריזש. לויט דעם דאָזיקן אדרעס
האָט שטוטבאך דורך געהיימע קאנאלן אויך איבערגעגעבן די יעדיַע, אז ס'איז געלונגען ארויס-
רײַסן מאקסן פונעם לאגער. ניט שטוטבאך און ניט מאקס האָבן ניט געקאָנט וויסן, אז דאָס איז
גענוג, אז אין פּאריזש זאָל מען אף מאקסן ווארטן.
און דער צוג איז דערװיַל אָן אופהער געלאָפן. מאקס איז אָפּגעגאנגען פון פענצטער, פאר-
נומען זײַן אָרט. פון מידקײַט האָבן אים אָנגעהויבן זיך קלעפּן די אויגן און ער איז אנשלאָפן
געװאָרן. ווען ער האָט זיך אופגעכאפּט, איז ער ווידער אוועק צום פענצטער. איצט זײַנען פארבײַ
דעם צוג געלאָפן געבײַען, הויכע קוימענס, דער צוג האָט זיך דערנעענטערט צו פּאריזש.
אפן פּעראָן האָט געווימלט מיט מענטשן. מע איז געלאָפן אנטקעגן דעם צוג, געשריגן, גע-
לאכט, עמעצן געזוכט. אהער, אין וואגאָן, האָבן זיך דערטראָגן אויסגעשרייען. דאָס, װאָס עס האָט
זיך געטאָן אפן פּעראָן, איז געווען זייער ענלעך אף דעם, װאָס מאקס האָט געזען, ווען ער איז
1 110
געקומען אהער דאָס ערשטע מאָל צוזאמען מיט פרידען, און דאָס הארץ זײַנס האָט עפּעס א
קלעם געטאָן.
ער האָט געקוקט מיט קינע אף זײַנע שכיינים, װאָס האָבן געײַלט צום ארויסגאנג. אלע
האָבן געײַלט, נאָר ער, מאקס, האָט ניט געהאט װאָס צו אײַלן. קיינער באגעגנט אים ניט, --
מעג ער ארויסגיין פונעם וואגאָן דער לעצטער. עס איז אפילע א ביזאָיען ארויסגיין אין אזעלכע
בגאָדים, װוי בא אים, אין די צעהארגעטע שיך, ווען אזא יאָמטעװדיק-אופגעלייגטער אוילעם
רוישט פון יענער זײַט וואגאָן.
ער וועט זיך אװעקלאָזן אין דער פרעמדער שטאָט, װוּ קיינער ווארט ניט אף אים, צו פרעמדע
מענטשן. אים װועט אויסקומען אָנהײבן דאָס לעבן פונסניי, אים, דעם אויסגעמאטערטן ארעסטאנט,
װאָס האָט זיך אלפי-ינעס ארויסגעריסן פון דער מוירעדיקער טפיסע, װאָס הייסט דײַטשלאנד.
מיט יאָרן צוריק האָט ער זיך ארויסגעריסן פון דער היים, געלאָפן אין דער גרויסער וועלט ארײַן.
דעמלט האָט דאָס לעבן פאר אים זיך אָנגעהויבן. נאָך אזויפיל יאָרן שטייט ער ווידער באם אָנ-
הייב, א מידער, אן אויסגעמאטערטער, נאָך דעם וי ער האָט פארזוכט, װאָס הייסט מענטשלעכע
נישטיקײיט, װילדקײַט, פארברעכן.
דער צוג האָט זיך אָפּגעשטעלט. באם ארויסגאנג איז געװאָרן א שטופּעניש. מאקס איז נאָך
אלץ געזעסן אף זײַן אָרט. פון יענער זײַט וואגאָן איז דער טומל אָנגעוואקסן. אלץ מער מענטשן
לויפן ארום און זוכן עמעצן, קוקן אריין אין די ברייטע וואגאָן-פענצטער. עס קומען אָן יוגנטלעכע
מיט פענדלעך און פּלאקאטן. ,װאָס פאר א יאָמטעװ איז הײַנט, װאָס זיי זײַנען אזוי אופגעלעבט?! --
האָט געטראכט מאקס. --- וועמען באגעגנט מען דאָס?*
ער האָט גענומען זײַן רוקזעקל און זיך געלאָזט צום ארויסגאנג. ער האָט זיך אָבער באלד
אָפּגעשטעלט, ס'האָט זיך אים אויסגעוויזן, אז פון יענער זיײַט וואגאָן שרײַט מען ;מאקס קרייס-
לער! מאקס קרייסלער!"...
װאָס הייסט דאָס? װאָס קומט מיט אים פאָר?
ער האָט א קוק געטאָן אין פענצטער און איז דערשיטערט געװאָרן. ער האָט דערזען א פּלא-
קאט: ,א ברודערלעכן גרוס מאקס קרייסלערן!* פונוואנען האָט מען זיך דערװוּסט, אז ער קומט
אָן און װוער האָט עס צוגעגרייט אזא קאבאָלעס-פּאָנעם? װער האָט איבערגעגעבן, אז ער פאָרט
מיט דעם צוג? ניט אנדערש, אז יענע, װאָס האָבן אים באגלייט אין זײַן שווערן וועג, זייַנען אויך
איצט געווען מיט אים.
מאקס איז געווען אין טיפער פארלעגנהײיַט,
ער װעט באלד דארפן עפעס זאָגן אָט דעם אוילעם. װאָס װעט ער זאָגן? ער װעט דערציילן,
װאָס עס טוט זיך איצט אין דײַטשלאנד. נאָר װוּ װעט ער נעמען די ווערטער, קעדיי דערציילן
וועגן דעם, װאָס דאָרטן קומט פאָר? ער איז קיינמאָל ניט געווען קיין רעדנער
און פּלוצעם איז אים אופגעקומען א געדאנק. אין איין אויגנבליק האָט מאקס אראָפּגענומען
פון זיך דעם מאנטל, דאָס היטל, אפגיך ארופגעשלעפּט אף זיך דאָס לאגער-רעקל מיט די שווארצע
פּאסן, מיט דער שרעקלעכער געלער לאטע, מיט דעם נומער אף דער פּלײצע. ער האָט אָנגעטאָן
אפן קאָפּ דעם קאָלפאק און ענערגיש זיך געלאָזט צום ארויסגאנג.
די מענטשן אפן פּעראָן זײַנען דערציטערט געװאָרן, ווען זיי האָבן אים דערזען אין די
ארעסטאנטישע קליידער. אלע זײיַנען געשטאנען, װי פארשטיינערט. ערשט ווען דער אוילעם איז
געקומען צו-זיך, האָבן זיך דערהערט אויסגעשרייען:
-- צי דען איז דאָס מאקס קרייסלער?.
-- װאָס פאר א רעקל!
-- זעט נאָר, א געלע לאטע!
-- פארשאָלטן זאָלן זי ווערן, די גאָרגלשנײַדער!
פון אלע זײַטן זײַנען אהער געלאָפן מענטשן זען דעם גאסט אין דער שרעקלעכער אוניפאָרם
פונעם דריטן רײַך. דער קרײַז ארום מאקסן איז מיט יעדער מינוט ברייטער געװאָרן. און אָט האָט
שוין עמעצער געבראכט אפן װאָקזאל-פּלאץ עטלעכע קאסטנס, געמאכט דאָרט אן אימפּראָװיזירטע
טריבונע און אהין אוועקגעפירט מאקס קרייסלערן.
די מענטשן האָבן געווארט אף זײַן װאָרט.
מאקס קרייסלער איז צוגעגאנגען צום ראנד פון דער אומגעוויינלעכער טריבונע:
-- ברידער און שוועסטער, בירגער פון פּאריזש, איך בין א געוויינלעכער שוישפּילער. דאָס
גאנצע לעבן בין איך געוװווינט צו ריידן מיט דער שפּראך פונעם דראמאטורג. קיין רעדעס קאָן
איך ניט האלטן. אָבער איצט ווילט זיך מיר אײַך זאָגן: ניט װײַט פון אײַערע גרענעצן האָט זיך
אָנגעהויבן א שרעקלעכע מאגייפע. זי קאָן קומען אויך צו אײַך, און איר מוזט זײַן וואך. דאָרטן,
אין פאשיסטישן דייטשלאנד, שמאכטן אונטער די שטעכדראָטן און אין די טורמעס צענדליקער
111
טויזנטער אומשולדיקע קאָרבאָנעס. די פאשיסטישע בעסטיע איז געקומען צו דער מאכט דורך
טעראָר, בלוט, שוידער. די פאשיסטן האָבן צעטראָטן דאָס געזעץ, אָפּגעשאפן די מענטשן-רעכט,
די ציוויליזאציע. זיי האָבן פארלאָשן די זון, און א גרויזאמע פינצטערניש, שרעק, פּאכעד האָט
באהערשט דאָס לאנד, דאָס פאָלק. זיי פארברענען אף די פּלעצער ביכער, בילדער, און בא דער
שײַן פון אָט די שײַטערס טאנצן זיי זייער שיידים-טאנץ...
2 ברידער, זיי האָבן מיך אָנגעטאָן אין אָט דעם רעקל מיט די שווארצע פּאסן, צוגע-
טשעפּעט געלע לאטעס... אויסגעברענט אף דער האנט א שטעמפּל... -- מאקס האָט פארקאטשעט
דעם ארבל 6 באוויזן די אנטבלויזטע האנט מיטן נומער... --- זי האָבן געמיינט, אז דערמיט
וועלן זיי דערשטיקן אין מיר דעם מענטשן-גײַסט.. -- ער האָט איבערגעכאפּט דעם אָטעם,
דערזען טרערן אין די אויגן פון די מענטשן, װאָס זײַנען געשטאנען ארום אים, און ער האָט
פאָרגעזעצט:
--- מענטשן, פארגעדענקט און דערציילט אײַערע אייגענע, אײַערע פּרײַנט, נאָענטע, אז א
מוירעדיקע געפאר רוקט זיך אָן אף דער גאָרער וועלט. א שרעקלעכע כײַע גרייט זיך דערשטיקן
אומעטום די קולטור, די דעמאָקראטיע, די פּרײַהײַט, דאָס לעבן און פארוואנדלען די וועלט אין
א טויט-לאגער. צו טײַער האָבן מיר באצאָלט פאר אונדזער פּאסיװוקײַט. מיר האָבן לײַכטזיניק
געקוקט אף דער געפאר, װאָס האָט געלויערט איבער אונדז. אלע מוזן זיך פארייניקן אין קאמף
קעגן בלוטיקן פאשיזם. כאזערט ניט איבער אונדזערע פעלערן, ווארט ניט, ביז דער גרויסער
אומגליק װעט קומען צו אײַך אין שטוב! קאָלזמאן היטלער מיט זײַנע באנדעס געװועלטיקט אין
דײַטשלאנד, טאָר קיינער פון אונדז ניט בלײַבן רויִק... דאָס זאָגט אײַך א מענטש, װאָס איז געוען
אין די בלוטיקע נעגל פון דער ברוינער בעסטיע, א לעבעדיקער איידעס, װאָס איז געקומען
פון גענעם!
דער מענטש אינעם געשטרײַפטן רעקל פונעם דײַטשישן קאָנצלאגער האָט מיט זײַן רעדע
אופגערודערט דעם אוילעם. פון אלע זײַטן האָבן זיך געטראָגן אויסגעשרייען, צאָרנד יק ווערטער.
אף מאקס! אָרט זײַנען שוין געשטאנען אנדערע רעדנער -- מענער, פרויען, און אלע האָבן גע-
פאָדערט, גערופן זיך אײַנשליסן אין קאמף.
אפן פּלאץ האָט זיך אויסגעשטעלט א לאנגע קאָלאָנע. זי האָט זיך געלאָזט גיין איבער די
הויפּט-גאסן פון שטאָט. אין וועג איז זי אויסגעוואקסן. הונדערטער מענטשן האָבן זיך פארייניקט
דער אומגעוויינלעכער מאניפעסטאציע, װאָס איז געגאנגען צו דער דײַטשישער אמבאסאדע
טי מאָנען, רופן.
דאָס הויז פון שטוטבאכס באקאנטע, װוּ מאקס האָט זיך אָפּגעשטעלט, האָבן באלאגערט קאָ-
רעספּאָנדענטן, פאָטאָגראפן... מע האָט דעם אומגעוויינלעכן גאסט ניט געלאָזט רוען. מע האָט אים
אײַנגעלאדן אף מיטינגען און פארזאמלונגען. ער האָט קיינעם ניט אָפּגעזאָגט. אומעטום האָט גע-
קלונגען זײַן הייסער רוף, מע זאָל ניט פארגעבן די פאשיסטישע הענקער פאר זייערע מוירעדיקע
פארברעכנס, מע זאָל שטיין אף דער וואך, ניט דערלאָזן, אז דער פאשיזם זאָל זיך פאנאנדער-
שפּרײַטן, אריבערגיין נײַע גרענעצן...
ער האָט גערעדט ניט בלויז אין זײַן נאָמען, נאָר אין נאָמען פון הונדערטער טויזנטער, װאָס
שמאכטן אונטער די שטעכדראָטן און ווארטן אף רעטונג,
די סרייפע צעפלאקערט זיך
מענטשן דערציילן, אז מארסעל דיוראסאָ איז געווען אמאָל באװוּסט אין דער פּראָװוינץ וי
ניט קיין שלעכטער קאָמיקער. ער האָט עטלעכע יאָר נאָכאנאנד געמאכט פריילעך מיט זײַנע וויצן
דאָס געערטע טעאטער-פּובליקום.
מע גיט איבער, אז ער האָט אמאָל אזוי צעקיצלט די צושויער, זיי אזוי געמאכט לאכנדיק,
אז צוויי געהויבענע דאמעס האָבן ניט אויסגעהאלטן און אפדערעמעסן געפּלאצט פון געלעכטער.
ווען די נעשאָמעס האָבן שוין אָט-אָט געזאָלט ארויסשפּרינגען פון זייערע גופים, האָבן זיי דאָך
געפונען אין זיך קויכעס אויסצושרײיען: ;בראוואָ, מארסעל!"
און נאָך דערציילט מען, אז איינמאָל, ווען מארסעל דיוראסאָ האָט געשפּילט דעם לעץ אין א
פראנצויזישן װאָדעװיל, האָט א מעובערעסע מאדמואזעל מאפּל געווען פון געלעכטער. אין דער
לעצטער מינוט האָט די מאדמואזעל באוויזן אויסקוויטשען וויוואט, דיוראסאָ!", און גלײַך האָט
דאָס נײַגעבאָרענע קינד א פּישטשע געטאָן שוין אף דער-וועלט. אנדערע זאָגן אפילע, אז דאָס
7--10 112
קינד האָט ניט געפּישטשעט, נאָר גע-
לאכט. אָבער אלץ, װאָס מע דערציילט
וועגן מארסעלן, איז ניט איבערצודער-
ציילן.
אמאָל האָט מען אים פאָרױיסגעזאָגט
א גלענצנדיקע טעאטראלע קאריערע.
ער איז געווען א געבוירענער, א גאָטס-
געבענטשטער שוישפּילער. א קליינ-
װוּקסיקער, א קיילעכדיקער, וי א
דייזשקע, מיט א גרויסן הוילן קאָפּ,
װאָס וואקסט ארויס ניט פונעם
האלדז, װי בא אלע מענטשן נאָר
פון די אקסלען, מיט א פליישיק-רויט
פּאָנעם, מיט א פּאָר אויסגעגלאָצטע
אויגן, װאָס קוקן ארום זיך מאָדנע-מע-
שונע, מיט א גראָבער נאָז, װוי א קאר-
טאָפּליע, און א פּאָר געלע װאָנצעס,
װאָס האלטן זיך אין איין באוועגן --
האָט ער בלויז מיט זײַן אויסזען גע-
קאָנט מאכן לאכנדיק דעם אילעם.
הײַנט שטעלט זיך פאָר, אז מע פאר-
פּוצט אים אין א גרויסן קאפּעליוש
מיט פעדערן, אין א פּאָר צעריסענע
הויזן און אז ער טוט דערצו א כאָרכל
מיט זײַן אייביק צוגעקילטער שטים
און שטעלט ארויס א לאנגע צונג. פארװאָס זשע זאָל מען זיך ניט האלטן בא די זײַטן פאר
געלעכטער?..
אלע האָבן געטראכט, אז דאָס פארגרימירט מען אים אזוי שטארק, װאָס ער איז אף קין
מענטשן ניט ענלעך, אז מע טוט אים אָן אזא מאסקע, נאָר ער האָט ניט געדארפט ניט קיין גרים
און ניט קיין מאסקע --- די נאטור אליין האָט זיך אזוי א סטארע געטאָן פאר אים.
א גליקלעכער לעץ! אן אנדער קאָמיקער דארף אָפּגיין מיטן שווייס, ביז ער קווצטשט ארויס
באם פּובליקום א שמייכל, און ער, מארסעל דיוראסאָ, גענוג, ער זאָל א ביסעלע א קראץ טאָן די
פּאָטיליצע, זיך א קרים געבן, וי דער אוילעם לאכט.
געווען שטארק אומעטיק, האָט מען זיך געזעצט שפּילן אין קאָרטן. נימעס געװאָרן די קאָרטן,
האָט מען אָנגעהויבן צוטראכטן אנדערע שפּילן. רופט זיך אָן די באלעבאָסטע: ,,מײַנע ליבע געסט!
לאָמיר אָנהײיבן אזא שפּיל. יעדער פון אונדז װועט זיך פארקרימען, מאכן א צורע. װער עס װעט
מאכן א מער אידיאָטישע צורע, דער האָט אױסגעשפּילט און באקומט א מאטאָנע!.. גוט?*
די געסט האָבן זיך לאנג געקרימט, געמאכט גרימאסן, זיך געמאטערט װי אפן טויט, קעמפנ-
דיק פארן פּריז. פּלוצעם קומט אריין אין זאל מארסעל דיוראסאָ. האָבן גלײַך אלע אין איין קאָל
אויסגעשריגן, װײַזנדיק אפן אריינגעקומענעם: ;אָט ער דארף באקומען דעם פּריז! דער מסיע
האָט געװוּנען!..*
וי עס זאָל דאָרט ניט זײַן, נאָר װוּ מארסעל דיוראסאָ זאָל זיך ניט געווען באװײַזן -- אף דער
בינע, אף דער גאס, אין שטוב -- האָט ער אלעמען שטענדיק געמאכט לאכנדיק!
אָבער די וועלט זאָגט, אז דער גרעסטער געלעכטער איז געשטאנען, ווען מע האָט זיך דער-
װוּסט, אז אָט דער מארסעל דיוראסאָ איז פּלוצעם געװאָרן א באלעבאָס איבער איינעם פון די
גרעסערע פּאריזשער טעאטערן. ניט קיין שוישפּילער, ניט קיין קאָמפּאניאָן און ניט קיין אימפּרע-
סאריִאָ, נאָר טאקע א באלעבאָס!..
וועט איר דאָך פרעגן געוויס, ויאזוי איז דאָס געשען? מיט א צײַט צוריק איז אין פּאריזש
געשטאָרבן אן אלטער אנטרעפּרעניאָר, מסיע פראנסוא, װי מע האָט אים גערופן אין די טעאטער-
קרײַזן. באם לעבן האָט דער אלטער אָפּגעשפּאָרט א שיין ביסל פראנק און א טעאטער-געבײידע.
דאָס גרעסטע פארמעגן זײַנס איז אָבער געווען זײַן איין-און-איינציקע טאָכטער, אן אכט-און-
פערציקיאָריקע מויד סיוזאנע. א לאנגע דארע ברוע, מיט א קרום פּאָנעם און א הארבן כאראק-
טער. א קליפּע, פון וועלכער אלע זײַנען געלאָפן וי פון פײַער. דאָס גאנצע לעבן האָט איר פאָטער
113
געפּאטערט דערוף, ער זאָל זי כאסענע מאכן -- זײַן שיינע באסיעכידע. נאָר דאָ האָט ניט געהאָלפן
ניט זײַן אקשאָנעס, ניט זײַן פארמעגן, --- קיין באלן אף דער סיוזאנע איז ניט געווען, כאָטש ליע
זיך אוועק און שטארב. אזוי טאקע האָט דער אלטער פראנסוא באם לעבן ניט געקענט זי פאר-
קנאסן. און שוין שטייענדיק מיט איין פוס אין קייווער, האָט ער איבערגעלאָזט זײַנע פרײַנט א
צאװאָע: מע זאָל אלץ טאָן, נאָר געפינען פאר דער טאָכטערקע א כאָסן...
נאָך דער לעװײַע האָט מען זיך גענומען צו דער ארבעט,
מע האָט געזוכט און גענישטערט, איבערגעקליבן א וועלט מיט כאסאנים און זיך אָנגעשטױסן
אף מארסעל דיוראסאָ. מע האָט אים אראָפּגעבראכט קיין פּאריזש, פארפירט צו דער דאָזיקער
סיוזאנען און א נאכט א גאנצע אים געפּאָיעט מיט די טײַערסטע װײַנען. א טויט-שיקערן האָט
מען דעם זעכציקיאָריקן יונגערמאנטשיק באלייגט אין א קייסערש בעט. ווען ער איז געקומען
צו-זיך און אופגעעפנט די אויגן, האָט ער דערזען בא זײַן זײַט ליגן די קליפּע, דאָס הייסט
סיוזאנען. װי נאָר ער האָט אף איר א קוק געטאָן מיט די אויסגעניכטערטע אויגן, האָט ער פאר-
לאָרן דאָס לאָשן, שיר ניט אײַנגענומען קיין מיסע-מעשונע!..
ער האָט געװאָלט אנטלויפן, נאָר ס'זײַנען געקומען מענטשן, מע האָט אים גאנץ שיין גרא-
טולירט און ווידער זיך גענומען טרינקען. קורץ גערעדט, ער האָט ניט באוויזן זיך ארומקוקן, וי
מע האָט אים פארקנאסט! עטלעכע טעג נאָכאנאנד האָט מען געגעסן און געטרונקען, געטאנצט און
געהוליעט, און ווען דער טשאד איז א ביסל ארויס פון קאָפּ, האָט מארסעל דיוראסאָ זיך דערװוּסט,
אז ער איז שוין מער ניט קיין קאָמיקער, נאָר א מאן פון אָט דער יעפייפיע און א באלעבאָס פון
א טעאטער!
אזוי האָט מארסעל דיוראסאָ זיך באוויזן אפן פּאריזשער האָריזאָנט. אלע האָבן אים גערופן
מסיע מארסעל, און זײַן פּלױנעסטע, װאָס האָט צו אלע צאָרעס נאָך ליב געהאט זיך פּעסטען וי
אן אכצניאָריק מיידעלע, האָט מען אָנגעהויבן רופן מאדאם מארסעלינע...
אין אָט דעם טעאטער האָט מאקס קרייסלער געשפילט, ווען ער איז צום ערשטן מאָל געווען
אין פּאריזש אף גאסטראָלן. דארף דעריבער פאר קיינעם ניט זײַן קיין כידעש, װאָס מארסעל
דיוראסאָ, ווען ער האָט זיך דערװוּסט, ער עס איז דאָ אין פאריזש, האָט געכאפּט אונטער דער
האנט זײַן מארסעלינע און אװעקגעלאָפן וי אן אָפּגעבריטער צו מאקס קרייסלערן, אײַנלאדן אים
ווידער צו זיך אין טעאטער.
און אזויווי דיוראסאָ איז איינגעגאנגען אף אלע באדינגונגען, װאָס מאקס האָט אים ארויס-
געשטעלט, און צוגעזאָגט קויפן בא די שרייבער-עמיגראנטן אייניקע פּיעסן, װאָס שילדערן די
טראגעדיע פון דײַטשלאנד, איז גלײַך אונטערגעשריבן געװאָרן א קאָנטראקט.
מאקס האָט געשפּילט די הױיפּט-ראָל אין ,פּראָפּעסאָר מאמלאָק* פון פרידריך װאָלף. דער זאל
פונעם טעאטער האָט זיך מאמעש געבראָכן. מארסעל דיוראסאָ און זײַן מארסעלינע זײַנען געווען
אפן זיבעטן הימל. װאָס עמעס איז עמעס, צוליב מאקסן איז דאָס פּאָרפאָלק געקראָכן פון דער
הויט, גרייט געווען אף אלץ, אבי יצע זײַן פאר אים, ער זאָל, כאָלילע, פונעם טעאטער
ניט אוועק.
דאָך איז אמאָל אזוי געשען, אז דער געוועזענער קאָמיקער האָט שיר ניט ארויסגעבראכט
מאקסן פון די קיילים.
אף אן אופנאם בא דער מארסעלינע איז דער אלטער דיוראסאָ ארויס מיט א רעדע.
-- מסיע קרייסלער, װייניק צאָרעס זײַט איר אויסגעשטאנען? װײיניק האָט איר זיך געמא-
טערט באם דײַטש אין די לאגערן? -- האָט ער כניפעדיק אָנגעהויבן. --- צוליב װאָס זשע דארפט
איר זיך פארנעמען מיט פּאָליטיק? איר פארשטייט דען אליין ניט, אז די צײַט איז א שווערע און
דאָס בעסטע איז ניט ארײַנמישן זיך אין וועלט-זאכן... מע דארף לעבן פאָרזיכטיק... אויך בא
אונדז אין פראנקרײיַך זײַנען דאָ אזעלכע גאָרגלשנײַדער, װוי אין דייַטשלאנד, און זיי װאָלטן אויך
געװאָלט מאכן פון פראנקרײַך א מעשוגאָיִם-הויז. מע לאָזט אײַך שפּילן אף דער בינע? שפּילט
געזונטערהייט! איר באקומט בא מיר, דאנקען גאָט, אזויפיל געהאלט, אז איר נייטיקט זיך אין
גאָרנישט ניט? װאָס זשע דארפט איר גיין אף די מיטינגען, שרייבן אין די בלעטער?.. אײַער זאך
איז טעאטער. און אלץ, װאָס האָט ניט קיין שייַכעס צו טעאטער, זאָל ברענען אפן פײַער! מיר
דארפן שטיין אָן א זײַט און זיך ניט ארײַנמישן... זאָלן די סאָציאליסטן, --- זיי האָבן ניט װאָס צו
טאָן, -- זיך פארנעמען מיט פּאָליטיק... מיט אינטריגעס...
מאקס איז אופגעבראכט געװאָרן. ער האָט דאָ אפן אָרט, פאר אלעמען אין די אויגן, געזאָגט
דעם געוועזענעם קאָמיקער, ער ער איז. מארסעל און מארסעלינע האָבן אים קוים איבערגעבעטן.
מאקסן האָט זיך געדאכט, אז ניט לאנג װעט אים אויסקומען זײײַן נאווענאד. נאָר פון דײַטש-
לאנד זײַנען אָנגעקומען אלץ ערגערע און ערגערע גרוסן. אויך אין אנדערע עקן וועלט איז גע-
וואקסן די געפאר.
114
|
עס איז געגאנגען דאָס אומרויקע. טויזנט נײַן הונדערט זעקס-און-דרײַסיקסטע יאָר.
דער פרילינג און דער זומער האָבן קיין גוטס ניט צוגעזאָגט. די איטאליענישע פאשיסטן
זײַנען אָנגעפאלן אף דער אומבאװאָפּנטער אביסיניע. אויסגעדרעסירטע איטאליענישע דיוויזיעס
האָבן געצונדן, געמיימעסט, געראבעװועט א גאנץ לאנד, און די װעלט האָט געשוויגן, זיך ניט
אריינגעמישט, גלײַכגילטיק צוגעקוקט, װי דאָס אביסינישע פאָלק גייט אָפּ מיט בלוט.
עמעס איז, די פעלקער-ליגע האָט כאדאָשימלאנג באהאנדלט אף אירע זיצענישן די פראגע,
צי זײַנען טאקע די איטאליענער אָנגעפאלן אָדער ניט. צי איז דאָס אן אגרעסיע-אקט אָדער גלאט
אזוי זיך א פרײַנטלעכער באזוך... אין שפּאניע, װוּ דאָס פאָלק האָט אראָפּגעװאָרפן די מאָנארכיע
און געמאָלדן א רעפּובליק, האָט דער גענעראל פראנקאָ פאָרגענומען א מארש אפן רעװאָליוציאָ-
נערן מאדריד. צוהילף דעם בלוטיקן פאשיסט זײַנען גלײַך געקומען היטלער און מוסאָליני. אָפּ-
גייענדיק מיט בלוט, האָט דאָס שפּאנישע פאָלק געקעמפט פאר זײַנע דעמאָקראטישע רעכט. צום
ערשטן מאָל פאר העכער הונדערט יאָר איז דאָס פּירענייער האלב-אינדזל פארוואנדלט געװאָרן
אין א שלאכטפעלד. אנטיפאשיסטן פון דער גאנצער וועלט האָבן געײַלט קיין שפּאניע, קעדיי צו
העלפן די רעפּובליקאנער.
אין איינעם פון אָט די טעג, ווען ס'האָט זיך געדאכט, אז אפילע דאָ אין פּאריזש שמעקט די
לופט מיט פולװער, זײַנען צו מאקסן געקומען צו לויפן אָן א נעשאָמע מארסעל מיט דער
מארסעליגע.
-- נו, װאָס האָבן מיר אײַך געזאָגט, קרייסלער? איר האָט געהערט, װאָס עס טוט זיך אין
שפּאניע? מיר זײַנען דאָך געווען גערעכט!.. איצט איז א געפערלעכע צײַט, און מיר דארפן זיך
ניט פארנעמען מיט קיין פּאָליטיק... פאשיזם --- דאָס איז אזא בייזער הונט, װאָס מיט אים איז
בעסער זיך ניט אָנהייבן. מע דארף אים אונטערווארפן א ביין, און זאָל ער אים הריזען... צוליב
װאָס דארפט איר די פיעסן וועגן דייטשלאנד, זאָלן זיי זיך דאָרט, אין דײַטשלאנד און אין שפּאניע,
זיך שלאָגן קאָפּ אין וואנט! קארג איז דאָ אנדערע פּיעסן. איר דארפט שפּילן קלאסישע ראָלן.
מאקס האָט רויק געענטפערט.
-- נו, איז װאָס? ביטע, שפּילט אײַך געזונטערהייט קלאסיק. איך קאָן ניט שפּילן מער בא
אײַך אין טעאטער...
-- װאָס זשע, עפשער טראכט איר אויך פאָרן קיין שפּאניע, װי אונדזערע קאָמוניסטן, די
פאנאטיקער?.. -- האָט די מארסעלינע א פּרוּוו געטאָן איראָניזירן.
-- מעגלעך, -- האָט מאקס ערנסט געזאָגט. :
-- גאָטעניו מײַנער, װאָס רעדט איר, קרייסלער! -- האָט זי אויסגעשריגן, װי ניט מיט איר 1
שטים. --- דאָרטן שיסט מען דאָך!. ,
-- דאָס מאכט ניט אויס.. -- און נאָך א פּאוזע צוגעגעבן -- אין פּאריזש האָט מען
אָנגעהױבן זאמלען מיטלען אף העלפן די רעפּובליקאנער אין שפּאניע... באפוילט, מסיע דיוראסאָ,
ארויסלאָזן אפישן, אז די קומענדיקע דרײַ ספעקטאקלען ועלן גיין לעטויוועס די קינדער פון
שפּאניע... אף מעדיקאמענטן פאר די פארװוּנדעטע...
-- װאָס רעדט איר, מאקס! איר זײַט בא די געדאנקען?! -- האָט דיוראסאָ אף טויט זיך דער-
שראָקן. --- איר װעט מיך רוינירן!.. װאָס הייסט? אזא קאפּיטאל... דרײַ ספּעקטאקלען...
--- אויב איר וועט דאָס ניט טאָן, װעל איך פארלאָזן אײַער טעאטער...
--- וי קאָנט איר דאָס טאָן? דער קאָנטראקט האָט זיך נאָך ניט געענדיקט...
מארסעל מיט דער מארסעלינע האָבן שוין כאראָטע געהאט, װאָס זיי זײַנען געקומען אהער
און אָנגעהױבן אזא געשפּרעך.
מאקס האָט אינגאנצן אָנגעװאָרן זײַן רו. ער האָט זיך אײַנגעשפּאנט אין דער אומגעוויינלע-
כער פאר אים ארבעט. צוזאמען מיט הונדערטער פראנצויזישע אנטיפאשיסטן געזאמלט מיטלען
פאר די שפּאנישע קעמפער, געהאָלפן איבערשיקן קיין שפּאניע מעדיקאמענטן, אָנטאָן, שפּײַז.
קרייסלערס שטים האָט מען געקאָנט הערן אף מיטינגען און ארבעטער-פארזאמלונגען. זײַנע
פלאמיקע אנטיפאשיסטישע ארטיקלען האָט מען געקאָנט לייענען אין א סאך צײַטונגען און
זשורנאלן.
אין יענעם הארבסט האָבן צום באלאגערטן דורך די פאשיסטישע כאיאָלעס מאדריד געײַלט
הונדערטער בארימטע געלערנטע, שרײַבער, קינסטלער, שוישפּילער. זיי האָבן געײַלט אפן קאָנ-
גרעס קעגן פאשיזם. פון מאדריד האָט זיך געדארפט צעטראָגן איבער דער װועלט א רוף קעגן
ווילקיר, בארבאריזם, קעגן פאשיסטישער טיראניע, ראסיזם, מיטלאלטער.
115
מאקס קרייסלער האָט זיך אויך געקליבן אין וועג ארײַן. מיט אן עסקאדריליע אעראָפּלא-
נען---פארניכטלער, װאָס פאריזשער פּראָלעטאריער האָבן אפן צונויפגעזאמלטן געלט געקויפט
פאר די פארטיידיקער פון מאדריד, איז ער מיט נאָך עטלעכע פּרײַנט געפלויגן קיין שפּאניע.
דער וועג איבער הער פּײַנטלעכער טעריטאָריע איז געווען געפערלעך. די פאשיסטישע זע-
ניט-הארמאטן האָבן באגעגנט יעדן פרעמדן אעראָפּלאן מיט א האָגל סנאריאדן.
זיצנדיק אײַנגעקאָרטשעט אינעם אעראָפּלאן, האָט מאקס קרייסלער זיך אײַנגעקוקט ביז
אויגנווייטעק אין דער ריכטונג, װוּ עס איז געלעגן מאדריד. ערגעץ װײַט, אפן האָריזאָנט, האָבן
זיך שוין אָנגעזען די קאָנטורן פון די געלע בערג, װאָס רינגלען ארום די שטאָט. ביסלעכװײַז
האָבן אָנגעהױבן ארויסקוקן די פּאלאצן און קלויסטערס. אָט זעען זיך שוין דײַטלעך אָן די
גאסן און פּלעצער. דאָס איז זי, די שטאָט, װאָס שטייט װי א סאָלדאט אונטער סנאריאדן און באָמ-
בעס, גייט אָפּ מיט בלוט, נאָר גיט זיך ניט אונטער.
עס זײַנען פארבײַי עטלעכע אָנגעשטרענגטע מינוטן, דער אעראָפּלאן האָט געמאכט דעם
לעצטן קרייז איבערן אעראָדראָם און זיך א לאָז געטאָן צו דער ערד. ענדלעך האָט די מאשין זיך
אָפּגעשטעלט. מאקס איז ארויס אף דער ערד און אױיסגעגלײַכט די ביינער. ער האָט זיך ארומגע-
נומען און צעקושט מיטן פּילאָט.
צום אעראָפּלאן זיינען געלאָפן מענטשן, ס'האָבן זיך געהערט פרײַנטלעכע אויסגעשרייע:
קאמראד! גענאָסע! דרוג! טאָוואריש!.. אף אלע שפּראכן און אף אלע לעשוינעס האָט מען ווארעם
באגריסט דעם בארימטן אקטיאָר און אנטיפאשיסט מאקס קרייסלערן.
צוישן אייגענע און נאַענטע
עס האָט זיך אים אפילע ניט געכאָלעמט, אז אָט דאָ, אף דער איבערגעאקערטער פון באָמ-
בעס און סנאריאדן ערד, וועט ער טרעפן אזויפיל אלטע פרײַנט און באקאנטע.
אן אנדערשמאָל קאָנסטו ספעציעל זוכן און װעסט ניט געפינען אפילע איינעם פון דיינע
פריינט.
דאָ, אין מאדריד, האָט מאקס קרייסלער איצט באגעגנט יאטן פון פּוױילן און רומעניע, פראנק-
רײַך און דײַטשלאנד, רוסלאנד, ליטע, ענגלאנד, אמעריקע.
עס האָט זיך אים געדוכט, אז ער איז געקומען אין אן אויסטערלישער וועלט. פאָרשטייער
פון אלע נאציאָנאליטעטן, אלע לעשוינעס, פארברידערטע, באפרײַנדעטע, פארייניקטע, האָבן
זיך דאָ צונויפגעזאמלט צוליב איין-און-איינציקן ציל: אָפּװישן פון דער ערד דעם פאשיזם.
אונטער די סאמע ווענט פון דער שטאָט האָבן זיך געצויגן די פּאָזיציעס, װוּ די שפּאנישע רע-
פּובליקאנער און די שלאכטלײַט פון די פרײַוויליקע אינטערנאציאָנאלע בריגאדעס האָבן טאָג
וי נאכט אָפּגעהאלטן דעם אָנגריף פון די פאשיסטישע כאיאָלעס, װאָס זײַנען אהער געקומען
פון דײַטשלאנד און איטאליע מיט טאנקען און הארמאטן.. די שטאָט האָט געלעבט מיט אין
דעוויז: נאָ פּאסאראן! --- זיי וועלן ניט דורכגייף!
|+(
ווען איבער מאדריד האָט זיך אראָפּגעלאָזט די נאכט און די היץ איז עטװאָס געפאלן, האָבן
די דעלעגאטן זיך פארזאמלט אינעם טעאטער, װוּ עס האָט געזאָלט זיך אָנהײיבן דער קאָנגרעס.
דער גרויסער זאל איז געווען געפּאקט. אהער זײַנען אויך געקומען סאָלדאטן און אָפּיצערן
פון דער רעפּובליקאנישער ארמיי און פון די אינטערנאציאָנאלע בריגאדעס. אף זייערע שיך און
שטיוול איז נאָך געלעגן דער שטויב פון די פראָנט-וועגן. עס זײַנען דאָ אויך געווען פארווּג-
דעטע שלאכטלײַט, איבערגעבונדענע, הינקעדיקע, אף קוליעס, מיט שטעקלעך, -- מע האָט זיך
ארויסגעריסן אהער פון די שפּיטאָלן.
סאיז געווען רוישיק, עס האָבן געקלונגען לידער אף אלע שפּראכן, מענטשן האָבן זיך ארומ-
גענומען, זיך געקושט, געשטיקט איינער דעם אנדערן אין די אָרעמס. דאָס האָבן זיך באגעגנט
פרײיַנט, כאוויירים, װאָס האָבן זיך ניט געזען א סאך יאָרן, מענטשן, װאָס זײַנען יאָרנלאנג געזעסן
אין טורמעס, געקלונגען מיט די קייטן אף קאטאָרגע, זיך געשלאָגן אף די רוסישע פעלדער אין די
יאָרן פון בירגערקריג...
דער פאָרהאנג האָט זיך אופגעהויבן, און ביסלעכװײַז איז שטיל געװאָרן.
מאקס קרייסלער איז געזעסן אין זאל און מיט פארטייעטן אָטעם געהערט די רעדנער. אים
האָט זיך געדאכט, אז יעדער איינער פון זיי נעמט ארויס די װוערטער פון זײַן מויל, אָט װעט
מען אינגיכן אָנרופן זײַן נאָמען און אים װעט אויסקומען ארויסטרעטן פאר אזא אומגעוויינלעכער
אאודיטאָריע. ער מוז ארויסטרעטן אזוי, אז מע זאָל ניט דארפן קיין איבערזעצער. ער האָט
116
גערעדט אף עטלעכע שפּראכן, דאָך האָט זיך אים געדוכט, אז אף קיין איינער פון זיי וועט ער ניט
קאָנען ארויסזאָגן דאָס, װאָס האָט זיך אָנגעזאמלט אין זײַן הארצן.
און ווען מע האָט אויסגערופן זײַן נאָמען, האָט ער ארויסגענומען פון פּאָרטפעל דאָס לאגער-
רעקל מיט די שווארצע פאסן, מיטן גרויסן נומער אף דער פּלײיצע, מיט דער געלער לאטע, און,
גייענדיק איבערן זאל צו דער טריבונע, דאָס אָנגעטאָן.
דער זאל איז דערשטוינט געװאָרן, דערזעענדיק דעם מענטשן אין דער ,אוניפאָרם". אלע,
װי איין מענטש, האָבן מיטאמאָל זיך אופגעהויבן און א לאנגע מינוט געשטאנען אין טרויעריקן
שװײַגן מיט אראָפּגעלאָזטע קעפ.
מע האָט געווארט, מאקס קרייסלער זאָל אָנהייבן ריידן. נאָר ער האָט געשוויגן. װאָס נאָך האָט
ער געקאָנט צוגעבן צו דעם, װאָס אלע האָבן אליין געזען?
-- טײַערע פרײַנט, קאָלעגן, מענטשן.. -- האָט ער ענדלעך געזאָגט, -- דער בלוטי-
קער פאשיזם גרייט פאר אלע פעלקער אָט די אוניפאָרם... אויב מיר װועלן ניט פארניכטן די פא-
שיסטישע בעסטיע, װעט זי פארניכטן אונדזער קולטור, אונדזער קונסט, אונדזערע ליכטיקע בא-
גערן. די וועלט איז אין געפאר, מײַנע ליבע פרײַנט, מיר מוזן זי ראטעווען אום יעדן פּרײַז!..
פון אלע עקן זאל, פון פּארטער, פון אלע יארוסן, פון דער גאליאָרקע האָבן זיך געטראָגן
אויסגעשרייען אף פארשיידענע שפּראכ; ,א טױט דעם פאשיזם! א טױט היטלערן, מוסאָ-
לינין, פראנקאָ!", ,,צום געווער, ברידער!", ?נאָ פּאסאראן!"
און אינדערלופטן זײַנען געפלויגן היטלען, בערעטן, פּילאָטקעס.
מאקס איז געשטאנען אף דער בינע מיט אן אופגעהויבענעם פויסט. צוזאמען מיט די אפּלאָ-
דיסמענטן האָט ער געהערט דעם געהילך פון די סנאריאדן, װאָס האָבן זיך געריסן אין פארשיי-
דענע ערטער פון מאדריד. דאָס האָבן די פאשיסטישע הענקער אף זײיער אויפן באגריסט
דעם קאָנגרעס.
מיט גיכע טריט האָט ער זיך אומגעקערט אף זײַן אָרט. די אפּלאָדיסמענטן האָבן אלץ ניט
אופגעהערט. אומבאקאנטע האָבן אים ארומגענומען, געקושט, געדריקט די האנט.
ווען ער האָט זיך שוין געװאָלט אוועקזעצן, האָט ער דערפילט עמעצנס אן אָנגעשטרענגטן
בליק און אופגעהויבן דעם קאָפּ. פאר אים איז געשטאנען א שלאנקער בלאָנדער אָפיצער. זייערע
אויגן האָבן זיך באגעגנט.
-- וואלטער? וואלטער!.. דו?..
עס איז שוין געווען טיפע נאכט, ווען די דעלעגאטן און די געסט האָבן פארלאָזט דעם טעא-
טער. אָקאָרשט האָבן אף צענדליקער שפּראכן אָפּגעהילכט דער ,אינטערנאצי;אָנאל? און די
;מארסעליעזע".
די שטאָט איז ניט געשלאָפן. בא די הײַזער זײַנען ארומגעגאנגען באװאָפנטע מענער און
פרויען, די היטער פון דער שטאָט. לאסטמאשינעס און פורן, געלאָדענע מיט געװער, קוילף
ברויט, מעדיקאמענטן, האָבן זיך געצויגן צו די פאָדערשטע פּאָזיציעס.
מאקס מיט וואלטערן האָבן געשפּאנט געארעמט.
מיט א פארכאפטן אָטעם האָט מאקס קרייסלער געהערט וואלטערס דערציילונג, ויאזוי א
גרופּע בערלינער ארבעטער האָבן זיך ארויסגעריסן פונעם פאשיסטישן קלעם, געקומען אהער,
קיין שפּאניע, און זיך אײַנגעשלאָסן אין דער אינטערנאציאָנאלער בריגאדע אפן נאָמען פון
ערנסט טעלמאן.
וואלטער האָט דערציילט וועגן די לעצטע טעג, װאַס ער האָט פארבראכט אין דײַטשלאנד,
וועגן אלטן פּראָפּעסאָר עריך שטוטבאך, װאָס אים האָט ניט אויסגעמיטן דער פאשיסטישער קאָנצ-
לאגער.
זי זײַנען שוין געגאנגען א היפּשע צײַט. אלץ אָפּטער האָבן די פּאטרולן זיי אָפּגעשטעלט,
געפאָדערט דאָקומענטן,
וואלטער האָט זיך געכאפּט:
-- קאמראד קרייסלער, מיר זײַנען װײַט פארגאנגעף.. איך װעל אײַך באגלייטן צוריק אין
האָטעל. איר קערט זײַן שטארק מיד? צײַט זיך א ביסל אויסשלאָפן.
--- נו, און דו, וואלטער? װוּ וועסטו היינט שלאָפן?!
וואלטער האָט א שמייכל געטאָן:
--- װאָס הייסט װוּ? -- ער האָט א װײַז געטאָן מיט דער האנט צו די הינטערשטאָטישע
בערגלעך, װווּ עס האָבן זיך געצויגן די פּאָזיציעס פון די רעפּובליקאנער.
-- איך װעל אויך גיין אהין... וועסט מיך באקאנען מיט דײַנע שלאכטלײַט.
117 :
.,ט;עי,.יית"=;}!;"=;}?=?=?=ײ-= * - *- = +.וִִיְרְ- - 7(
וואלטער האָט זיך צעלאכט:
-- אנטשולדיקט, איך האָב קיין רעכט ניט אײַך נעמען מיט זיך.. דאָרטן איז דער
פראָנט. מײַן באטאליאָן שטייט דאָרטן. די נאציסטן דריקן שטארק אף אונדזי..
-- עס מאכט ניט אויס, איך װעל גיין מיט דיר!.. -- מאקס האָט זיך אײַנגעאקשנט.
זיי זײַנען נאָך לאנג געגאנגען, ביז זיי זײַנען צוגעקומען צו די עקסטע הײַזער פון שטאָט.
אייגנטלעך, געװעזענע הײַזער. איצט זײַנען דאָס געוען רויַנע, ס'האָבן געשטעקט שטיקער
ווענט, שווארצע קוימענס.
זיי האָבן זיך געלאָזט גיין מיט די טראנשייעס.
וואלטער האָט זיך געערגערט, װאָס אים איז ניט געלונגען אײַנרײדן קרייסלערן זיך אומ-
קערן און איצט פירט ער אים אזוי נאָענט צום פּראָנט. פון דער אנדערער זײַט, האָט אים גע-
פרייט, װאָס ער גייט מיט דעם בארימטן שוישפּילער.
װאָס װײַטער זיי זײַנען געגאנגען, אלץ אָפּטער האָבן געפייפט איבערן קאָפּ די קוילן. אין די
אנטקעגנדיקע טראנשייעס זיצן אויך דײַטשן. נאָר דאָס זײַנען פאשיסטן. עטלעכע מאָל א טאָג
גייען זי אין אטאקע אף וואלטערס באטאליאָן.
פאר דעם יאָר, װאָס וואלטער איז אפן פראָנט, האָט ער זיך אויסגעלערנט גױיװער זײַן די
שרעק, נאָר אצינד האָט ער מוירע. ניט פאר זיך, --- פאר דעם מענטשן, װאָס ער פירט אהער.
ווער ווייסט, װאָס פאר א טאָג ס'וועט הײַנט זײַן און וויפל מאָל וועלן די פאשיסטן אטאקירן זײַנע
פּאָזיציעס?..
מע דארף זיך גיכער דערקלײיבן צום בלינדאזש. ער װועט ניט לאָזן קרייסלערן לאנג בלײַבן
אין באטאליאָן. ער װעט אים ארויסבאגלייטן צוריק אין שטאָט ארײַן, נאָך איידער עס ועט אָנהייבן
טאָגן. זאָל ער זיך בעסער געפינען צוזאמען מיט אלע דעלעגאטן אין שטאָט...
וואלטער האָט פרײַער אָפּגעעטעמט, ווען ער איז מיט זײַן גאסט ארײַן אין בלינדאזש, װאָס
האָט זיך אײַנגעהריזעט אין א בארג.
אף א קליין טישל האָט געצאנקט א קאנעצל, און אין ווינקל אף דער נארע האָט געדרעמלט
א יונגער סאָלדאט. צו זײַן אוער איז געווען צוגעבונדן דאָס טרײַיבל פונעם טעלעפאָן-אפאראט.
דערהע
הערט, וי עמעצער איז אריינגעקומען, האָט דער סאָלדאט זיך אופגעכאפּט, גענומען זוכן
זײַן פּילאָטקע, װאָס האָט זיך געוואלגערט אפן ערדענעם דיל, זי אופגעהויבן, אָנגעטאָן און בא-
גריסט דעם קאָמאנדיר. ער האָט דערלאנגט וואלטערן עטלעכע טעלעפאָנאָגראמעס, באטראכטנדיק
איינצייטיק פון קאָפּ ביז פיס דעם ציווילן מענטשן.
וואלטער איז דורכגעלאָפן מיטן בליק איבער די פּאפּירלעך, זיי ארײַנגערוקט אין קעשענע
און געזאָגט צו מאקסן מיט א שמייכל;
-- נו, קאמראד קרייסלער, איר האָט ניט געװאָלט גיין אין האָטעל, װעט אײַך אויסקומען
אָפּרוען בא אונדז אין פּאלאץ... אָט דאָ װוינען מיר שוין עטלעכע כאדאָשים... פריִער זײַנען מיר
געשטאנען ניט װײַט פונעם אוניווערסיטעט-שטעטל... איצט דאָ.. -- ער האָט אוועקגעשטעלט
אין ווינקל דעם קאראבין. --- נו, זעצט זיך, ביטע, צו. דאָ דארף מען אויסנוצן יעדע שטילע מינוט...
איר קערט זײַן מיד... און הונגעריק?.. איין װײַלע, וועלן מיר עפּעס צוטראכטן... --- און ער האָט
א װוּנק געטאָן צום סאָלדאט.
--- איר ווייסט, קאמראד וואלטער... -- האָט ניט דרייסט זיך אָנגערופן דער פארבינדלער,
ניט אראָפּנעמענדיק פון אוער דאָס טרײַבל און פּאָרענדיק זיך אין א רענצל, װאָס איז געשטאנען
אונטערן טישל, -- א פּאָר שאָ פאר אײַער קומען האָט דער ,שאָכן* אונדז מעכאבעד געווען מיט
אזא וועטשערע, אז די ערד איז געגאנגען כאָדאָראָם... ער האָט אונדז אהער עג עשליירקש א
ווויל ביסל ,באנאנעס" און ,אוגערקעס".
מאקסן איז געפעלן געװאָרן, װאָס אָט דאָ, אין שכיינעס מיט דער געפאר, וויצלט מען זיך.
ער האָט קיינמאָל ניט ליב געהאט קיין אָנגעדראָלענע, מאָרעשכױירעדיקע מענטשן.
דער סאָלדאט האָט ארויסבאקומען פונעם רענצל א פלאש װײַן און אוועקגעשטעלט אפן טישל,
ער האָט אופגעעפנט א שאכטל קאָנסערוון, צעלייגט אפן איינציקן טעלער און אף א צײַטונג
װוּרשט, קעז, מאראנצן און א װײַז געטאָן אף דער סודע, וי איינער רעדט: אאנטשולדיקט, װאָס
אזוי באשיידן". וואלטער האָט געעפנט די פלאש װײַן.
-- מיר דארפן אויסטרינקען נאָך פאר יענץ מאָל... ווען מיר זײַנען ארויסגעפאָרן מיט אײַך
פון דער שטיינהאקעריי...
מאקס האָט א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ,
זי האָבן אויסגעטרונקען און פארביסן מיטן סאָלדאטישן מײַכל -- קאָנסערװן מיט ברויט.
פּלוצעם האָט זיך אהער דערטראָגן א גרויזאמער גערויש פון באָמבארדירער.
118
--- דאָס פּליִען זיי אף מאדריד, -- האָט זיך אָנגערופן וואלטער, -- איר ווייסט, קאמראד
קרייסלער, דאָס פּליִען דײַטשן. דײַטשן... אָפּט שעם איך זיך, װאָס איך בין א דײַטש...
-- װאָס רעדסטו! א מענטש קלײַבט זיך ניט אויס ניט קיין מוטער, ניט קיין פאָטער, ניט
קיין נאציאָנאליטעט... ערנסט טעלמאן און ווילהעלם פּיק זײַנען אויך דײַטשן. זיגפריד ליינארד,
עריך שטוטבאך, דײַן אלטער עמיל... פרידע... אָט דו ביסט דאָך אויך א דײַטש, וואלטער! אין דער
טעלמאן-בריגאדע שלאָגן זיך נאָך אזעלכע דײַטשן, װי דו. איך ווייס ניט פון קיין שלעכטע פעל-
קער. פאראן שלעכטע מענטשן. ניין, וואלטער, דיר דארף ניט זײַן קיין ביזאָיען.
-- א דאנק, קאמראד קרייסלער...
זיי זיַנען א ביסל געזעסן שװײַגנדיק.
עס האָט זיך צעגראגערט דער טעלעפאָן. דער סאָלדאט האָט איבערגעגעבן דאָס טרײַבל
וואלטערן.
--- דערקענט, אוואדע!.. -- האָט ער א זאָג געטאָן. -- װאָס הערט זיך, שאָכן, בא אײַך, זיי
רוקן זיך ניט? רויַק? בא אונדז איו אויך רויִק דערװײַל... װאָס איז אפן קאָנגרעס געווען? עפשער
װעסטו זיך אריינכאפן צו מיר אף עטלעכע מינוט, װעל איך דיר א ביסל דערציילן.. איך על
דיר אויך שטעלן א גוט גלעזל װײַן... װאָס? דו קומסט גלײַך? אָ, דאָס װעט זײַן לײַטיש פון דײַן
זײַט, איך ווארט, קאפּיטאן...
-- מיַין שאָכן, -- האָט ער דערקלערט מאקסן, -- פון דער דאָמבראָווסקי-בריגאדע.. א
טײַערער מענטש... א שווער לעבן דורכגעמאכט... געזעסן אין די טורמעס באם פּאן פּילסודסקיי...
אין א מינוט פופצן -- צוואנציק ארום האָט זיך דערהערט דער װאָרענונג-אויסרוף פונעם
וואכמאן, און באלד איז אין בלינדאזש ארײַן א װוּקסיקער מענטש אין ברילן. כאָטש דער מענטש
האָט געטראָגן צייכנס פון א קאפּיטאן, נאָר אף קיין מיליטערמאן איז ער ניט געווען ענלעך. ער
האָט אראָפּגענומען די ברילן און גענומען אויסװוישן מיט א טיכעלע די דיקע גלעזלעך.
-- דער טייוול זאָל דיך נעמען, וואלטער!:.. -- האָט ער זיך אָנגערופן. -- דו קאָנסט ניט
אױיסגראָבן קיין טיפערע טראנשייעס?.. זיי דערגייען מיר ביזן פּופּיק.
-- ער זשע איז דיר שולדיק, קאפּיטאן, װאָס דו ביסט אויסגעוואקסן אזא לאנגער? בא
מיר אין באטאליאָן זייַנען אלע זעלנער ניט העכער פון זייער קאָמבאט...
ביידע האָבן זיך צעלאכט.
-- ביטע, זעץ זיך צו און טרינק אויס א גלעזל ,מאלאגע", -- האָט וואלטער אָנגעגאָסן דעם
גאסט א קווערטל. -- און באקאן זיך, ביטע... צו אונדז איז געקומען מאקס קרייסלער, א דעלע-
גאט פונעם קאָנגרעס.
דער קאפּיטאן האָט אויסגעשטרעקט מאקסן א לאנגע דארע האנט און זיך אײַנגעקוקט
אין אים:
-- אינטערעסאנט... מאקס קרייסלער?.. -- האָט ער שטיל איבערגעכאזערט. -- זייער א
קענטלעכער נאָמען. אין דער יוגנט האָב איך געארבעט אין א בעקעריי אין גאליציע... אין קאָ-
לאָמײיע... און דאָרטן איז מיט מיר צוזאמען געווען א טשיקאווע ייִנגל... אים האָט מען, דאכט זיך,
אויך גערופן מאקס קרייסלער... אינטערעסאנט!
מאקס האָט אף א רעגע פארלוירן דאָס לאָשן, נאָר באלד ניט דרייסט ארויסגערעדט:
-- אילקאָ? אילקאָ זאגול? איר?.. זע נאָר, גאָט מײַנער, סארא באגעגעניש!.. שפּאניע איז א
לאנד פון װוּנדער...
אילקאָ זאגול האָט געשמייכלט:
-- עס זיינען געווען צײַטן, מאקס, ווען אלע וועגן האָבן געפירט קיין רוים. איצט פירן זי
קיין שפּאניע... -- אילקאָ זאגול האָט זיך זאט ניט געקאָנט אָנקוקן אין מאקסן. איז דאָס טאקע
יענער מאקס קרייסלער? דער בעקער?
-- איך האָב געהערט דעם נאָמען... געלייענט אין די בלעטער, נאָר איך האָב קיינמאָל ניט
געטראכט, אז דאָס ביסטו, מײַן שילער פון דער בעקערײַ... איך האָב געמיינט -- א צופעליקע
זאך... װייניק אלציינע נעמען פאראן אף דער וועלט... ווען מיר זײַנען ביידע געשטאנען בא די
אויוונס בא דער פּאני זשיכלינסקא, האָב איך ניט געטראכט, אז.. דון געדענקסט כאָטש די
סרייפע? --- האָט זיך אילקאָ זאגול צעלאכט.
-- ווער זשע פארגעסט אזעלכע זאכן?
אינדרײיַען זײַנען זיי געזעסן באם קליינעם טישעלע אין בלינהאזש און זיך דערמאָנט אין די
פארגאנגענע יאָרן, אין װײַטע און נאָענטע געשעענישן, אין פרײַנט, באקאנטע. זיי האָבן ניט
באמערקט, וי אינעם קליינעם פענצטערל האָט שוין אָנגעהױבן ארײַנקוקן דער פרימאָרגן.
119
יי יי יי הי
כאָטש מאקס קרייסלער האָט זיך ניט געלאָזט אײַנרײדן, נאָר וואלטער האָט ארויסגערופן
צוויי זעלנער און באפוילן באגלייטן דעם גאסט אין שטאָט ארײַן. עס האָט זיך אָנגעהױבן א נײַער,
שווערער טאָג, און קיינער האָט ניט געװוּסט, װאָס ער װעט ברענגען.
א
דער קאָנגרעס האָט זיך געענדיקט. די דעלעגאטן זײַנען זיך פאנאנדערגעפאָרן אהיים. נאָר
ניט אלע. ניט וייניק זײַנען געבליבן אין פלאקערנדיקן מאדריד.. צווישן זיי איז געווען מאקס
קרייסלער.
כאָטש מארסעל דיוראסאָ האָט אים פארשאָטן מיט בריוו און טעלעגראמעס, נאָר מאקס האָט
דערװייל ניט געטראכט אומצוקערן זיך קיין פּאריזש.
די באגעגעניש מיט וואלטערן און אילקאָן, דאָס, װאָס ער האָט דאָ יעדן טאָג איבערגעלעבט
צווישן די מענטשן, װאָס זײַנען זיך אהער צונויפגעפאָרן פון דער גאנצער וועלט, האָט אין אים
אלץ אופגערודערט. ער האָט באשטימט, אז זײַן אָרט איז איצט מיט זיי, מיט די קעמפער פאר
פרײַהײַט, דאָ, אין שפּאניע.
דעם פעסטגעבויטן, שווארץ-אויגיקן מענטשן מיטן ענערגישן גוטמוטיקן פּאָנעם און גרויען
קאָפּ האָר האָט מען געקאָנט באגעגענען אומעטום, װוּ זיײַן מוטיק װאָרט איז געווען נייטיק, װי
קוילן און ברויט, אין די אָקאָפּעס און אין די שפּיטאָלן. זייַן פריילעכער וויץ האָט געהיילט בע-
סער פון א רעפוע... מע האָט אים אויך געקאָנט זען אין די שלאכט-קייטן, ווען מע האָט געדארפט
אָפּשלאָגן אן אטאקע פונעם פּײיַנט. מע האָט אים געהערט פון דער עסטראדע לייענען שעקספּירן
און יאָהאן בעכערן, מאיאקאָווסקין און היינען. צװישן די רויַנען פון מאדריד נאָך א פיינטלעכער
באָמבארדירונג, װוען מע האָט געדארפט לעשן א סרייפע, אױסגראָבן פון אונטער די כורוועס
מענטשן, נאָרװאָס פארוואלגערטע מיט ברוכשטיקער, ציגל, האָט מען אים אויך געזען.
דאָס פּאָנעם זײַנס איז שווארץ-פארברענט געװאָרן אונטער דער שפּאנישער זון, און ער האָט
זיך שוין מיט גאָרניט ניט אונטערשיידט פון די שלאכטלײַט, דער בארימטער אקטיאָר, װאָס איז
מאָדנע אָנגעטאָן --- ניט ציוויל, ניט מיליטעריש...
וועגן זײַן דריײיסטקייַט האָט מען דערציילט לעגענדעס.
דאָס לעצטע מאָל האָט אים וואלטער געזען באם טײַך עבראָ, ווען די רעפּובליקאנער זײַנען
אָפּגעטראָטן אונטערן דרוק פון פײַנטלעכע טאנקען-קאָלאָנעס און באָמבארדירער. ער איז געווען
מיט וואלטערס באטאליאָן. אין די לעצטע שלאכטן זײיַנען די רייען פונעם באטאליאָן זייער שיטער
געװאָרן. עס זײַנען שוין אויך ניט געווען קיין סנאריאדן און קוילן אף אָפּצושטעלן דעם סוינע. דאָ,
אפן ברעג טײַך, איז מאקס קרייסלער פארװוּנדעט געװאָרן. וואלטער האָט אים ארױיסגעטראָגן
פונעם פײַער און געהייסן איבערפירן אף א שיפל צום צווייטן ברעג טײַך, װאָס איז נאָך געווען
בא די רעפּובליקאנער.
זיי האָבן זיך געזעגנט, און וואלטער האָט זיך אומגעקערט צו זײײַן הייפל לעבנגעבליבענע
סאָלדאטן,
אין פעלד-שפּיטאָל האָט מען מאקסן צוגעהיילט די װוּנדן. די רעפּובליקאנישע קאָמאנדשאפט
האָט אויסגעטיילט באגלייטערס-סאניטארן, מע זאָל אים אריבערפירן איבער דער גרענעץ. די
סאָלדאטן האָבן געמאכט א טראָגבעטל, און אין עטלעכע טעג ארום, ווען ער איז א ביסל געקומען
צו-זיך, האָט מען זיך געלאָזט אין וועג. מע איז געגאנגען דורך בערג און טאָלן, מיטן וועג פון
טויזנטער שפּאנישע פּלייטים.
די סאניטארן האָבן זיך ארױיסגעשלאָגן פון די קויכעס. זיי האָבן אָבער געװוּסט, אז דעם
מענטשן מוזן זיי ראטעווען. בײַטנדיק איינער דעם אנדערן, האָבן זיי דעם פארװוּנדעטן אקטיאָר
געטראָגן אלץ טיפער און טיפער אין די פּירענייער בערג.
עס זײַנען געשטאנען קאלטע טעג. אין די בערג איז שוין פון לאנג אויסגעפאלן א שניי. די
שלאכטלייַט זײַנען אײַנגעאקשנט געגאנגען. פון מאָל צו מאָל האָבן זיי זיך אָפּגעשטעלט אף א
ברעג טײַכל, צעלייגט א שײַטערל, זיך דערווארעמט די נעשאָמע מיט א קווערטל קאווע, מיט א
גלעזל װײַן, עפּעס װאָס איבערגעכאפּט, און געגאנגען װײַטער,
זי האָבן אים אײַנגעדעקט, מיט װאָס ס'האָט זיך געמאכט אונטער דער האנט, אים אָפּגע-
געבן די לעצטע קאָלדרע, ער זאָל ניט פרירן, און ער האָט זיי דערווארעמט מיט א וויץ, מיט א
דערציילונג וועגן זײַנע וואנדערונגען...
בא דער פראנצויזישער גרענעץ האָט מאקס זיך געזעגנט מיט דער שפּאנישער ערד. דאָרטן,
איַן שפּאַניע, זײַנען געבליבן זײַנע פריינט וואלטער און אילקאָ. זייערע באטאליאָנען שלאָגן זיך
און גייען אָפּ מיט בלוט, עס זאָלן זיך קאָנען דערקלײַבן צו דער גרענעץ די פּלייטים, די פארוווּנ-
דעטע שלאכטלײיַט, די אָפּטרעטנדיקע, אָפּגעשוואכטע טיילן... צו לענער צײײַט, ווען מאקס און זײַנע
100
באגלייטער זײיַנען צוגעקומען צו דער גרענעץ, האָט ער שוין זיך געקאָנט שטעלן אף די פיס.
קיין פּאריזש האָבן זי זיך דערקליבן אָן איבעריקע שװעריקײַטן.
אין דרײַ כאדאָשים ארום האָט זיך דער נאָמען מאקס קרייסלער װוידער באוויזן אף די טעא-
טער-אפישן. א סאך מענטשן האָבן געװוּסט, אין װאָס באשטייט דער סאָד, װאָס קרייסלער איז
אזא צײַט ניט געווען אף דער בינע, און זיי האָבן זיך דורכגעדרונגען צו אים מיט נאָך גרעסערן
אָפּשײַ.
עפּילאָג
אז דאָס , פּאָרל פון גאָט", דאָס הייסט מארסעל דיוראסאָ און זײַן פּלױנעסטע, די מארסעלינע,
פאלן אריין צו מאקסן אין שטוב אָן א גוטמאָרגן, זעצן זיך ארײַן אין די ווייכע פאָטעלן, פאָכען
מיט דער נעשאָמע, לאָזן איינער דעם צווייטן ניט אויסריידן קיין װאָרט, איז דאָס דער העפטעה
סימען, אז זיי האָבן געבראכט א וויסטע בסורע...
און אינדערעמעסן, ווער קאָן נאָך אזוי אָנשמעקן א ביטערע נײַס, וי אָט דאָס פּאָרפאָלק?
מארסעל מיט דער מארסעלינע זײַנען צו אים געקומען צו לויפן אינמיטן דער נאכט.
-- מסיע קרייסלער, שלעכט! מע דארף זיך נעמען דאָס לעבן, און אויס!
-- װאָס איז געשען?..
-- פרעגט בעסער ניט, זיי זײַנען שוין בא די טויערן פון פּאריזש...
ערשט ניט לאנג האָבן די פראנצויזישע גענעראלן זיך בארימט, אז בא דער מאזשינאָ-ליניע
וועט היטלער באקומען א מאפּאָלע. ער װעט ניט זען פּאריזש, װוי מע זעט ניט די אייגענע אויערן...
איז װאָס זשע הייסט עס? פאראט? די גענעראלן האָבן געװאָרפן אף גאָטס באראָט זייערע סאָלדאטן
און האָבן צעעפנט טיר-און-טויערן פארן פארהאסטן סוינע?
מאקס קרייסלער האָט איינגעשלאָסן די ראדיאָ, נאָר פּאריזש האָט געשוויגן. פון בערלין האָט
זיך דערטראָגן דער היסטערישער געשריי פונעם דויטשן ,פיורער". ער האָט געגוואלדעוועט, אז
ער װעט מאכן א סאָף מיט די פראנצויזן און ענגלענדער... דײַטשלאנד װעט אײַנשטעלן א נײַע
אָרדענונג... ,,היַל* און ווידעראמאָל ;הייל!"
מאקס איז צוגעגאנגען צום פענצטער. פאר די אויגן האָט זיך אנטפּלעקט א מוירעדיק בילד.
די גאנצע גאס איז געווען פארשלאָגן מיט אװטאָמאָבילן, װעלאָסיפּעדן, פוסגייער. אין גרויס
פּאניק האָבן די פּאריזשער אײינװווינער געײַלט פארלאָזן די שטאָט, קעדיי זיך ניט באגעגענען מיט .
די הענקער, װאָס האָבן מארשירט אהער. מע האָט געטראָגן און געפירט מיט זיך אלץ, װאָס מע
האָט באוויזן ארויסכאפּן פון די הײַזער.
די פּאניק איז שנעל אָנגעוואקסן. אין הימל האָבן גערעװועט גרויזאמע באָמבארדירער מיט
שווארצע קרייצן אף די פליגל.
-- מסיע קרייסלער... --- האָט זיך אָנגערופן די מארסעלינע, -- געשיקט זיך, אז די דײַטשן
זאָלן אָנרירן מענטשן, װאָס װעלן זיך פירן לאָיאל? פאָרט איבער צו אונדז אין הויז. איך האָב
נאָך צוריק מיט צוויי כאדאָשים איינגעקויפט א סאך פּראָװיאנט, װועלן מיר איבערווארטן די
שווערע צײַט... עפשער וװעלן די באָשן שפּעטער עפענען דעם טעאטער, ועלן מיר שפּילן אָפּע-
רעטקעס צי דער רועך ווייסט װאָס מיר וועלן פאר זי שפּילן...
מארסעלס פליישיק פּאָנעם האָט זיך צעשייַנט.
-- מסיע קרייסלער, זי איז גערעכט! אף מײַן װאָרט, גערעכט! עמעס, מיט אײַך האָבן זי
באזונדערע כעזשבוינעס, די נאציסטן, נאָר מיר װעלן בעטן גאָט פאר אײַך... און פאר א נויט
וועלן מיר אײַך אויסבאהאלטן...
נאָר װאָס פאר א מאָדנער מענטש אָט דער מאקס קרייסלער איז! ער האָט ניט געװאָלט הערן
זייערע אייצעס, ער האָט זיי גאָר געבעטן אים לאָזן צורו...
די גאנצע נאכט האָט מאקס ניט צוגעמאכט מיט קיין אויג. ער איז יעדע העגע צוגעגאנגען
צום פענצטער און געקוקט, װוי די מענטשן פארלאָזן זיקער הײימשטאָט.
אין א טאָג ארום האָבן די רויבער געשפּאנט איבער די װוּנדערלעכע גאסן פון פּאריזש. זיי
זײַנען געגאנגען איבער א טויטער, מענטשנלאָזער שטאָט. פּאריזש האָט זיי באגעגנט שװײַגנדיק,
מיט האס און צאָרן.
אין איינער פון די נעכט, ווען בלויז דאָס געהילך פון די סאָלדאטישע שטיוול האָט געהערשט
אף די פּאריזשער גאסן, האָט מאקס קרייסלער זיך איבערגעטאָן און זיך פארגרימירט אזוי, אז
דער אייגענער טאטע װאָלט אים ניט דערקענט. אים איז פולקאָם קלאָר געווען, װוּהין ער דארף
גיין און מיט וועמען.
121
אע א
אין עטלעכע שאָ ארום נאָך דעם, וי ער האָט פארלאָזט די שטאָט, האָט זיך צו אים אין הויז
אריינגעריסן א כאָפּטע עסעסאָווצעס, זי האָבן אָבער ניט געפונען דעם, פאר וועלכן -- א לעבע-
דיקן אָדער א טויטן -- די פאשיסטן האָבן געמאָלדן א גרויסן לוין,. מאקס קרייסלער איז געווען
צװוישן די ערשטע אין זייערע שווארצע צעטלען, מיט וועלכע זיי זײַנען ארײַן קיין פּאריזש...
מאקס איז אנטרונען געװאָרן אין די וועלדער פון דאָרעם. ער איז געווען צוזאמען מיט די
שרעקלאָזע נעקאָמענעמער -- מענטשן פון פארשיידענע נאציאָנאליטעטן און רעליגיעס, נאָר
פארייניקטע דורך איין גלויבן -- אין גערעכטיקײַט, יוישער, מענטשלעכקײַט און פּראָגרעס.
עטלעכע שווערע יאָר זײַנען אוועק פון יענער צײַט, און אָט איז געקומען דער לאנג געגאר-
טער פרימאָרגן, ווען דער אופגעלעבטער פּאריזש האָט אראָפּגעװאָרפן פון זיך דעם גרויליקן כוי-
שעך פון אָקופּאציע און איז מיט בלומען און געזאנג ארויס באגעגענען זיינע העלדישע זין, װאָס
האָבן ניט פארנייגט דעם קאָפּ פאר די טאליאָנים. אין דער קאָלאָנע פון די ,, מאקי*" האָט געשפּאנט
א מענטש אין אן אָפּגעריבענעם לעדערנעם רעקל, אין א בלויען בערעט, ווויליונגעריש פארוקט
אפן גרוילעכן קאָפּ. דער אװטאָמאט איז געהאנגען אף זײַן ברוסט, װי בא א זעלנער.
ניט װײיניק פּאריזשער אײַנװױינער האָבן אים גלײַך דערקענט, דעם בארימטן אקטיאָר, מאקס
קרייסלערן, און זיך געלאָזט צו אים דריקן זײַן האנט, קושן, באגריסן.
אין יענעם פרילינג פון 1945 יאָר, ווען די וועלט האָט זיך געפרייט מיטן גרויסן זיג איבערן
פאשיזם, האָט מאקס קרייסלער באקומען א בריוו פון בערלין. מע האָט אים גערופן צוריק קיין
בערלין, אין טעאטער.
מאקס איז געווען אין פארלעגנהײַט, ניט געװוּסט, װאָס ער זאָל ענטפערן. צי דארף ער זיך
אומקערן אהין, אין יענער שטאָט, װאָס האָט אים, מיליאָנען אזוינע, װי ער, דער גאנצער וועלט
פארשאפט אזויפיל צאָרעס, אומגליק, טױיט? צי האָבן די דײַטשן א גוטן זיקאָרן? צי װעלן זיי אף
אײיביק פארגעדענקען דאָס, װאָס ס'איז פאָרגעקומען, און וועלן פארזאָגן קינדס-קינדער, מער זאָל
עס זיך ניט איבערכאזערן...
ער האָט זיך דאָך אומגעקערט, אים האָט געצויגן קיין בערלין דער אָנדענק פון זײַן לערער
און פריינט זיגפריד ליינארד, פון פרידען, פון דעם פּראָפּעסאָר עריך שטוטבאך, דעם גערטנער
2- 5
און געקעמפט, פּונקט װי ער. מאקס האָט זיך אומגעקערט אהין, װוּ מ'האָט געווארט אף אים. ער
איז געקומען צו די רויַנען פון בערלין און צוזאמען מיט טויזנטער גענומען אופבויען די שטאָט.
יאָ, וי שנעל עס לויפט די צײַט!
מע האָט נאָך ניט באוויזן זיך ארומקוקן, װי עס זײַנען שוין דורכגעלאָפן צוואנציק יאָר. א
סאך װוּנדן זײַנען פארהיילט געװאָרן, נאָר סימאָנים, קארבן האָבן זיך פארהיט ביז הייַנט.
מאקס קרייסלער טרעט איצט זעלטן ארויס אף דער בינע אלס אקטיאָר... דאָ און דאָרט הייבן
נאָך אוף די קעפּ די ווילדע כײַעס, װאָס זײַנען אנטלאָפן פונעם פּסאק-דין און אָנגעטאָן אף זיך
פעלכלעך פון שטילע שעפעלעך, װידער שטשירען זי זייערע ציינער, גרייטן זיך נעמען
רעוואנש. און מאקס קרייסלער קאָן ניט זײַן רויָק. זײַן שטים הערט מען אף מיטינגען און מאני-
פעסטאציעס. זײַן װאָרט קלינגט װי א װאָרענונג, וי אן אליארעם-גלאָק. ער טוט אויך איצט אָן
אמאָל אף זיך די קליידער, מיט וועלכע ער צעשיידט זיך ניט, -- דאָס לאגער-רעקל מיט די
שווארצע פּאסן, מיטן גרויסן נומער אף דער פּלײצע, מיט דער געלער לאטע, און אז מע קוקט אף
די ארעסטאנטישע קליידער, כאפּט אָן א גרויל. עס דאכט זיך, אז דאָס רעדן זיי מיט זײַן שטים;
...מענטשן, פארגעסט ניט און פארגיט ניט! זאָל אײַער זיקאָרן שטענדיק זײַן וואך. די געפאר
לויערט ווידער איבער דער וועלט. ענגער די רייעף טוט אלץ, עס זאָל זיך מער קינמאָל ניט
איבערכאזערן דאָס, װאָס מיר האָבן איבערגעלעבט...
פארגעסט עס ניט, אין נאָמען פון לעבן! אזוי זאָגט אײַך א לעבעדיקער איידעס פון יענע
גרויליקע יאָרן...
און מענטשן הערן זיך צו צו דעם פלאמיקן און אופריכטיקן װאָרט, װאָס גייט פון דער טי-
פעניש פון מאקס קרייסלערס נעשאָמע. טויזנטער קענען אים, העם מענטשן, דעם שלאכטמאן, דעם
קינסטלער. אָבער ניט יעדער געדענקט און ווייסט, אז דאָס איז אונדזער אלטער באקאנטער, דער
בעקער פון קאָלאָמײע.
טאקע דערפאר האָבן מיר באשטימט אייך דערציילן זײַן לעבנסגעשיכטע, אָט אזא וי זי איז.
קארפּאטן --- קיעװו.
שלוימע רויטמאן
דער דימענטשלייפער
אָט דער דימענט רופט מיך טאקע נאָר וי מיט א שטים,
דעם טאטן מיט דער מאמען כ'זאָל אריינלייגן אין אים,
וי עפּעס א נעשאָמע װאָלט אין אים פארמויערט זײַן,
װאָס קאָן, כאָלילע, אויסגיין דאָרט אין פינצטערניש און פּײַן,
אויב כ'וועל פון אים ניט אָפּשײלן די כוישעכדיקע הויט,
וי בילמעס, ניט אראָפּשנײַדן די גרױיקײַט און דעם קויט.
איך הער, ער רופט: ,דו האָסט מיך אױיסגעגראָבן פון דער ערד,
פארװאָס זשע האָסטו מיך צו לופט און ליכט ניט אומגעקערט?"
אים ראטעווען מיט זעגעלעך און פײַלעכלעך איך אײַל,
מיט פיַלעכלעך, מיט זעגעלעך איך שלײַף אים און איך פײַל,
און דארף ער שײַן, איז גיב איך אים אוועק די אויגן-שײַן,
און דארף ער לופט, איז אָטעם איך אין דימענט זיך ארײַן,
און בייסן שארפן פיל איך, אז סע טוט שוין וויי מײַן שטיין,
איז הייסט עס, אז געבוירן ווערט א לעבעדיק געביין.
אָט לויכט אף אים דער ערשטער ראנד -- די ערשטע ריפּ אין גוף,
דער ערשטער שפּיץ איז װוי דער בליץ, װאָס רײַסט דעם װאָלקן אוף.
און הימלדיק ווערט יעדער פלאך און פול מיט שטראלן-לויף,
און אלע ראנדן קומען אינעם דימענט זיך צונויף.
און אָט-אָ גיסן איבער זיך בא אים שוין אין זײַן פלאם
די וועלדער מיט די לאָנקעלעך, די פעלדער מיטן יאם,
און ווען סע טוט פון אים א שיס ארויס א שטראלן-סטויג,
איז פּונקט וי פון מײַן דימענט װאָלט ארויסגעקוקט אן אויג,
און ווארעמער, און היימישער, און ריינער ווערט זײַן ליכט,
און כ'לעבן, אז סע לויכט אין אים א מענטשלעך שוין געזיכט.
װײַזט אויס, אז ס'איז מײַן דימענט יענער איידלשטיין, װאָס פּלעפט,
דער צויבערשטיין, װאָס טאקע נאָר אין מײַסעלעך זיך טרעפט.
אָט זיצט, וי אין א שלאָס, אין אים -- א שלאָס פון ריין-קרישטאָל --
אליין די שיינע באסמאלקע, געפאנגען פון אמאָל:
די שטערן --- אירע כיין-פּינטלען, דאָס אויג --- לעװאָניק-גרויס,
װײַל שוין פון לאנג זי קוקט אזוי די אויגן זיך ארויס,
זי גייט דאָרט אויס פון בענקעניש, די שיינע, נאָך איר האר,
זי קאָן ניט זײַן קיין גליקלעכע, ביז ס'קערט זיך ניט איר גוואר.
װײַזט אויס, אז ס'איז מײַן דימענט יענער איידלשטיין, װאָס פּלעפט,
דער צויבערשטיין, װאָס טאקע גאָר אין מײַסעלעך זיך טרעפט.
123
,- .,,,,,,,,,,,,--..
124
אים איז גענוג א בעט צו טון, ווערט דײַן פארלאנג דערהערט,
אים איז גענוג א גלעט צו טון, און אלץ מעקוּיעם ווערט.
איך בעט בא דיר, מײַן שטיינדעלע, קיין אויצער ניט, קיין נעס, *
קיין װײַנען, קיין פּאָטראװעס ניט (איך האלט ניט פונעם פרעס),
אפילע ניט די באסמאלקע, װאָס איז אוואדע שיין,
די באסמאלקע -- די בענקעניש, זי זיצט אין מיר אליין
און מאטערט פון קאדמוינים מיך, איך ווייס שוין ניט פון ווען,
צו זען אזוינס, װאָס כ'האָב דערװײַל ביז הײַנט נאָך ניט געזען.
כ'האָב שוין געזען דעם ווילדן צאר פון טרעבלינקע, פּאָנאר,
דעם אוישוויץ- און מײַדאנעק-צאר, דעם גזאר פון באבי-יאר,
איז צײַט מיר װײַזן, שטיינדעלע, וי אויסגעלייזט, וי דרייסט
אריבערוואקסן יענעם צאר זיך פּרוּווט די הויכע טרייסט.
און כ'האָב מײַן אויסגעשלייפטן דימענט דאן א דריי געטון,
מיט אלע ראנדן אויסגעדרייט איך האָב אים צו דער זון.
און אָט-אָ העלט אין אים א בארג, א ריז שטייט אפן בארג --
און אף א מאנטל איז פאר אים דער הימל אויכעט קארג.
און טייקעף איך דערפיל שוין נאָך זײַן שמייכלענדיקן בליק,
אז נאָר אין אים זיך אייגענען עס קאָן דאָס גאנצע גליק.
און װי דער ריז צעעפנט נאָר זײַן פרײַ, זײַן שטאָלץ געמיט,
איז טוט ער זיך אין פּענעמער מיליאָנען א צעשיט.
און יעדער פּאָנעם איז גענוג נעשאָמעדיק שוין רײַך,
צו זײַן דאָס איין-און-איינציקע און זײַן מיט אלע גלײַך.
און אָרעמס זײַנען אויסגעשטרעקט און בעטן: ;ברודער, קום!"
און, וי די צװײַגן פון איין בוים, זיי נעמען זיך ארום,
און ווען זי בילדן ברידערלעך און שוועסטערלעך איין קראנץ,
אָדאָ! מײַן ליבער גיבער-גוואר איז ווידער אייביק-גאנץ.
א דאנק, מײַן דימענט, װאָס דײַן פארב, דײַן ליכט האָט מיך געפאָלגט,
װאָס אופגעריכט באוויזן האָסטו מיר דאָס מענטשן-פאָלק,
די טײַערע באוויזן מיר אין טרייסטנדיקער שײַן,
אזעלכע, וי זיי זײַנען שוין און וי זיי דארפן זײַן.
אף יענעם, װאָס דער גוטער שוואך אים גייט א לעבן נאָך,
איז זאָגט מען: אָט דער מענטש, ער איז א גוטער דימענט דאָך.
און ווען איך קוק ארײַן אין דיר, דערזע איך, צויבערשטיין;
דער דימענט פונעם מײַסעלע איז דאָך דאָס פאָלק אליין.
אָ, איך האָב, שלייפנדיק דעם שטיין, ניט זיך, נאָר אײַך געמיינט,
כ'האָב, ליבע, אײַך אין אים באכיינט, נאָר אײַך אין אים באשיינט.
מײַן דימענט האָב איך אויסגעדרייט אזוי דאָך צו דער זון,
ס'זאָל די נעשאָמע אײַערע אין אים א פינקל טון,
און אָט -- ער שפּילט מיט אײַער זעל, און זין, און אויג, און שטים.
דעם טאטן מיט דער מאמען כ'האָב אריינגעלייגט אין אים.
דער גוטער גלעוער
אײַ, װאָלט איך געװאָלט אזא גוטער גלעזער זײַן,
איַנפאסן אין הערצער גאָר פענצטערלעך מיט שײַן,
פארקלאפן זיי מיט צוועקעלעך צארטע פונעם גין,
אײַנקלעפן מיט קיטן זיי שטארקע, וי דער זין,
װײַל אָט דאָרט, װוּ שאָטנדיק, טײַעט ניט קיין אײַז,
װײַל אָט דאָרט, װוּ פינצטערניש, װוינען פלעדערמייז,
דאָרט, װוּ נאס איז און װוּ ענג, גליטשן אויס זיך גענג,
נאסטעלעך זיך נעסטן דאָרט, עגדעשן און שלענג.
מאָלט אײַך, איך האָב פענצטערלעך שוין אריינגעשטעלט,
און עס באלעבאטעוועט זוניק דאָרט די וועלט,
פליט ארויס די פלעדערמויז, שלעפּט מיט זיך אוועק
מוירעדיקס און שכוירעדיקס, שיידימלעך און שלעק,
קריכט אוועק מיט נאסטעלעך, עגהעשן און שלענג
קליינלעכס און געמיינלעכס און די נידעריקע גענג.
אופגעראמט, ג'יראם איז דאָרט, דאָ איז רוים און ליכט,
װוּ דער מענטש זאָל אויסדרייען ברייטלעך זייַן געזיכט.
אײַ, װאָלט איך געװאָלט א מין גוטער גלעזער זײַן,
אײַנפאסן אין סאמע הארץ שייבעלעך פון שײַן.
מאָלט אײַך, איך האָב שייבעלעך דאָרט ארײַנגעשטעלט,
ס'קוקט דורך זיי אין ברוסט ארײַן שוין א גוטע וועלט,
און קיין שליטע האָט צו זיי מער שוין ניט די קריג,
קאָן שוין ניט פארטונקעלן זייער בלויען בליק,
ס'קאָן זי נאָר פארהויכקען דאָ א נעשאָמע-הויך,
ס'קאָנען זיי ניט אויסזעצן אטאָם-באָמבעס אויך.
טוליען זיך און האלדזן זיך קומט נאָר צו דער שויב
מיט באצירטן העלדזעלע כאוועריש די טויב,
וי זי װאָלט פון העלדזעלע אױיסגעטאָן פון שווארצס
אלע אירע פּאטשערקעס און געשענקט העם הארץ,
ס'זאָל די וועלט זיך כידעשן, ציִען זיך אהין,
צולייגן זיך, װוי א בלאט, קילנדיק און גרין.
אײַ, װאָלט איך געװאָלט א מין גוטער גלעזער זײַן,
אײַנפאסן אין יעדער ברוסט טאפליעלעך מיט שײַן.
מאָלט אייך, ס'זײַנען טאפליעלעך שוין אריינגעשטעלט,
אופגעעפנט איז דאָס הארץ פאר דער גאנצער וועלט,
אופגעעפנט פאר געגארטס און פאר אומדערווארטס,
און זײַן סאָד --- גאָלע גנאָד, ציטעריקס און צארטס --
אויב פארשטעלן, איז פארשטעלט יענעם וי א שוץ,
אויב עס מוז שוין ווייטעקן, ווייטעקט עס פאר גוטס,
125
שז :5 קח
622:
16
אויב עס מוז שוין בלוטיקן --- איז מיט יענעם מוט,
אז סע זאָל ניט גיסן זיך מער קיין אייגן בלוט,
ניט פארגיין אין װיסטעניש, ניט באגיסן מיסט,
אויב א הארץ מוז שלאָגן זיך, שלאָגט עס ניט אומזיסט,
און אים סטײַעט ווארעמקײַט קעגן טויט און קעלט,
זײַן די וועלט זאָל הארציק שוין און דאָס הארץ --- די וועלט.
אײַ, װאָלט איך געװאָלט א מין גוטער גלעזער זײַןן
אײַנהעלן, ארײַינשטעלן אין הערצער זיך, וי שײַן.
דאָס װאָרט פון א בעקערל
אָן די הייוון גייט ניט אוף דאָס ברויט,
אָן די הייוון איז די מעל װי טויט,
וועק זי מיט דער וואסער, בײַס מיט זאלץ,
ס'העלפט איר ניט קיין ווארעמס און קיין קאלטס.
טו איך אָבער הייוון נאָר ארײַן ---
ראָשטשינע, געזונט זאָלסטו מיר זײַן,
לעבעדיק און פריילעך הייבסט זיך אוף.
זעט נאָר, קיין אײַנהאָרע, א מין גוף,
זעט נאָר א מין װײַס און פּוכקע לײַב ---
א פּארשוין, א פּױיערטע, א װײַב.
און זי שמעקט, זי אָטעמט און זי ברויזט,
און זי בעט: ,נו, קנעט, נו, גלעט, נו, שטויס".
און אונטער די הענט בא מיר זי קוועלט,
ברויט עס ווערט געבוירן אף דער וועלט.
ערנסט דארף מען זײַן אצינד און וואך,
מעליק איז און הײיליק איז די זאך,
הייליק, וי די ליבע, איז דאָס ברויט,
שטארקער איז דאָס ברויט דאָך פארן טויט,
נאָר די ליבע טאָר ניט זײַן דאָ בלינד,
בלינד אצינד צו ליבן איז א זינד,
זעצט דאָס ברויט אין אויוון, קוק און קען,
זע נאָר אינעם פײַער ניט פארברען.
שרעקט אײַך ניט, דער בעקער ווייסט די מאָס,
ס'איז א בעקער דאָך דער באלעבאָס
איבער וואסער, איבער פיער-פלאם,
פּרוּװוט אליין דאָס לעבן אפן טאם,
אונטער זײַנע הענט סע בלײַבט ניט רוי.
קוקט זשע ניט, װאָס איך בין מעליק-גרוי,
ס'װאָלט די וועלט אָן בעקערל געגרויט,-
כ'בין אין איר, װוי הייוון אינעם ברויט.
8*
מײַן טאטנס צאװאָע
דאָס שוסטער-בענקעלע בענקט נאָך מײַן טאטן,
א קײַלעכיקס שטייט עס, וי זייַנע מעסלעסן,
װאָס ער איז א לעבן אף דעם אָפּגעזעסן,
בענקט עס, דאָס בענקעלע, בענקט דאָס ווארשטאטל.
און ביז הײַנט ניט פארדעקט ליגן אלץ די מאכשירים,
וי די ערד װאָלט נאָך אלץ ניט פארדעקט זייער טרייען,
און אָט וועט ער זיך קערן, זוײַל וי קאָן ער זיך הײַצן,
און א מאך טון צו זײ: ,,צו דער ארבעט, באָכירים!*
און אזוי אל האטוירע און אזוי אל האוווידע,
ביז די האנט און דאָס הארץ און דאָס אויג זײַנען אָפן.
און אז דאָס געצײיג זאָל די נעכט ניט פארשלאָפן,
טוט ער זיך מײיַסעדיק-ווויל א צעהוידע
און נעמט זיי דערציילן פון שיכלעך אזעלכע,
װאָס ווער ס'וועט זיי מאכן און זויכע זײַן טראָגן,
אָט יענעם װועט קיינמאָל דער טויט ניט דעריאָגן;
סע בלײַבט נאָר צו קריגן יענץ טייַערע פעלעכל...
אָט דער מייסע-ייַד קאָן בא דער ארבעט ניט שווייגן,
אים דוכט, אז אין מי, אינעם אֶל, אין די זאָרגן
איז דאָך שטענדיק א שיינע געשיכטע פארבאָרגן,
און ער ציט זי ארויס מיט דער הילף פון געצייגן,
ער ציט זי פון מויל, וי די פלעקלעך די װײַסע.
מיט דער דראטווע, דורך גילדענעם וואקס דורכגעצויגן,
מיט די שטראלן פון בלוי-אָנגעצונדענע אויגן
ער פלעכט דורך די נעכט זײַנע פּרעכטיקע מייַסעס.
און עס דאכט, אף זײַן קעסטלדיק-קאנטיקן שטערן
דער זאָרג-קנייטש צעעפנט זיך שטיל, װי א טירל,
און געשיכטעס זיך ציִען אין א פּערלדיק שנירל;
איז זײַן שווייס דען פאר פּערל אָט די ניט דער קערן?
און מיר גלייבט זיך, איך זע נאָך זיײַן װאָרט, װאָס האָט פארבן,
און, װוי מײַסעלעך בלויע, זײַנע אויגן מיר ריידן,
וי זיי קאָנען נאָך אלץ מיט דער ליכט זיך ניט שיידן,
װײַל מייַסעלעך גוטע, זי קאָנען דען שטארבן?
און אף זון און לעװאָנע פארפאָרן מעסלעסן,
אף אָט די צוויי העדער פארקייקלען זיך יאָרן,
נאָר מײַן טאטן קאָן אלץ דאָס געצייג ניט פארגעסן,
נאָר מײַן טאטע ליגט אלץ דעם ווארשטאט אין זיקאָרן, --
און ווען זיי פארבענקען אין אָװונט זיך עלנט
נאָך זײַן האנט, װאָס איז נעענטער זי פון א ברודער,
זי גיבן א װאָרף זיך פון שלאָף װוי צערודערט
און ווערן אליין פון זײַן מײַסע די העלדן.
און א שוועב גיט די דראטווע אין לופט, וי א סטענגע,
און לעװאָניק א לויכט טוען פלעקלעך, װוי שטראלן,
מיטן קאָפּ איז דער האמער צו מי צוגעפאלן,
צי א צװאָק, צי דעם טרוים פונעם הארץ רײַסט די צווענגע,
פּונקט זיי װאָלטן זיך מיִען אצינד מיט האנאָע
יענע שיכלעך צו מאכן, װאָס ווער ס'וועט זיי טראָגן,
אָט דעם װעט שוין קיײינמאָל דער טויט ניט דעריאָגן --
וי ער װאָלט געלאָזט זיי אזא מין צאװואָע.
כאנע גערשענזאָן
וועגן מוישע גערשענזאָן
אין קיעװער ייִדישן מעלוכע-טעאטער האָט אָנגעהױיבן
זײַן װעג פון א פּראָפּעסיאָנעלן אקטיאָר דער יונגער מוישע
גערשענזאָן.
אף דער בינע איז ער געקומען ניט פון דער טעאטראלער
שול-באנק, נאָר גלײַך נאָכן פארענדיקן דעם ליטערארישן
אָפּטײ?ל באם קיעװער ייִדישן פּעדאגאָגישן אינסטיטוט.
טאקע אין דעם אינסטיטוט איז ער געװען איינער פון
די גרינדער פונעם זעלבסטעטיקן עסטראדעקאָלעקטיו
,מעשולאכעס"1. פאר ,,מעשולאכעס" האָט עֶר געשריבן
פיל איינאקטערס, מיניאטורן, לידלעך, פולע מיט בײַסיקער
סאטירע, מיט הארציקן הומאָר און פאָלקסטימלעכער
פרייד. ער איז געװען דער רעזשיסער פון די פאָרשטע-
לונגען און אויך א שוישפּילער.
אינטערעסאנט איז אזא עפּיזאָד. אין יענע יאָרן האָט
דער מאָסקװער ייִדישער קאמער-טעאטער שטאָלץ געטראָגן
די פאָן פון הויכער טעאטראלער קולטור. פונקט װי דער
וואכטאנגאָוו-טעאטער מיטן ספּעקטאקל , פּרינצעסע טוראנ-
דאָט*, האָט ער מיט זיינע שטעלונגען ,די קישעפמאכערן",
,צװיי הונדערט טויזנט", ,מאסאָעס ביניאָמין האשלישי"
דעקלארירט, אז דער טעאטער אין פאָלקס-שפּיל, ראָמאנ-
סיק און ענגע פארבינדונג מיטן לעבן. די פאָרגעשריטענע
צושויער האָבן הייס אופגענומען די דאָזיקע ספּעקטאק-
לען. עס האָבן אָבער געקרימט מיט די נעז די קלינ-
שטעטלדיקע ייַדן, װעלכע האָבן זייער טעאטראלן גענוס
געשעפּט פון די מעלאָדראמעס פון די ואנדער-טרופּעס
מיט זייער נאטוראליזם און סענטימענטאליטעט. גערשענ-
זאָן האָט צוזאמען מיט זײַנע כאוויירים פון ,מעשולאכעס"
געשאפן און אופגעפירט אין זײַן עסטראדע-קאָלעקטי
טאלאנטפולן דיאלאָג פון א פּאָר אזעלכע קליינשטעטלדיקע
ייִדן װעגן דער ,קישעפמאכערן" אין ;גאָסעט".
ניט געקוקט אפן דערפאָלג אין זײַן ארבעט אלס רעזשי-
סער און אקטיאָר, האָט מוישע גערשענזאָן באשטימט
שפּעטער זיך אָפּגעבן בלויז דער דראמאטורגיע. ער איז
אװעק פון טעאטער און געזעצט זיך ארבעטן אף זײַן
;הערשעלע אָסטראָפּאָליער*. געארבעט האָט ער אָנגע-
שטרענגט, לאנגזאם, אָבער מיט ברען און ענטוזיאזם.
ג מעשולאכעס -- דאָס זעלבע, װאָס ,א פארשלעפּטע
קהענק",
128
װען די פיעסע אין פארענדיקט געװאָרן, האָט ער זי
אָפּגעפירט קיין מאָסקװע צו שלוימע מיכאָעלסן. דער
,גאָסעט* האָט זי אײַנגעשלאַסן אין זײַן רעפערטואר. אלס
רעזשיסער איז באשטימט געװאָרן ביניאָמין זוסקין. גערי
שענזאָנען האָט מען שפּעטער נאָכאמאָל אײַנגעלאדן קיין
מאָסקװע, קעדיי ער זאָל צוזאמען מיטן טעאטער ענדגילי
טיק באארבעטן אייניקע עפּיזאָדן, אָנשרײַבן טעקסטן פאר
לידער אדג. אינעם טאָג פון דער פּרעמיערע האָב איך בא"
קומען פון אים א טעלעגראמע פון פיר געציילטע װערי
טער: ,צװעלף מאָל אופגעהויבן דעם פאָרהאנג",
;הערשעלע אָסטראָפּאַליער" האָט געהאט א רישיקן
דערפאָלג אין מאָסקװער ,גאָסעט" און שפּעטער אויך
אינעם קיעװער ייִדישן מעלוכע-טעאטער. אין 1938 אין
די פיעסע דערשינען אין א בוך-פאָרם.
נאָך .הערשעלען* האָס מוישע גערשענזאָן לאנג ניט
געשריבן. זײַן גאנצע צײַט האָט ער געשענקט דעם דער"
לערנען די פראנצויזישע שפּראך, קעדיי לייענען מאָליערן
אין אָריגינאל, אײנצײַטיק האָט ער שטודירט גרינטלעך
די רוסישע שפּראך. ער איז אָנגעקומען אלס סטודענט
אפן סצענארישן אָפּטײ?ל פונעם מאָסקװער הינטער-אויי
גיקן טעאטראלן אינסטיטוט,
אין 1939 אין אין דער פּרעסע געמאָלדן געװאָרן א
קאָנקורס אף איינאקטערס. מוישע שיקט צו זײַן אייני
אקטער ,דער דירעקטאָר*, די פּיעסע, אין דער רוסישער
איבערזעצונג, האָט באקומען דעם דריטן פּרין און אין
אײַנגעשלאָסן געװאָרן אין רעפּערטואר פונעם מאָסקװער
מיניאטור-טעאטער.
דערװוּסט װעגן דעם האָט זיך גערשענזאָן גאנץ צו
פעליק. שפּאצירנדיק איבער די אלייען פונעם מאָסקװער
פארק פאר קולטור און אָפּרו אף גאָרקיס נאָמען, האָט
ער אָנגעטראָפן אף א רײ נאָך בילעטן אין מיניאטורי
טעאטער. דערזען אף דער אפישע זײַן נאָמען, האָט ער
געקויפט א בילעט. און אזויארום זיך באקענט מיט זײַן
: ,דירעקטאָר* אף דער בינעי
אין זעלבן יאָר האָט מיכאָעלס פארבעטן גערשענזאָנען
צו זיך און געבעטן אים דערציילן, איבער װאָס ער ארי
בעט. גערשענזאָן האָט אין יענע טעג זיך ארומגעטראָגן
מיט א געדאנק װעגן א פּיעסע אף דער טעמע פון די
כעלמער כאכאָמים. ער האָט דערציילט אינקורצן, װיָאזוי
8--0
עֶר שטעלט זיך פאָר דעם אינהאלט און דעם סוזשעט פון
אזא פיעסע. מיכאָעלסן איז דער פארטראכט געפעלן געָ-
װאָרן, און באלד אפן אָרט איז געשלאָסן געװאָרן אן אָפי
מאך, לויט װעלכן אין א כוידעש ארום האָט געדארפט
צוגעשטעלט װערן דער ערשטער אקט פון ,כעלמער
כאכאָמים".
זײַענדיק דערמוטיקט פונעם צוטרוי, האָט גערשענזאָן
געארבעט טאָג און נאכט. דעם אָפּמאך האָט ער אויסגץ-
פילט. אין א כוידעש ארום איז ער אװעקגעפאָרן קיין
מאָסקװע מיטן ערשטן אקט פון זײַן פּיעסע.
די מילכאָמע האָט אָבער אלץ איבערגעריסן..
אופא -- אהין האָט זיך עוואקויירט דער שרײַבער-פאר-
באנד פון אוקראינע. א שװערע צײַט! און פּלוצעם.. א
טעלעגראמע: דער טעאטער רופט גערשענאָנען קײַן
מאָסקװע אָנטײלנעמען אינעם צוגרייטן דעם ספעקטאקל
,די כעלמער כאכאָמיםיג,
גערשענזאָן איז אין מאָסקװע. אָבער ניט אף לאנג. די
פאשיסטישע כאיאָלעס דערנעענטערן זיך צו דער הויפּט-
שטאָט. דער טעאטער איז געצװוּנגען צו עװאקויָרן זיך.
..װידער אין װעג, איצט -- קײן אלמאזאטא, דער
הויפטשטאָט פון קאזאכסטאן. אונדזער ערשטע װוינונג:
א שטאל מיט אן אויוון, אָן עלעקטרישער שײין. די סטעליע
ליגט אפן קאָפּ. אָבער אפילע אין די דאָזיקע באדינגונגען
פלעגט גערשענזאָן זען דעריקער דאָס קאָמישע. ער פלעגט
זיך װיצלען: ,פארװאָס האָסטו אויסגעקליבן אזא הויכ-
װוּקסיקן מאן?"
א פאָלקסװערטל, א װיץ זײַנען אין אלע צײַטן געװען
אייגנטימלעך פאר מוישע גערשענזאָנען. דער גרונט-
שטריך פון זײַן כאראקטער: ליבע צו מענטשן.
א קורצע צײַט איז ער ארויסגעשלאָגן געװאָרן פון זײַן
שעפערישער קאָלײע. , שרײַבן קאָמעדיעס אין א צײַט פון
אזא װעלט-טראגעדיע?! עפּעס קלעפּט זיך ניט". נאָר ער
האָט גלײַך געפונען זײַן אויפן אויסצודריקן האס און
סינע צום פאשיזם. ער האָט גענומען שרײַבן בײַסיקע
מעשאָלים,
לויטן אופטראָג פונעם צענטראל:קאָמיטעט פון דער
קאזאכסטאנער קאָמפּארטײ פאָרט גערשענזאָן אריבער קיין
גוריעוו, װוּ ער װוינט צװישן נאפט-ארבעטער און שרײַבט
פארצייכענונגען װעגן זייער העלדישער מי אין די שװוערע
מילכאָמע-טעג.
איינמאָל איז ער געקומען אהיים און אָנגעטאָן זײַן
אײינציקן יאָמטעװדיקן אָנצוג. אף מײַן פראגע, װאָס איז
1 די פיעסע איז געדרוקט אין ,סאָװעטיש היימלאנד"
נומ. 3, 1964.
בא אים הײַנט פאר א יאָמטעװ, האָט עֶר מיר באװיזן
א צעטל פונעם מיליטער-קאָמיסאריאט.
און אָט איז גערשענזאָן א קורסאנט פון א מיליטער-
שול אין אנדיזשאן. אים מיט זײַן דיקלעכער און נידעריקער
פיגור איז די מיליטער-דינסט אָנגעקומען ניט לײַכט.
דאָך האָט ער דעם עקזאמען אויסגעהאלטן אף ,אויסגע-
צייכנט". ,איך בין גליקלעך, װאָס איך טראָג ארײַן מײַן
כיילעק אינעם אויסקעמפן שאָלעם פאר דער װעלט", --
שרײַבט עֶר אין זײַנעם א בריוו. און נאָך: ;דער געדאנק
עגן דעם, אז איך גרייט זיך װערן א פראָנט-קעמפער,
א פֿאשמואנטרי פאר אונדזער צעשטערטן גליק, גיט מיר
צו קראפט, באגײַסטערט מיך. מיר דוכט זיך אויס, אז
עס גרייט זיך א גרויסער ספּעקטאקל, און מיר האָט מען
פארטרויט א פאראנטװאָרטלעכע ראָל. ניט װײַט איז שוין
צו דער גענעראלער רעפּעטיציע"...
זיינע בריוו פון יענער צײַט זײַנען פול מיט הייסער
ליבע צום היימלאנד, פול מיט אָפּטימיזם. ער האָט געהאט
א ביכעלע מיט געאָגראפישע מאפּעס פון אלע געגנטן
פונעם סאָוועטנפארבאנד. מיט יפל פארביטערונג פלעגט
ער פארבייגן מאפּעס פון פארלוירענע געגנטן, און, פאר-
קערט, מיט ויפל פרייד פלעגט ער זיי אָפּבײגן אף צוריק,
ווען די געגנטן זײַנען באפרײיַט געװאָרן. איינעם פון זײַנע
בריוו צו מיר האָט ער אָנגעהױבן מיט די װערטער פון
דער באװוּסטער סאָלדאטישער ליד פון יענעם יאָר:
דו ווארטסט אף געװיס
פון דײַן כאווער א גרוס
און דו שלאָפּסט ניט די נעכט
אין די זאָרגן פאר מיר.
מיט ניצאָכן און זיג
כ'װעל קומען צוריק
אף מײַן פערד דעם הייסן
צו דיר.
װען ער האָט פארענדיקט די מיליטער-שול, האָט מען
אים געשיקט אף דער טעריטאָריע, װאָס די רויטע ארמיי
האָט באפּרײַט. פון װעג זײַנען געפלויגן בריוו, פול מיט
גלויבן, אז אינגיכן װעט מען זיך װידער זען. ס'האָט זיך
געדוכט, אז דאָס איז שוין אזוי נאָענט...
דער פארביסענער סוינע האָט זיך װידעראמאָל א ריס
געטאָן פאָרױס צו די באפרײַטע געגנטן, אוןײי .
דער אומגליק איז געשען אין כוטאָר מיכײַלאָװסקי
קראסנאָדארער קאנט, דעם 16 אפּרע? 1943
דער
זינגער פון דער יוגנט
(צו אײַזיק הובערמאנס 60-טן געבורטסטאַג)
ין דער מיט פון די צוואנציקער יאָרן האָט אינעם
כאַר פון דער ייִדישער דיכטונג זיך געלאָזט הערן
אײַזיק הובערמאנס פרישע שטים. דער דיכטער האָט גע-
זונגען װעגן דער ייִדישער יוגנט.
הובערמאן איז געװען א לערער, דעריבער האָט די
צוקונפט פון דער אונטערװאקסנדיקער ייִדישער יוגנט,
נאטירלעך, אים גערעגט עפשער מער, װי אנדערע
דיכטער.
אָט די שטימונגען האָבן געפונען זייער אויסדרוק אין
א רײי הובערמאנס לידער, װאָס זײער לײטמאָטיו אין
געװען די זאָרג פאר די באָכערים און מיידלעך פונעם
ייִדישן שטעטל -- זין און טעכטער פון די אזויגערופענע
לופטמענטשן. צו אָט דעם ציק? לידער באלאנגט, לעמאַשל,
,מײַן אנקעטע* (זשורנאל , שטערן", נומ. 7, 1929). ס'איז
קעדיי זיך צו באקענען מיט אייניקע שורעס פון אָט דער
ליך. שוין דער אָנהײיב גופע איז א רעמעז אף דעם פאר-
שװינדן פונעם ייַדישן לופטמענטש נאָכן זיג פון דער
אָקטיאבער-רעװאָליוציע.
בארג-אראָפּ, בארג-אראָפּ,
א צעבראָכענע פור:
אפן װועג איז געפאלן א ראָד,
מיַט פארלוירענעם קאָפּ
זיצט מײַן טאטע אין איר,
פאָרט מײַן טאטע אין איר,
בארג-אראָפּ, בארגזאראָפּ,
ס'איז זעלבסטפארשטענדלעך, אז ניט נאָר איין ראָד
האָט אין אָט דעם װאָגן געפּלאצט,
הובערמאן זעט פאָרויס, אז מיט פוילע דרײַ רעדער
װעט מען װײַט ניט פארפאָרן...
אָבער ניט אין זיי, ניט אין אָט די אײיכאָזמאָטעון, שטעקט
דער אָרגאנישער פאטאָס פון הובערמאנס דיכטערישער
סטיכ;ע.
ייָעש, פּעסימיזם, סקעפּסיס זײַנען הובערמאנען פרעמד,
דאָס זעט מען בוילעט אין א ריי זײַנע שפּעטערדיקע לי-
130
יעשוע ליובאָמירסקי
דער, װוּ עֶר באזינגט מיט גרויס באגײַסטערונג פרילינג,
זונען-שײין, ליבע. אין אזעלכע לידער ואקסן אויס באם
דיכטער פליגל, זײַן פאנטאזיע װערט רײַך און װײַט"
זיכטיק.
אין דער ליד , ביימער, ביימער" דערציילט אונדז א. הו-
בערמאן, װי נאָך האלבער נאכט איז ער געגאנגען פאר-
מאטערט און אים האָט אָפּגעשטעלט פלוצעם... א בוים.
דער בוים איז געגאנגען מיטן דיכטער, ביז זיי האָבן באי
געגנט א צװײטן. אין א קליינער װײַלע ארום האָט א
דריטער בוים צו זיי זיך באהעפט. און זיי האָבן גערעדט
װעגן פרילינג מיט טרערן פון פרייד אין די אויגן.
און מיר פרעגן באם דיכטער קײין קאשעס ניט:
,סטײַטש, װי געשיקט זיך צס, אז א בוים זאָל עמעצן
גיין אנטקעגן און דערצו נאָך פארפירן א שמועס מיט
אים?* פארקערט: מיר װערן, פּונקט װי דער דיכטער,
ניספּאָעל, װען ער זעצט פאָר זײַן געזאנג װעגן די בייי
מער און דערציילט, אז , זי זײַנען געשטאנען שווארצע --
אף יעדן די פרישקײיט פון מארט. און אף גרינעם געבורט
פון די בלעטלעך האָט יעטװידער צװײַגל געװארט".
און אז דער דיכטער האָט, אופוואכנדיק פון טיפן שלאָף,
געעפנט די אויגן און זיך אראָפּגעכאפּט פונעם געלעגער,
איז ער שטיין געבליבן באם פענצטער מיט אויסגע-
שטרעקטע הענט: ,צעגרינטע מיט בלעטלעך פרישע, זי
שטייען איצט שטאָלצע און שװײיגן. פּאָרלעכװײַז הוידען
זיך פויגלען אף די פארוואקסענע צװײַגן".
הובערמאנס ליריק באגרענעצט זיך ניט מיט נאטור-
שילדערונגען. זײַן פארליבטקײַט אין דער נאטור און
אירע כידושים פארשטעלט פאר אים ניט די שײנקײַט,
די דערהױיבנקײַט פון העלדישע מענטשלעכע מײַסים, װי,
אשטייגער, ליבע און טרײַהײַט צום היימלאנד. און װעגן
דעם טאקע האנדלט זיך אין דער ליד ,פרוי פון װײַטן
מיזרעך": די פרוי פון א קאָמאנדיר האָט איר אייגן קינד
איבערגעלאָזט, װען עס האָט זיך דערהערט א שיסערײ
פון דער זאסטאווע, און גענומען ראטעװען די פארװוּנ-
דעטע גרענעצלער.
אָט די טעמע -- טרײַהײַט דעם היימלאנד און דער
דראנג עס צו באשיצן -- האָט שטענדיק געיוירט אין די
טיפענישן פון הובערמאנס באװוּסטזײַן און אין זײַן
דיכטונג.
צװיי פּאָעמעס האָט א. הובערמאן אָנגעשריבן:
ליע, מײַן היים* און ,א שטיבל באם טײַך". ,פּאָדאָלי
מײַן היים" קאָן מען באטראכטן, װי אן ענטפער אף די
ספייקעס, װאָס האָבן דצם דיכטער געפײַניקט אין סאָף
פון די צוואנציקער יאָרן און װאָס האָבן געפונען זײיער
אויסדרוק אין אזעלכע לידער, װי ,מײַן אנקעטע".
די ייִדישע יוגנט האָט זיך א ריס געטאָן פון שטעטל
אין דער גרויסער שטאָט. הובערמאן באזינגט אין דער
פּאָעמע ,פּאָדאָליע, מײַן היים" דעם װילן פון דער יידי-
שער יוגנט צו װערן אָנטײלנעמער פון דער סאָציאליסטי-
שער בויוּנג. ער װײַזט, װיָאזױי זי װערט איבערדערצויגן
אין דעם שול-זאװאָד ,יעװראבמאָל* (אָדעס). דערביי װערן
אנטפּלעקט די פּסיכאָלאָגישע און אידייישע װידערשפרוכן
און איבערלעבונגען פון דער שטעטלשער יוגנט.
וען שיינדלס מוטער פּרוּװט אָפּהאלטן די טאָכטער פון
דער רײַזע קיין אָדעס, ענטפערט שיינדל קלאָר און דײַט-
לעך: ,מאמע, כ'װעל װערן א טאָקער אין שטאָט! כשועל
לערנען אין שול-זאװאָד!"
און דאָך איז די זעלבע שיינדל די ערשטע צײַט פון
איר לעבן אין אָדעס ניט אימשטאנד ארױסצורײַסן פון
הארצן איר שטעטל, איר היים: ,סאיז שטאָטישע ברייט-
קײַט איר פרעמד -- איר הארץ איז אין שטעטלשע
מאָכן",
עמעס, אין דער זעלבער פּאָעמע װערן מיר געװאָרץ
װעגן א פולשטענדיקער איבערקערעניש אין שיינדלס שטי-
מונג, און זי איז מינאסטאם ניט איינע אין דעם פּראט.
איר גלוסט זיך אוױיסשרײַען הויך: ,כאװיירים, הערט
אס -- זאָל ברענען די אלטע שטעטלשע בענקשאפט,
אָט דאָ װעל איך בלײַבן, און אויס!"
געװויס איז אזא איבערבראָך נאטירלעך.
הובערמאן גריבלט זיך דאָ ניט אין די אינדיװידועלע
איבערלעבונגען פון זײַנע פּערסאָנאזשן --- ער מאָלט אונדז
בלוין די אטמאָספער, אין װעלכער אָט דער רויער
מענטשן-מאטעריאל מוז איבערגעאנדערשט װערן.
,פּאָדאָליע, מײַן היים" איז ניט קיין טיפּישע פּאָעמע
פון עפישער סוזשעטישער שילדערונג. דאָס זײַנען גיכער
אימפּרעסיאָניסטישע בילדער, װוּ דאָס שטעטל װערט גע-
מאָלט מיט טריבע פארבן. אפילע דער הימל איז דאָ גע
גליכן צו א לעכערדיקן זאק:
2
1
און פּאָדאָליער הימל --
א לעכערדיקער זאק:
שיטן זיך די שטערן
און פאלן אפן טראקט.
די נאטור-שילדערונג קלינגט אָפּט װי אן אומעט:סימי
פאָניע, ניט איין מאָל טרעפט זיך דער אומעטיקער אקאָמ"
פּאנעמענט: ,די וויוגע װײיעט -- און די שארגע דרייט..,*
אָט די טענדענץ װײַזט זיך קלאָר ארויס אויך אינעם
ערשטן טייל פון דער פּאָעמע ,א שטיב? באם טײַך",
דאָ מאָלט אונדז הובערמאן דעם װעג, װאָס עס האָט דורכ-
געמאכט דאָס הויזגעזינד פון א ייַדישן גלעזער ארן-
שמי?, אָנהײבנדיק פון ערעװ דער רעװאָליוציע און בין
דעם ענדגילטיקן פארפעסטיקן זיך פון דער האטנמאכט.
אין גרויסער דאכקעס האָבן געלעבט אר-שמיל און
זײַנע בניי-באיס. אָט דעם דאלעס מאָלט דער דיכטער מיט
געדיכטע פארבן. ארן-שמילס װײַב האָט טײַנעס צו איר
מאן, אז עס גייט צו װינטער, און די הרובע פאלט אײַן,
אז ס'האָט בערעלען דער רעבע פון כיידער אָפּגעשיקט,
אז סאיז א גאנצע װאָך דער פריפּעטשיק געשטאנען קאלט,
און אז זי האָט שוין ניט קיין סטעזשקע צו קיין איינציק
קלייטל. ס'גייט בערעלע פון הינטן און האלט זי באם
לייךל
קֹ
, אי
אָבער בערעלען דערווארט שוין אן אנדער לעבן. נאָך
גאָר א יונגער --- קוים פופצן יאָר אלט, --- פארגיסט ער
זײַן בלוט אין א צוזאמענשטויס מיט די פּעטליוראָװצעס,
ער וואקסט א העלד. אינעם לעצטן קאפּיטל? איז ער שוין
א קאָמאנדיר פון דער סאָװעטישער ארמי. ער ליגט א
פארװוּנדעטער אין א סאָװעטישן שפּיטאָל, און ארן-שמיל
קלײַבט זיך פאָרן מעוואקעריכוילע זײַן דעם זון.
די פינצטערע, װיסטע יאָרן פון ארן-שמילס עלנט און
נויט זײַנען שוין אוועק מיטן װינט און מיטן רויך. דאָס
נײַע לעבן אין די באדינגונגען פון דער סאַװעטישער
װירקלעכקײַט האָט געענדערט אויך אָט דעם אלטן האָרע-
פאשניק. איצטער איז די ערד אן אנדערע און דער הימל
אן אנדערער.
אינטערעסאנט איז הובערמאנס לאקאָנישער און אין
דער זעלבער צײַט אויסדריקלעכער לויבגעזאנג דעם גלצ-
זערס פאך:
װאָס איז נאָך ליכטיקער און ערלעכער פון גלאָז!
װאָלט דאָס גאנצע לעבן כאָטש געװען אזוי:
גייט אוף די זון, עס װערן שויבן ראָז,
איז בלוי דער הימל, װערן שויבן בלוי,
און קומט די נאכט, דאָרט נעמען שטערן שפּילן.
אזוי זעט דער דיכטער א געװיינלעכע לעבנס'דער-
שײַנונג. הובערמאן גייט דאָ מיטן װעג פון די בעסטע
שרײַבער אין אונדזער ביזאָקטיאבער-ליטעראטור, וועלכע
האָבן ניט זעלטן ראָמאנטיש דערהויבן די מי פון א געָי
וויינלעכן באלמעלאָכע.
רירנדיק איז דעם ייִדנס עכט-ברידערלעכע באציונג צן
דעם אָרעמען פּוױער לאסע, אין װעמעס כאטע ארן-שמיל
פילט זיך אלעמאָל װי אן אייגענער מענטש. ביכלאל בא-
לאנגען די זײַטלעך, װוּ עס װערט באלויכטן די פרײַנט-
שאפט צװישן דעם ייִדישן באלמעלאָכע און דעם אוקראל-
נישן פּויער לאסע, צו דעם שענסטן, װאָס אָט די פּאָעמע
פארמאָגט,
װײַוט אויס, אז דעם דיכטער איז שװער געװען זיך
געזעגענען מיט זײַן ארן-שמילן. דערוף זאָגט איידעס דער
פאקט, װאָס אין זײַן קאָמעדיע ,דאָס מיידל פון מאָסקװע",
װאָס ער האָט אָנגעשריבן אינעם יאָר 1940, באגעגענען
מיר ארן-שמיל דעם גלעזער װידעראמאָל. און ער אין
טאקע איינער פון די הויפּט-פּערסאָנאזשן פון אָט דער
פּיעסע. דאָ באװײַזט הובערמאן זײַן באליבטן העלד אין
א נײַער באלויכטונג. אויב אין דער פּאָעמע האָט ער ארך
שמילן געמאָלט אפן פאָן פונעם אלטן שטייגער, איז דאָ
דער שרײַבער אויסן געװען אים א װײַו טאָן טאקע אין
דער סװיווע, װוּ ;דער הימל איז אן אנדעהער געװאָרן",
און מיר דערזעען אין אָט דעם אלטן גלעזער אזעלכע
אייגנשאפטן, װעגן וועלכע מיר האָבן פריער ניט געװוּסט,
ערשטנס, א ,,מאָדגע* אקשאָנעס: דער שאָכן גהאליע לייגט
אים פאָר פארלאָזן זײַן שטיבל באם טײַך, די אלטע זעמ-
ליאנקע, און זיך אריבערפּעקלען אין א נײַער דירע, --
און ער װיל ניט,
מיט די אייגענע הענט האָט ארן-שמי? אויסגעבויט זײַן
11
/
ו
4
ו
הײַזקע -- טוט אים באנק זיך צעשיידן מיטן אײַנגעועי
סענעם װינקעלע. ביפראט, אז דאָ איז געבוירן געװאָרן זײַן
זון, װעלכן באנדיטן האָבן אומגעבראכט.
ארן-שמיל קומט אין א קאָנפליקט מיטן פאָרזיצער
פונעם דאָרפראט, מיט גדאליען. אלעמאָל זײַנען בא זי
סיכסוכים. אָט די מאכלויקעסן װערן געגעבן אין א קאָי
מישן אספעקט.
אָט די צװײ טאטעס זײַגען צװישן זיך, אין טאָך גע"
רעדט, עמעסע גוטע פּרײַנט, אינגיכן װערן זי דאָך מעכו-
טאָנים, מאכמעס גדאליעס זון, דער טראקטאָריסט זעליק,
איז פארליבט אין ארן-שמילס טאָכטער עסטער.
אין ארן-שמילס און גדאליעס צוזאמענשטויסן האָט הו"
בערמאן, װײַזט אויס, געשטרעבט געבן אן אָנדײַטונג אפן
קאמף צװישן אלטן מיטן נײַעם. גדאליע װיל?, אז אף דעם
פּלאץ, װוּ עס שטייען אזעלכע זעמלליאנקעס, װי ארך-
שמילס, זאָל מען בויען א סאנאטאָריע, זאסליעס, א טעא-
טער. און ארן-שמילן װילט זיך ניט אָפּטרעטן פון זײַן
נאכלע.
דעם לייענער (װי אויך דעם צושויער) פון אָט דער
פיעסע איז פון טכילעס אָן קלאָר, אז אָט די צװויי קעגנער
װעלן אינגיכן טרינקען לעכאיִם און אפילע זיך צעקושן
אפן קנאסמאָל פון דער יונגער פּאָר.
אָבער אומדערווארט און ניט גאָר קלאָר זײַנען דאָ אנ-
דערע פּאסירונגען, װאָס דער דראמאטורג װיקלט פאר
אונדז שנוע דער נאָמען פון דער פיעסע ,דאָס מיידל
פון מאָסקװע* גיט אונדן לעכאטכילע צו װיסן אז ניט
ארן-שמי? און ניט גהאלזע זײַנען די צענטהאלע פיגורן.
דער שליסל פון דער אינטריגע איז גאָר אין די הענט בא
דער צואנציקיאָריקער רינע. אזוי הייסט דאָס מיידל פון
מאָסקװע, ארן-שמילס אייניקל. זי האָט פון קלײינװײַז אָן
זיך דערצויגן אין מאָסקװע. איצט אין זי א דאָקטער. אף
איר קוקן דאָ ארויס ניט נאָר ארן-שמי? און גדאליעץ
(יעדער פון זיי האָפט זי אריבערציען אף זײַן צאד אין דער
מאכלויקעס), נאָר אויך אנדערע פּערסאָנאזשן. אָבער װען
זי קומט שוין אָן, פארקאָכט זיך גאָר א קאשע מיט א
ליבעפּלאָנטער: זעליק פארליבט זיך אין רינען. איינציי-
טיק קומט פון מאָסקװע רינעס א נאָענטער פרײַנט באָריס,
זײַן שפּאציר מיט עסטערן רופט בא רינען ארויס א כשאד,
רעע הייבט אָן דרייען אף צוריק: זי באשליסט אָפּשטױיסן
פון זיך זעליקן, קעדיי ער זאָל צוריק זיך קערן צו זײַן
עסטער. אזויארום װערט דאָ רינע די באוועגיקראפט פון
דער האנדלונג,
אדאָס מייד? פון מאָסקװע* פארמאָגט א ריי אייגן-
שאפטן, װאָס זײַנען אָנגעמאָסטן פאר אָט דעם זשאנער,
עס װערן אויסגעלאכט מענטשלעכע שואכקײַטן. אָבער
ניט אין א בייזן טאָן, נאָר אין גוטן מוט. מאכמעס מיר
האָבן דאָ די גאנצע צײַט צו טאָן מיט מענטשן, װאָס װערן
אונדז ליב, װען מיר באקאנען זיך מיט זײי. די העלדן
אליין באמערקן דאָך ניט, װי זי זײַנען קאָמיש אין זייער
אזארט, װען זי יאָגן זיך פארכושט נאָכן װינט, נאָך זייער
אייגענעם שאָטן.
די האנדלונג אנטװיקלט זיך לעבהאפט, אימפּעטפול,
דער טעמפּ א קאָכיקער. די רעפּליקעס זײַנען קימאט אלע-
מאָל טרעפלעך,
די דאָזיקע פּיעסע באכיינען ניט נאָר א ריי קאָמישע סי-
טואציעס, נאָר אויך עכט-קאָמישע פּערסאָנאזשן, װי,
אשטייגער, דער באָכער, װאָס טרוימט ארײינכאפן רינען װי
א פרימאדאָנע אינעם דהאמקרײיַז, מיט װעלכן ער פירט אָן.
מיט אים קאָנקורירט און פארלויפט אים דעם װעג דער
אלטער באָכער דער פאריקמאכער גערשגאָרן דאָס אין
שוין בין גאָר א קאָמישע פיגור, אין סטי? פון א בופאָי
נאדע. דרי װײַבער זײַנען שוין פון אים אנטלאָפן, און ער
פארלירט ניט די האָפענונג, אז רינע איז טאקע די עמעסצ
באשערטע זײַנע.
הובערמאן האָט אָנגעשריבן נאָך א ריי פּיעסן: ,א גאסט
פון יענער-װועלט" (1940), ,דער פּאכדן" (1943), ,א גליק-
לעכע באגעגעניש" (1947) און ,קעדײי צו לעבן אף דער
וועלטי
אף אָט דער לעצטער פּיעסע לוינט זיך א ביסעלע אָפּ
שטעלן, מאכמעס 7 האָבן מיר א פאל, װען אן עפּיזאָי
דישע פיגור פארנעמט אומדערווארט דעם אױבנאָן אין א
פיעסל.
איך האָב אין זינען די באָבע
מיט דער שנור קומען צו ן צו
ארבעט אין א לאבאַראטאָריץ ב סאַר. דער באָב;
צירל דוכט זיך, אז אָט : געלע נטער איז א מין יע
רעס בא איר אייניק? און אז דאָס אייניקל איז דאָ עלעהי
דאָס אייבערשטע פונעם שטייסל. זי מישט זיך ארײַן אין
די שמועסן װעגן איניאָנים, װעגן װעלכע זי האָט קין
אנונג ניט. איר נאיַוקײַט ברענגט צו א היפש ביסל קאָי
מישע סיטואציעס.
װוען מיר פארגלײַכן הובערמאנס טיפאזש פונעם עלטערן
דאָר מיט דער יוגנט, װאָס פיגורירט אין זײַנע פיעסן און
פּאָעמעס, זעען מיר, אז הובערמאן איז ניט קיין אויסנאם
אין דער פּלעיאדע פון אונדזערע סאָװעטישע דראמאטורגן
און דיכטער, װוי באװוּסט, איז דער צלטערער טיפאזש בא
דאָסראָוו אונדזערע שרייבער קימאט שטענדיק געװען מער
געראָטן, װי די יוגנט,
אפילע אין הובערמאנס לעצטער פּיעסצ (,די ערד איז
קײַלעכדיק"), װאָס איז געדרוקט אין ,סאָװצטיש היימ-
לאנד", האָט איר אויך די זעלבע פּראָפּאָרץ,
אײַזיק הובערמאן פארנעמט א בעקאָװעדיק אָרט אין
אונדזער סאָװעטישער ייִדישער ליטעראטור קױדעמקאָל װי
א ליריקער, אין װעמעס הארץ עס געפינען א הילכיקן
אָפּקלאנג די פריידן און ליידן, די שטרײַטן און פּראָבלץ-
מען פון אונדזער צײַט. אין זײַן אייגנארטיקער דיכטעריי
שער מאניר דריקט אויס הובערמאן די דערהויבענע שטרץי
בונגען און געפילן פון באדייטנדיקע סאָװעטישע מאסן.
און זאָגן זאָגט ער עס אלעמאָל אין א קלאָרער צוגענגי
לעכער פאָרם -- אזוי אז זײַן װאָרט דערגײיט צו דעם
לייענערס באװוּסטזײַן און צו זײַנע געפילן.
אָבער אײַזיק הובערמאנס באדײַט באגרענעצט זיך ניט
מיט זײַן בײַטראָג אין דער דיכטונג. ער איז אויך אן
אויסגעצייכנטער קאָמעדיאָגראף. זײַנע דערגרייכונגען אין
אָט דעם זשאנער פארדינען א באזונדערע אָפּהאנדלונג,
אין אלגעמיין קאָנען מיר, װען מיר מערקן אָפּ
אײַזיק הובערמאנס 60-טן געבורטסטאָג, מיט צופרידנקײַט
קאָנסטאַטירן, אז אין דעם אופבלי פון דער סאָװעטישער
ייִדישער ?יטעראטור האָט עֶר א היפּשן כיילעק.
ציר?ל, זי מיטן זון או
איר אייניקל, װאָ
יט 1 יי
אװראָם ריוען
נצום 790טן געבורטסטאַג)
וו עגן אװראָם רייזען שטייט געשריבן, אז ער זינגט
פונעם אייגענעם געמיט ארויס. איז ער געװען א
סוביעקטיווער דיכטער? װי זשע קומט עס, װאָס דאָס פאָלק
האָט א היפּשן טייל רייזענישע לידער אָנגענומען פאר
זיינע אייגענע?
הייסט עס: רייזען איז צו דער זעלבער צײַט אי טיף
יעכידיש, אי טיף-קלאליש, װי יעדער עכטער פאָלקס-פּאָעט.
זײַן געמיט איז ליכט פונעם פאָלקס-ליכט ניט נאָר װען
עס זוימט העל ארום די טונקעלע טרויער:װאָלקגס פון
אונדזער קלאל-לעבן --די ייִדישע אָרעמקײַט, נויט און
פראצע, נאָר אפילע װען עס שטראלט פון זיך ארויס
בענקשאפט, ליבע און אלע אנדערע פאָעטישע, שיינע,
דערהויבענע געפילן. די עכטע פאָלקס-פּאָעזיע, אגעװ, איז
פונקט אזוי װעלט-שמערץ, װי פאָלקס-שמערץ: זי רירט
זיך צו אויך צו אלע אײביקע פּראָבלעמען, שטעלט זײ
און לײיזט זי א סאך מאָל ניט װײניקער טיף פון דער
בעקיוון טיפער, ראפינירטער ליריק,
עס איז מיר דעריבער שװער צו גלייבן אין שיינעם זאָג
פונעם אמעריקאנער ייִדישן ליטעראטור-קריטיקער ב. ריוו-
קין, אז רייזען , האָט זײַן פּאָעטישן איך מאקריוו געװען
פארן קלאל". איך, פארקערט, האלט, אז א. רייזען, װאָס
האָט ליב געהאט דאָס פאָלק און האָט זיך קוינע געװען
אויך דעם פאָלקס ליבשאפט, איז דאפקע לויט זײַן פאָלקס-
דיכטער-מעהוס ניט פיייק געװען אף דעם אויבן אים צוגע-
שריבענעם קאָרבן.
אָבער --- איך װיל זיך באװאָרענען: ניט נאָר איך נעגיר
ניט די גרויסע פּאָעטישע באדייטונג פון רייזענס סאָצלאלע
מאָטיוון, נאָר עס איז מיר אויך באװוּסט דער הויכער, ריי-
נער פונקט, פונוואנען זיי שטראָמען, און כיקאָן אָנװײַזן
זייערע שפּורן אויך אין דער ייִדישער רעװאָליצ;אָנעהער
דיכטונג, װעלכע האָט זיך צעבליט שוין אין אונדוער
יאָרהונדערט.
נאָך מער: אפילע רייזענס פּאַליטישע לידער, װי ;הו"
ליעט, הוליעט, בייזע װינטן", ,קירכן-גלאָקן" אא., זײַנען
אויך געבליבן אנטאָלאָגישע פאר דער ייִדישער רעװאָליו-
ציאָנערער פּאָעזיע. און פונדעסטוועגן זײַנען אויך זיי--
אינטאָנאציעס פון רייזענס אייגענער אינטאָנאציע, וועלכע
שטעלט אים אויסער פּלעיאדע, אויסער ריכטונג. און אויב
שוין יאָ ריכטונג -- איז זי די רייזענישע.
און דעריבער: װען מיר טראכטן מיט באװוּנדערונג, װי
פריש עס איז אויך הײַנט אין אונדזער געדעכעניש רייי
זענס דיכטונג, גייט אוף אין אונדו באלד אלס עכאָ דער
יונגער ריטם און די יונגע שטימונג פון זײַן ,העמערל,
העמערל, קלאפּ", װאָס איז קוילעל אין זיך די גאנצע
צארטע, כאָטש רעאליסטיש-אויסגעדריקטע סימבאָליק
יאנקעעוו שט ערנבערג
פונעם פריַי און רוישיק מיט דער נאכט-שטילקײַט זיך
צערעדטן באלמעלאָכע"געסל -- זיך צערעדטן אף דער
שפּראך פון העמער?, זעג, ניימאשין און קראנקנאָכ-
שטעפּנדיקן קינדער-װיגל...
נו יאָ, װער זשע װייסט ניט הײַנט, אז דאָס געזאנג פון
ייִדישער פאָלקס-נויט און שװערער באלמעלאַכע-פּראצע --
דאָס שטילע, ערלעכע אינזיך-ברענענדיקע פּײַערל, װאָס
רייזען האָט אנטדעקט אין אונדזער דעמלט מיט סאמע
דעקאָראטיװוע שאבעס'ליכט ארומגעשטעקטער שטעטל-
אידיליע, -- האָט זיך באזונדערס הויך צעזונגען אין דער
נײַער ייִדישער ליד, װײַל ערשט נאָך די גרויסע סאָציָאלע
איבערקערענישן איז עס צום פּאַעטישן באװוּסטזײַן דער-
גאנגען.
איז כאָטש איך זאָג מיר, אז די ליד פונעם העמערל
װירקט מער מיט איר באלמעלאָכע-געסל-ריטם, מיט איר
שטימונגספולער מוזיקאלישקײַט, װי מיט איר װאָרט, בין
איך דאָך טיף איבערצייגט, אז רייזענס -- האגאם אימפּרץ-
סיאָניסטישער -- קלאפּ מיטן שוסטער-העמער? אין שולכן
פון אונדזער ליטעראטור איז א פּאַעטישער טאט, װאָס
האָט געהאט א װײַטע אויסווירקונג.
און ס'וועט דאָך ניט זײַן, גלייב איך, קיין װידערשפּרוך
פון מײַן זײַט, װוען איך װעל איצט צוריקומען שטיצן מײַן
טעזיס, אז רייזענס אלט און קינדיש לעװ-טאָװ, װי אלט
און קינדיש עס אין דאָס הארץ פונעם פּראָסטן פאַלק, קאָן
ניט פארמאָגן יענעם אלץ פארצערנדיקן סאָצ;אלן פּאטאָס,
ועלכן עס פאָדערט ב. ריווקיגס קאָרבן: ;דעם גאנצן פּאָע-
טישן איך אפן מיזבייעך פונעם קלאל"; יענעם סאַציאלן
צאָרן, װאָס זײַן צאר, לעהײיפּעך צו דעם ראכמאַנעספולן
בא רייזענען, דונערט ארויס פון זיך אויך א קהעפטיקע
קלאָלע אפן קאָפּ פונעם קלאסןסוינע, דעקלארירנדיק
אפילע זײַנע קליינע קינדער פאר זרע מרעיםג:
און זײַנע קינדערלעך
(דעם עקספּלואטאטאָרס. -- י. ש.)--
קינפטיקע שינדערלעך,
קינפטיקע כאפּערלעך,
רײַסערלעך, צאפּערלעך,
לאכן פון אײַך:.. --
דעם סאָצלאלן צאָרן פון װינטשעװסקין, עהעלשטאטן, באָװ-
שאָװערן און אפילע מאָריס ראָזענפעלדן.
ניין, לוט זײַן טעמפּעראמענט איז ריזען דורכויס
פאָלקס-פּאָעט. די פּערזענלעכע און גיט-פּערזעגלעכע מאָ-
טיוון הויזן אין זײַן פּאָעזיע הארמאָניש --- לויטן פּרינציפּ
פון דער ברייטסטער אװטאָנאָמיע. ניט ער דיקטירט דער
שטימונג, נאָר די שטימונג אים. האָבן טאקע די זעלבע
גוערא מערעִיִם -- זומען פון העשאָיִם.
123
קריטיקער פונעם ריין-עסטעטישן כיידער, װעלכע האָבן
אין אָנהײב געקוקט אף רייזענען, דעם דיכטער פון דער
גרויער װאָר, פון אויבן אראָפּ, געפּרוּװט שפּעטער -- אפן
סמאך פון א ציקל רעפלעקטיװע לידער -- אים אין א
געוויסער מאָס ,רעאביליטירן", אים מעצארעף זײַן צו
אונדזער ניואנסירטער ליריק, נאָך װצלכער מע האָט זיך
דעמלט אזוי געיאָגט. א גליק, װאָס רייזענס שטימונגען --
זיינע געזעלשאפטלעכע, לירישע און פילאָסאָפישע מאָי
טיװן -- װאָרצלען אין דער פאָלקס-מענטאליטצט, אין
פאָלקס-געמיט. דער יעיצערהאָרע, װאָס האָט ניט איין מאָל
אָנגערעגט אונדזער 7 סיקער צו װעלן אויך אויסזען ,מאָי
דערן", האָט דעריבער ניט געהאט קין שליטע אף זײַן
אומיטלבאר- יק טאָך.
לעגאבע אָבער אונדזערע קלאל?דיכטער, דיכטער --
רעװאָליוציאָנערן, װי װינטשעווסקי, עדעלשטאט, באָװשאַ
װער, איז רייזען געװען און געבליבן די ייִדישע ראדיקאלע
דעמאָקראטיע. אף אונדזער הײַנטיק לאָשן װאָלט מען
געקאַנט זאָגן: רייזען איז אונדזער פאָלקס-פראָנט. פאָלק
פראָנט, נאָך איידער מע האָט געדאכט פון דעם דאָזי
טצרמין.
און װײַל אין שײַכעס מיטן אָקאָרשט געזאָגטן אסאָצייַר
איך צו רייזענס ,סאָציאל-פּאָליטישע טאָעסן", װעגן װעלכע
מע האָט בעשײַטע אזויפיל געשריבן, דערלויב איך מיר
צו מיינען, אז העיויס דאָס פּאָליטישע לעבן איז אין די
לעצטע צענדליקער יאָרן אָנגעקומען צו רייזענס פראָנט,
איז עֶר, דער גרויסער פאָלקס-דיכטער, װעמענס 90-יאָריקן
געבורטסטאָג מיר פּײַערן הײַנט, פון לאנג, אזוי צו זאָגן,
אמניסטירט.
די טאָעסן מײַנץ --
פון זי אָפט איך דאכט,
איך האָב זי אין לעבן
ניט איין מאָל געמאכט,
גאנץ אָפט אין די גאנגען
די טריט ניט געהיט.
געשאדט זיך אליין דאָך --
קיין אנדערע ניט!
איצט זינגען זי אלץ
אין גראמען נאָך אײַך
פון טאָעסן מײַנע
די לידער פאר אײַך,
(,פעדער", 1936),
דער קאָנפליקט צװישן די
פּראָלעטפּענען און דעם
פאָלקס-פאָעט האָט אין אָט דער ליד אָנגעשלאָגן אן עכט
רייזענישן אופריכטיקן אקצענט, װעלכער לײַטערט דאָס
באטריבטע געמיט ניט נאָר פון רייזענען, נאָר פון א גאנ-
צער קאטעגאָריע ראדיקאלע ייִדישע דיכטער, װאָס ס'אי
אויך זיי אויסגעקומען ארײַנצוקרײַזן זיך אין דעם זעלב
דראמאטישן קרײַז פון פּאָליטישע טאָעסן,
ריידנדיק פריער וועגן רייזענס פאַלקסטימלעכקײַט, האָב
איך ניט אלץ דערזאָגט װעגן רײזענס פאָרם און אינ-
האלט. װעל איך עס איצט פּרוּוון טאַן.
אאין דער אויסגעשטאלטונג פון זײַן (רייזענס. -- י. ש.)
זשאנער, -- לייענען מיר בא נויעך פּרילוצקין, -- האָט
עפשער ניט געקאָנט בלײַבן אָן אײַנפלוס אויך דאָס ייִדישע
פאָלקס-ליד, פאר װועלכן ער האָט שוין אין די יונגע יאָרן
געהאט א גוויסן אינטערעס: צװישן די 376 ייִדישע
פאָלקס-ליהער, װאָס זײַנען אין יאָר 1901 פארעפנטלעכט
14
געװאָרן פון שאָעל גינזבורג און פייסעך מארעק, געפינען
זיך 41 פון אװראָם רייזען צוגעשיקט"ג.
אויב מיר פאָלגן נ. פרילוצקין און שטעלן רייזענס דיכ*
טונג פארן שפּיגל פון אונדזער פאָלקס-ליד, זעען מיר, אז
רייזענס פּאָלקסטימלעכקײַט האָט זיך זייער גוט געפאָרט
מיט רייזענס אדאָפּטירטער אײראָפּעיִשער פאָרם, װעלכץ
האָט אים דערנעענטערט צו דער היינישער דיכטונג. דאָס
האָט זיך באזונדערס געלאָזט דערקענען אין דער פּוינטע,
אין דעם אויקעץ פון קימאט אלע רייזענישע לידער. דער
זצלבער קולט אויך פאר פּאשטעס, סוזשעטישקײַט, ליריק
פּליוס הומאָר -- סײַ באם גרויסן דײַטשישן דיכטער, סײַ
בא רייזענען. דאָ איז קעדײַ צו באמערקן, אז רייזען איז
פון צװישן די איינציקע עלטערע דיכטער בא אונדז, װעלכע
זיינען ניט געשעדיקט געװאָרן פון היינעס האשפאָע.
נאָר װען היינעס פאָלקסטימלעכקײַט איז ארונטערגץי
װאָרפן היינעס ראפינירטקײַט, איז רייזענס ראפינירטקײַט
ארונטערגעװאָרפן רייזענס פאָלקסטימלעכקײַט.
האָט דעריבער די אינטעלעקטועלקײַט, צו וועלכער רייזענס
פּאָעזיע האָט, דאכט זיך, קעסיידער געשטרעבט, געקראָגן
דעם געהעריקן טיקן.
אָט אין דעם פונקט -- אף ויפל דאָס
אינהאלט האָט שטענדיק געפונען זײַן
דרוק -- דארף מֿען,
פּראָבלעם, װאָס האקוי?ל מוידים, אז
ניט טאָמיד
רייזענישע אלס
אדעקוואטן אויסי
לויט מיר, זוכן די
זי הוש טאָמיד
געש אי פאר די אויגן פון אונדזערע ליטעראטור"
קריטיקע
אד 1 -- וועגן רייזענען דעם פּאָעט און ניט דעם דער"
ציילער, װעגן 0 מע
און שרײַבן. ה סיי
נאָװעליסטיק ד 0 אויס איינע און די זעלבע געפילן,
שטימונגען און אָביעקטייוץ דערפארונגס-װעלט. מיט דעם
אונטערשייד נאָר, װאָס דער פּראָזץ'פלאצדארם איז טאָמיד
א ברייטערער, װי פון דער פּאָעזיע. אפאָנעם דערפאר
קלעקט ניט די דיכטונג אליין פאר די געשװוירענע דיכטער
אפילע, און שרײַבן אויך פּראָזע. דאָס האָט,
אגעוו, געטאָן אפילע ריינער מאריע רילקע -- דער לירישי
סטער צװישן די ליריקער. בא אזעלכע, װי רייזען, אָבער
סאמעװעט זיך -- אסאָצייָרט זיך זײַן פּראָזץ מיט זײַן
פּאָעזיע און זײַן פאָעזיע מיט זײַן פּראָזע אין אזא מאָס,
אז די זשאנער-פאָרם װערט פאר אונדז קימאט באָטל,
אונדז איז דער איקער בא אים דאָס טאָמיד ר ייזענישעי
װאָס האָט ניט קיין שום אנדערן ליטעראריש-כימישן צוי
מיש און װאָס ס'איז אזוי װוּנדערלעך אין רייזענס שרײי
בערישער מאניר.
ארף באזונדערס ווארעם רייזן
י רייזענס די סײי רייזענס
כטונג,
זי מוזן
אין זעקסטן נומער , סאָװעטיש היימלאנדיי פארן 1965,
אין דער רובריק ,בלעטערנדיק זשורנאלן און צײַטונגען"י
איז רעפּראָדוצירט געװאָרן אן אויסצוג פון א בריו צו
יאנקעוו גלאטשטיין פון אלעף קאץ (,ייִדישער קעמפער",
ניןײיאָרק, 12 פעווראל 1965) אין שײַכעס מיט אװראָם
רייזענס ליטערארישער יערושע. דער אינהאלט פון דעם
בריוו האָט בא מיר ארויסגערופן א טיפן רעזאָנאנס אי מיט
זײַן דירעקטער אינפאָרמאציע, אי מיט זײַן דיסקרעט"באי
האלטענעם עמאָציאָנעלן אונטערטעקסט. בעט איך דערי
בער די רעדאקציע, אז זי זאָל גאָר ניט האָבן קעגן מײַן
נאָכאמאָל ציטירן אף די שפּאלטן פון ,סאָװעטיש היימי
לאנד"י דעם אריינפיר צו אָט דעם בריװ, װאָס איז פאר
אונדז װיכטיק מיט דעם, װאָס ער אנטפּלעקט שוין א
1 {ליטערארישע בלעטער", נומער 17, 1956.
נײַעִם, מער ליכטיקן אספּעקט, װאָס איז נעגייע דער באי
ציונג צו רייזענס שאפונג מיצאד די שאצערס, די דייע-
זאָגערס אין דער ליטעראטור. און אדעראבע, זאָל דער
לייענער פון אונדזער זשורנאל צום צװײטן מאָל מיט מיר
צוזאמען איבערלייענען אָט דעם ליטעראטור-פאָרשערישן
דאָקומענט, און מיר װעלן בײדע פון דעם, זיכער, מער
געווינען, װי פארלירן.
,אין אײַער ארטיקל ,, אװראָם רייזענס יערושע" (,ייִדיי
שער קעמפער" 1-טער יאנואר) פּרוּװט איר מאכן א
כעזשבן װעגן דעם, ויפל לידער און דערציילונגען ער
האָט אָנגעשריבן. אפן גרונט פון רייזענס ,געזאמלטע
לידער" (1891--1951) קומט איר צום אויספיר, אז ער
האָט מיסטאמע אָנגעשריבן ניט מער װי אן ערעך 850
לידער. דאָס האָט אײַך איבעראשט. װײַל אפן גרונט פון
רייזענס א פארטרויטן סאָד, אז ער האָט געשריבן יעדן
טאָג, האָט איר מיט ארום 18 יאָר צוריק -- דאָס הייסט 18
יאָר פאר רייזענס טויט -- געשאצט, אז ער האָט אוואדע
פארעפנטלעכט אא צװײי טויזנט לידער און איז געװען דער
גרעסטער לידער-מאגנאט אין דער ייִדישער פּאָעזיע.
װעגן דעם, וויפל דערציילונגען רייזען האָט פארעפנט"
לעכט אָדער געשריבן, האָט איר ניט קיין ציפערן און איר
זאָגט, אז איר לאָזט די פראגע אָפן און ווארט, אז ,מע
צער אן אויסזוכער זאָל עס איבערציילן".
,בין איך דער עמעצער", -- זעצט פאָר אלעף קאץ אין
זײַן בריוו, און שטיצנדיק זיך אף אן אינטערװיו, װאָס
ער האָט געהאט מיט רייזענען אין 1936, װען מע האָט
געפײַערט זײַן 60-יאָריקן יוביליי, איז ער בעקויעך פעסט-
שטעלן, אז אין די פיר צענדליק יאָר בין דעם יובילײ
האָט רייזען אָנגעשריבן ארום 3000 לידער, ארום 1500
דערציילונגען און דיקע בענדער ליטערארישע מעמוארן,
הייסט עס, אז אויך בוכהאלטעריע, װאָס איז פארשריגן
פאר איינער פון די לאנגװײַליקסטע באשעפטיקונגען, אז
אויך די טרוקענע ציפערן-שפּראך קאָן צומאָל רעגן אין
אונדז די שענסטע געפילן און ארויסרופן א שלאל דער-
הויבענע געדאנקען.
קוק איך אף די ציפערן, און עס וואקסט פון זיי אויס
פאר מיר דער גאנצער רייזענישער לידער- און דערציילונ-
גען"וואלד מיט זײַן אייגענער מעכײעדיקער לופט; דער
גאנצער רייזענישער לידער- און דערציילונגען-וואלד, װוּהין
איך װאָלט געשיקט אף קוראציע אלע פּסעװדאָיטיפזיניקע
פּרעטענציעזע דיכטער-קוואד"-פּעס, װי אויך אלע אינער-
לעךיפוסטע, אָבער אויסערלעך גלאטע, פלינקע פערזן
פלעכטערס, שיין-פארקעמטט צי א ביסל בעקיוװן צע-
שויבערטע,
נאָר די ביימער פון אָט דעם געדיכטן וואלד פארשטעלן
פאר מיר ניט זייער פארפלאנצער. איך זע אי זײַן קינסט-
לערישן פּאַרטרעט, אי זײַן פלייש- און בלוט-געשטאלט,
װאָס איז שארף פארבליבן אין מײַן זיקאָרן פון 1928 יאָר,
ווען איך האָב געהאט די זכיַץ צו טרעפן זיך מיט רייזענען
אין בערלין, פונוואנען ער איז דעמלט געפאָרן קיין סאָ-
וועטנפארבאנד.
געדענק איך, אז וען איך האָב זיך מיט אים באגעגנט
פאָנעם-על-פּאָנעם, האָט מײַן הארץ א ציטער געטאָן פונעם
פארגלײַך מיטן שפּאנישן טרויעריקן ריטער, װאָס איז
מיר געקומען אין קאָפּ ארײַן. אויך אזא שווארץ-סאמעט-
אױיגיקער, בלייכער, שלאנקער. און אפן שווערזמידן, אויס-
געמאטערטן, לאנגן אדעליקן פאָנעם האָט מען געקאָנט
איבערלייענען די גאנצע מארטיראָלאָגיע פון זײַן הויכן
שרײַבער"גויר?. פון די קנייטשן פון זײַן שטערן האָבן
ארויסגעלאכט די טראגישע געשיכטעס פון אלע זײַנע
מילכאָמעס מיט די ,װינטן" פון דער ייִדישער קריטיק,
וועלכע איז אין מעשעך פון א סאך יאָרן -- לאָמיר האָבן
דעם מוט צו זאָגן דעם ניט געפעלשטן ליטעראטור-היס-
טאָרישן עמעס -- געװען אזוי אכזאָריעסדיק צו אים,
און װען מיר זאָגן קריטיק, שטעלן מיר ניט אונטער
איר דעם אָדער יענעם ליאדע קריטיקער, נאַר דעם סאמע
סוילעס. יאָ, מיר האָבן אין זין די סאמע כאָשעװסטע, די
סאמע אכרייעספולסטע, װאָס האָבן עס טאָמיד געמיינט
לישמאָ. מיר טראכטן טאקע אין דער ערשטער ריי פון
באלמאכשאַװעסן און ניגערן -- די קלאסיקער פון דער
ייִדישער בירגערלעכער קריטיק.
הער דערעכערעץ פאר דעם װאָגיק-פּאָזיטיװן, װאָס זײ
האָבן ארײַנגעטראָגן אין דער ייִדישער ליטעראטור-קריטיק
און באזונדערס אין דער פאָרשונג, האלט מיך אָפּ פון
ברענגען גרעסערע אויסצוגן פון זייערע ארטיקלען, װאָס,
לייענענדיק זיי הײַנט, איז פּאָטעט שװער צו גלייבן, אז
זייערע בעקאָװעדיקע מעכאברים זײַנען געװען פּייָק
אזוינס צו שרײַבן און צו פארעפנטלעכן; שװער
גלייבן, װײַל סאיז אויך צו שארף דער קאָנטהאסט צװישן
זייער העפטיקן, שױנלאָזן, פארניכטנדיקן טאָן און זייער
אומבאהאָלפענער פּילפוליסטישער ארגומענטאציע.
סײַ באלמאכשאַװעס, סײַ ניגער שיקן ארויס זײערע
סנאריאדן פון איין און דער זעלבער ראָמאנטיק-פעסטונג
װאָס שאָלעם אש איז דעמלט געװען איר פריש-געזאלב-
טער דעראָבערער.
נאָר בייס באלמאכשאָװעס פּרוּװט זיך נאָך אונטערפירן
אן אידעאָלאָגישע באזע אונטער זײַנע רייד, באנוגנט זיך
ניגער בלויז מיט זײַן שיינגײיַסט-מעטאפיזיק. אָבער סײַ
דער קריטיקער סאָציאָלאָג, סײי דער קריטיקער עסטעט
קאַנען זיך ניט די מינימאלסטע אייצע געבן מיטן איינ-
פאכן", , פּרימיטיװן", ,גרויען* , קאפּצאָנעס-זינגער* און
,קאפּצאָנעס-שילדערער", װאָס ריזען איז געװען אין
זייערע גײַסטיק-אריסטאָקראטישע (שיר ניט געזאָגט: ,נע-
גידיש-כסידישע?) אויגן.
און ניט קיין אנדערער, װי נאָמבערג, האלט זײ אונ-
טער אין אוניסאָן!
װאָס פאר א פארפּאנצערט אין זײַן רײנקײַט נאָבל הארץ
האָט באדארפט האָבן אונדזער הײַנט-געפײַערטער פאָלקס-
שרײַבער און דיכטער, װען אויך נאָכן אויסהערן די אלע
שאנד-עפּיטעטן, מיט װעלכע עס האָבן אים באגעגנט די
פּניי פון אונדזער געשװוירענער קריטיק, האָט ער זיך ניט
א ואקל געטאָן אין זײַן שיינעם גלויבן, אז די ייִדישע
ליטעראטור האָט אים אױסהערװײלט אף צו זײַן איר
אװראָם רײזעןף
עס האָט דאָך אים, װי באװוּסט, נאָך געסטײַעט מאָרא-
לישער קויעך ניט נאָר אף צו זײַן אזוי קינסטלעריש-
פּראָדוקטיװו, װי ער איז געװען, נאָר אויך אף צו העלפן
בויען די ייַדישע ליטעראטור מיט אירע זשורנאלן און
אלמאנאכן, װאָס ער האָט אפילע אין זײַנע וואנדערונגען
ארויסגעגעבן.
און אזוי האָט זײַן נאָמען אלץ אָפטער אָנגעהויבן װערן
אָנגערופן צװישן אונדזערע נאָכקלאסיקער -- קלאסיקער.
צו
=
ינאָר מיר דאכט, אז דער גאנצער רײזענישער גאנג אין
דער ליטעראטור לייגט זיך עפּעס ניט ארײַן אין אָט דער
ליטעראריש-פּרעטענצ;עזער טערמינאָלאָגיע. עס בעט זיך
פאר אים א מער ווארעם, מער שטימונגספו? װאָרט. װעלן
מיר שוין ליבער זאָגן װעגן אים: פּאטריארך, װאָס
איבערזעצט אף פּראָסט ייִדיש, דארף עס הייסן, אז אװראָם
135
2 ר הא ריס טריפש 40 := מת.
ו
ָ
/
ו
}
י
= קמע
רייזען איז איינער פון אונדזערע שענסטע ליטערארישע
אָװעס.
און אינעמעסן, װעמען פון אונדז איז רייזען ניט געווען
א טאטע -- אין ברייטן און אין שמאָלן זין פון װאָרט?
דה. װער פון די שרײַבער פון מײַן עלטער האָט, שטעלנ-
דיק די ערשטע ליטעהארישע שריט, אויסגעמיטן רייזענס
האשפּאָע, צי װעֶר פון אונדז איז ניט פון רייזעגען ארײַנ-
געפירט געװאָרן אין דער ליטעראטור?
אויך דעם שרײַבער פון אָט די שורעס, װען ער האָט
נאָך געלעבט װײַט פון אונדזערע ליטערארישע צענטרען,
האָט רייזען אויסגעשטרעקט זײַן רעדאקטאָרישן סצעפי
טער. האָט ער דאָך מאכניס-אוירעך געװען מײַנע ערשטע
לידער, װאָס איך האָב אים נאָך פון מײַן פארװאָרפן בע-
סאראבער שטעט? געשיקט -- פריער קײן ווארשע און
דערנאָך קיין ניו-יאַרק. אויך מײַן בכאָר-ליד, אף װעלכער
ס'איז גרינג צו דערקענען רייזענס אײַנפלוס, װי:
כ'האָב קיין לאָמפּ ניט אָנגעצונדן,
װײַל איך גלייב ניט אין װײַן ליכט,
בא די שאָטנס, אין דער טונקל,
װעבן װעבט זיך מײַן געדיכט, אאװ. --
האָט רייזען --- דער פרײַנט פון הונדערטער דעביוטאנטן
אין אלע זשאנרען פון דער ייַדישער ליטעראטור -- אויך
מעקארעוו געוװוען, ניט פארשעמט הייסט עס.
האָב איך בעפיירעש געבענטשט דעם גליקלעכן מאָי
מענט, װען איך האָב אין 1928 יאָר געהאט די מעגלעכ-
קײַט אויסצודריקן אָט די דאנקבארקײיַט-געפילן אין מײַן
באגריסונגס-װואָרט אפן מיטינג, װאָס איז לעקאָװעד רייי
זענען אײַנגעאָרדנט געװאָרן פון דער בערלינער ייִדישער
פּראָגרעסיװער געזעלשאפטלעכקײַט.
אין נאַמען פון דער ייִדישער סאַװעטישער קולטור זי-
נען ארױיסגעטראָטן בערגעלסאָן און מיכאַעלס, װעלכער
האָט זיך דעמלט מיטן מאָסקװער גאָסעט געפונען אין דער
דײַטשישער הױפּטשטאָט. מיכאַעלס און בערגעלסאָן. האָבן
גערעדט װעגן דעם גרויסן קאבאָלעספּאַנעם, װאָס עס
ווערט געגרייט אין סאָועטנפארבאנד פאר רייזענען.
אין יענע יאָרן האָט די ייִדישע מארקסיסטישע קריטיק
אין אמעריקע און די סאָװועטישע ייִדישע קריטיק בא אונדז
אין לאנד זייער פיל אופגעטאָן אף פּאָפּוליאריזירן רייזענס
שאפונג, אף אופדעקן איר מעהוס, איר ספעציפיק, איר
אייגנארט. דאָס איז געװען א װיכטיקער װענדפּונקט אין
דער רייזען-אויסטײיטשונג, װאָס האָט געװיס צוגעגרייט
דעם באָדן אויך פאר די שפּעטערדיקע פּראָרייזענישץ
ארבעטן פון מוישע נאדיר, ב. ריווקין און פון אנדערץ
פאָרגעשריטענע קריטיקער און פּובליציסטן. װײַל די צײַט
איז שוין געװען רײַף צו העלפן דערזען, אף װיפל היג-
טערשטעליק לעגאבע רייזענס שריפטשטעלערישער פאק-
טור עס זײַנען געװען זײַנע ערשטע שטרענגע קריטיקער,
וען אפילע זיי האָבן געהייסן: באלמאכשאָװעס, ניגער,
נאָמבערג.
נאָר לאָמיר צום סאָף דאָך ברענגען כאָטש איניקע
ארױיסזאָגונגען פון זײַנע פולשטענדיקע נעגירערס.
פאר באלמאכשאָװעסן איז א. רייזען ניט אָנעמבאר,
װײַל ער איז, לויט אים, אויסער צײַט -- דער צײַט, ,װען
אין ייִדישן לעבן האָבן אופגעבליט קאָלערלײי האָפענונ-
גען און כאלוימעס. אין די 90זער יאָרן איז געבאָרן גע-
װאָרן דער מאָדערנער ציעניזם (געמיינט: דער פּאָליטי-
שערי -- י. ש.), הער בונדיזם צוגלײַך מיט דער האָפענונג
136
צו פארענטפערן די ייִדישע פראגע אפן אָרט, אין זין
פון די שפּעטערדיקע אװטאָנאָמיסטן. און די שטימונג פון
דער ייִדישער אינטעליגענץ (דער טראָפּ, װי איר הערט,
פאלט אף דער אינטעליגענץ. -- י. ש.) איז צוגלײַך געװען
א ראָמאנטישע, אן אוטאָפּישע, א קריטישע, אָבער בעכאָל-
אויפן נישט קיין נאטוראליסטישע".
איר פרעגט אוואדע: װי קומט נאטוראליזם צו רייזענען,
װאָס איז דורך און דורך דיכטעריש אויך אין זײַן פּראָזץ,
װאָס איז קײינמאָל ניט פאָטאָגראפיע, און בא װעמען דער
אָפט פארשפּיצטער קינסטלערישער עמעס, דאָס, װאָס
קאָן זײַן גײט באנאנד מיט דער ?עבנס-פאקטאָלאָגיט?
אף דעם ענטפערט באלד, אפן אָרט, באלמאכשאָװעס:
;װייניקער פון אלץ האָט מען זיך אינטערעסירט (אין
יענער צײַט, הייסט עס. --י. ש) מיט דעם נאָענט סטן
פּאָשעטן ?עב" (מײַן אונטערשטרײַכונג.--י. ש..
אָט אזוי באקומט זיך בא יט 6 אז שילי
דערן דאָס ,נאָענטסטע פאַשעטע לעבן" איז... נאטוראליזם.
סאיז געוויס א כידעש, אז באלמאכשאָװעס זאָל אזוי
פארפּלאָנטערן די עסטעטישע יאָצרעס. אָבער ;,נאָבלעס
אָבליזש", װי דער פראנצוין זאָגט: דער ריטערלעכער
כויוו איז מעכײַעװ. ס'איז באלמאכשאַװעסן דעמלט געי
גאנגען, װי שוין אויבן געזאָגט, אין פראָקלאמירן די נײַצ
;פאָרמען פון א יונגער ראָמאנטיק אין דעם רויִקן גלאנץ
פון א כיינעװדיקער אידיליע", פּאַשעטער גערצדט, אין
אקעגנשטעלן רייזענען שאָלעם אשן, ,װאָס שילדערט דעם
ייִדן א יאָמטעװדיקן, אן אויסגעפוצטן", אאו.
פונדאנען באלמאכשאָװעסעס אויספיר, אז רייזען ,האָט
ניט געקאָנט װעקן מיט זײַנע נאַװעלן ניט קיין ג ע ל צ כ-
טער, ניט קײן קריטישע (געמײנט: סאַציאליקרי
טישע. -- י ש.), ניט קיין ראָמאנטישע געפילף"
(מײַן אונטערשטרײַכונג. -- י. ש..
דאָס נעמלעכע הערן מיר פון אים אויך װעגן רייזענס
לידער, ,װאָס ריידן מער צו אונדזערע ראכמאַנעס-געפילן,
װי צו אונדזער בויענדיקער און שאפנדיקער שטימונג,
און האָבן ניט געפונען קיין אָפּקלאנג אין הארץ פון דער
אינטעליגענץ (װידער אינטעליגענץ. -- י.ש.) פון זײַן
דאָר",
אָבער נאָך אָט דעם קאטעגאָרישן זאָג, װאָס קלינגט,
װי דער הארבסטער פּסאק'דין: ,מע הארף נישט קײַן
גרעסערן באל-ראכמאָנעס פון א. רייזען, -- און קיינער
פילט זיך ניט הײימיש אין דעם גערטעלע פון זײַן
פאָעזיע!" -- האָט אויך באלמאכשאַװעסעס , אכזאָריעס"
סטרונע געפּלאצט, און ער פארענדיקט עטװאָס מילדער:
,לפשער זײַנען מיר ניט גערעכט קעגן רייזצנען --
איך מיין אפילע, אז מיר זײַנען אוואדע אומגערעכט קעגן
אים, -- אָבער אונדזער געפיל פאר דער צײַט, װאָס מיר
לעבן דורך איצט (װי פאראדאָקסאל דאָס קלינגט. -- י. ש.),
דערלאָזט נישט צו קיין סימפּאטיעס (האָרכט זיך אײַן:
אפילע ניט קיין סימפּאטיעס! -- י. ש.) פאר א שרײַבער,
װאָס זעט נאָר בא ייִדן דעם קאפּצן מיט זײַן קאפּצאָנישן
געמיט און אין בלינד פאר די ליכטיקערע זײַטן פון זײַן
אלטער רײַכער נעשאָמט"1,
איצט קאָנען מיר ברענגען אייניקע מוסטערן אויך פון
ש. ניגערס ארטיקל,
װוען ניגער שרייבט: ,אװראָם רייזען איז דער דיכטער
פון פאָלק", פאריכט ער זיך טייקעף, צוגעבנדיק: ,פון
1 באלמאכשאַװעס. קריטיק. פארלאג אקולטורי
ליגע", 1920.
פּראָסטן אוילעם". אזוי אויך, װען ניגער באהויפּטעט, אז
רייזען ,איז שטענדיק סוביעקטיוו", פארפינקטלעכט ער
באלד: ,רייזען איז זייער זעלטן אינדיווידועל", נאָך װאָס
עס קומט: ,דאָס, װאָס ער זאָגט, איבער װאָס ער קלאָגט,
לעבט ער פערזענלעך איבער, אָבער אויך אנדערע לעבן
אים איבער, אנדערע האָבן עס קיין קראפט ניט אויסצו-
דריקן: ער דריקט עס אויס",
איז דאָך מיט העם געזאָגט, אז די ,אנדערע" זײַנען
פאָשעטע באָסערװעדאָמס, און אז ער, ריזען, איז א
קינסטלער. װערט אָבער אופגעקלערט: ,ער דריקט עס
אױס מיט אן אינטימער גראָבקײַט, מיט אן
אומגעװײגלעכער פּראָסטקײַטט, אָבער ער
פארטיפט עס ניט, ער פארפּײַגערט עס ניט, ער לײגט
אף דעם ארוף דעם שטעמפּ? פון זײַן פערזאָך ניט
פון זײַן פ ער זענלעכ קײַט, עֶר אינדיוידואליזירט
און אין סאכאקל: ,זײַנע ליידן זײַנען װאָכעדיקע ליידן,
לײידן פון א גאנץ יאָר, זײַן נױט -- ,גראָץ נויט", --
,צי האָסט א דירע, צי האָסט א בצטל" -
זײַן הונגער איז א פּאָשעטער הונגער: דאָס
ז ניט די פסיכאָלאָגיע, נאָר פיויאָלאַגיץ
פון הונגער" (אומעטום מײַן אונטערשטרײיכונג. -- י. ש.),
עסטעטיש-זאט אָנצוהערעניש, װי איר הערט מי-
סטאם, אז מע זאָל, כאָלילע, ניט טוישן אװראָם רייזענען
אף קנוט האמסונען, װעלכן ס'האָט אינטערעסירט די ריין-
פסיכאָלאַגישע זײַט פון הונגער. װײַל, װי באלמאכשאָ-
װעסן איז געגאנגען מאכן פון רייזענען כאָטש א צװײיטן
אש, אזוי איז ניגערן געגאנגען מאכן פון רייזענען כאָטש
א צווייטן האמסון,
פארװאָס אין באצוג צו רייזענען, װען ער שילדערט
הונגער פון הונגעריקע פּאַלקסמענטשן -- פרויען, מצָ-
נער, אלטע, יונגע און קינדער, -- װערט אים פאָרגע-
װאָרפן פייאָלאָגיע און ניט אפילע סאָציאָלאָגיצ, --
בלײַבט א קאפּריז פונעם זעלבן קריטיקער, װאָס װייסט
צו זאָגן:
,רייזען איז דער דיכטער פון דאָס גראָעץ און דאָס
דורכשניטלעכע, פון דעם ג ראָ בן פענדזל (מײַן קור-
סיוו. -- י..ש.), װאָס האָט צו טאָן מיט איין פארב און
ווייסט ניט פון שאטירונגען"ג,
בלײַבן מיר אף א מאָמענט בא דער מאָלערישער טער-
מינאַלאָגיע, מיט װעלכער ש. נעגער דריקט אויס זײַנע
געדאנקען װעגן דיכטונג. נאָך מער, מיר װעלן פּרוּװן
אפילע ברענגען א בײַשפּיל פון דער מאָלערײַ, װאָס אירץ
אייגנשאפטן זעט ש. ניגער מיט רעכט אויך אין דער
שיינער ליטעראטור, קעדיי אף אונדזער בײַשפּי? װײַזן,
אף װיפ? ניגערס קוק אף רייזענס ארט מאָלן איז, װייך
גערעדט, סאָפעקדיק.
ער סאיז מער אָדער װײיניקער באקאנט מיט מאַלערײַ,
װייסט, אז לעגאבע דער פלאמיקער קאָלאָריסטיק פון,
לאָמיר זאָגן, אזא מאָלער, װי מא טיס, איז די קאָלירן-
פּאליטרע פון א צװייטן מאָדערנעם פראנצויזישן מאָלער,
װי מאק רי, אינטאָניק, װײַל ער ,האָט צו טאָן מיט
איין פארביי טאָמיד, מיט דער זעלבער גרויער פארב,
ועלכע ניגער האָט, װי א כיסאָרן, פאָרגעװאָרפן רייזענען,
דער גרויסער אימפּרעסיאָניסטישער מאָלער מאקרי האָט,
װי באװוּסט, קעסײידער געמאָלט דאָס גרויע ואסער פון
1 ש. ניגער. זשורנאל ,ליטערארישע מאָנאצטשריפטן*,
װילנע, 1908.
דער סענע און פון הער מארנע. הייסט עס, אז זײַן פארב
,װוייסט ניט פון שאטירונגען"? שאטירונגען טאקע פון
איר אייגענער גרויער נאטור?
ארײַנלײיענענדיק זיך אין רייזענען, ארײַנלײענענדיק זיך
אין רייזענען מיט דער קאװאָנע ניט אים, נאַר זיך צו
לערנען, װײַל דער שרײַבער פון די .שטילע טריט" פאר-
דינט אזא צוגאנג צו זײַן קונסט, -- זצט מצן, װי ניו-
אנסן-רײַך עס איז זײַן גרויע פארב -- די אים פאָרגץ-
װאָרפענע טעמע פון קאפּצאָנעס; זעט מען, װי אָן פּויקן און
טאצן האָט רייזען געשאפן זײַן פילשטימיקע, געשטאלטן-
רײַכע קאפּצאָנעס-אַפּערע. אין רייזענס פּארטיטור הערן
מיר בוילעט סײַ די פּסיכאָלאָגישע, סײַ די סאַציָאלע אק-
צענטן. אין די דאלעד-אמעס פון דעם, דאכט זיך, אַרעם-
באגרענעצטן געביט, װי דער ייִדישער קליינשטעטלדיקער
דאלעס, קליינשטעטלדיקער, װען אפילע זײַנע העלדן װערן
שוין מעגולגל אין דער גרויסער שטאָט, -- קומט פאָר א
מין געװעט צװישן דער פאנטאזיע פונעם קינסטלער און
דער פאנטאזיע פון דער װירקלעכקײַט: װער װעמען װעט
איבערשטײיגן? ביידע שײינען זיי צו זײַן אומהערשעפּלעך!
אפילע מענדעלע און שאָלעם-אלייכעם האָבן זיך דאָך
ניט דערטראכט צו ריזענס ,גװירישן אָרעמאן", װאָס
לעכצט בעכאדריי-כאדאָרים, אן מע זאָל שוין אויך אים
געבן אף מאָעס-כיטן!
אזא געשטאלט אפן אלגעמיינעם רייזענישן קאפּצאָנים-
פאָן -- דאָס איז ניט ניואנסירטע פארב?
נאָר איצט קאָנען מיר זיך שוין װענדן אויך צו א ריין-
ליטערארישער אנאלאָגיע: װיאזוי דער מאָטטו ייד --
,גוייי, לעמאָשל, איז אָפּגעשפּיגלט געװאָרן בא אשן און
בא רייזענען.
דער לייענער געדענקט מיסטאם שאָלעם אשס דערצי-
לונג ,מענטשן און געטער". עס גייט אין איר א ריד
װעגן צװויי אָרעמע אלמאָנעס, װאָס איינע פון זי איז א
ייִדישע און די צװייטע -- א קריסטלעכע. זי לעבן
גראָד אין גוטער שכיינעשאפט אונטער איין דאך, טיילן זיך
מיט זייערע טרויערן און פריידן, ווארטן מיט איין און
דעם זעלבן מאמע-געפיל אף די בריוו און פאָטאָגהאפיעס
פון זייערע ביידנס אייןאוןאיינציקע זין, װאָס האָבן, װי
גוטע כאוויירים, איניינעם עמיגרירט קיין אמעריקע. אָט
דער אידעאלער שאָלעם-באיס זייערער װערט אָבער טייקעף
צעשטערט, װי נאָר די ייִדישע פרוי בענטשט ליכט, אָדער
װען די קריסטלעכע ציילעמט זיך פאר איר איקאָנע.
איצט לאָמיר זיך דערמאָנען אין רייזענס, אויך א בא"
װוּסטע, דערציילונג אף דער זעלבער טעמאטיק.
אן אָרעמער ליטװישער פּױער קומט ספּעציעל אין
שטעטל ארײַן געװויר װערן, װען פאלט אויס דער יירי"
שער יאָמטעװ סוקעס, װען ייִדן געברויכן א סאך סכאך.
די ייִדישע קרעמערלעך אָדער זייערע מעשאָרסים, װאָס
לאנגװײַליקן זיך אף די שװעלן פון די קראָמען, דער"
שמעקן באלד אין אָט דעם טמימעסדיקן פויערל דעם פא"
סיקן העלד אף אָפּצושפּילן א קאָמעדיע, פון װעלכער מע
זאָל זיך קאטשען פאר געלעכטער.
דער סאָף איז: דער אָרעמער פּױער, װעמען מע האָט
בעקיוון געהייסן קומען אין שטאָט ארײַן פּונקט נאָך סו"
קעס, פאָרט ארום איבערן שטעטל מיט זײַן הויך-אָנגע-
לאָדענעם װאָגן מיט סכאך. אָט אזוי פאָרט עֶר א גאנצן טאָג
גאס-אײין, גאס-אויס, און ערשט פארנאכט דערגײט צו
זײַן ,פּויערישן קאָפּי, אז די ייִדן האָבן איִם אָפּגעטאָן
א לעצאָנעס-שפּיצ?, און ער קערט זיך אום אהיים א טיף"
באטריבטער,
187
סגאט
=ילליאילעאמיי סע
טציז זי -=יוצי-ייי.,.-
|
|
ן
(
אָט די צװײי דערציילונגען לעבן עפעס טאָמיד בישכיינעס
אין מײַן זיקאָרן. נאָר, באװוּנדערנדיק אשס קרעפטיקע
האנט, זײַן ארטיסטיזם, פיל איך אָבער אויך צוגלײַך
,ליטעראטור"י, ,, רעזשיי, עפעקטפולע פארבן-שפיל, בייס
פון רייזענס דערציילונג איז מיר ביז הײַנט פארבליבן אין
האלדן א הארט קנײַלעכל טרויער.
צי הײיסט עס, אז רייזען װירקט נאָר מיט זײַן אומעט
און אז עס פעלט אים ארטיסטיזם? בעשוםאויפן ניט! נאָר
װאָדען? אויך דער ארטיסטיזם בא רייזענען טאָר זיך ניט
הערן העכער פון זײַן ,שטילע טריט"-נוסעך. דעריבער
איז דאָך אויך זײַן הומאַר -- אזא אין טאָך װאריירטער
בא אים און צומאָל אויך אזא ליכטיקער -- שטרענג אויס-
געהאלטן אין דער זעלבער פיאניסימאָיטאָנאליטעט.
מערקווירדיק, קימאט יעדע רייזענישע נאָװעלע קלינגט
לויטן סוזשעט אנעקדאָטיש-פארשפּיצט, אָבער דאָס קאָי
מישע װערט געדעמפט פונעם טראגישן. עס דאָמינירט
טאָמיד בא רייזענען די רייזענישע שטימונג, די ריזץ-
נישע אטמאָספער --- אפילע אין אזא מאָטיו, װי אין זײַן
;איִעװ", א שעדעװער פונקט װי ,פלאקס", ,דאָס בענ-
טשערלי, ,די קנעטערן", ,דער זשיליעט", ,פארצווייפלונגיי
;דער ליגן", ,א שמעק טאבעקע" און א סאך, א א
אנדערע דערציילונגען.
ישװוער, דאכט זיך, צו געפינען אן אנדצ
סאיז ניט אָפּצוטײלן אין זײַנע װערק דעם קינסטלער
פונעם העלד און דעם העלד פונעם קינסטלער, װי בא
רייזענען. און דעריבער: בא דער גאנצער עקזאָטיק פון
דער פאבולע -- יאָ, עקזאָטיק! --- שײַנט אלץ בא אים אזוי
נאטירלעך, אזוי גאָרניט אויסגעטראכט.
װוּ זשע ענדיקט זיך טאקע בא רייזענען דער העלד און
װוּ הייבט זיך אַן 8 אים דער קינסטלער? און װאָס איז
דאָס פאר א קינסטלער, בא װעמען אזויפיל און אזויפיל
פּערסאָנאזשן זײַנען לײַב פון זײַן לײַב און בלוט פון
זײַן בלוט?
דאָס, אפּאָנעם, האָט טאקע אראָפּגעפירט פונעם װעג
זײַנע ערשטע קריטיקער און זיי האָבן נאָר געקאָנט ארויס-
שטאמלען: ,באל-ראכמאָנעס". אָבער פון װאָס פאר א מין
באל-ראכמאָנעס? צי ניט פון דער זעלבער קאטעגאָריע
באליי-ראכמים, װאָס זאָגן: ;קומט צו מיר, אלע געפּלאָגטע,
באליידיקטע און אָרעמע, א איך װעל אײַך בארויקן?..*
װער זשע זײַנען רייזענס געפּלאָגטע און באליידיקטץ?
קאָן מען אלס הל ברענגען דאָ מ. ליטװאקאָוס
טרעפלעכע, קלאַרע כאראקטעריסטיק:
;די דאָזיקע שיכטן (וועלכע עס פירט ארויס רייזען.---
שרײַבער, װאָס
י. ש.) זײַנען פיל אָרעמער אין שפּראך, אין אויסדרוקן,
אין באגריפן, װי די פּראָלעטארישע מאסן, -- אָבער אף
יעדן װאָרט און באגריף פאלט א גרויסע שטײגעראָנלאָ
דונג, אן אָנלאָדונג פון דוירעסדיקער מאסן-אויסקומעניש
און אָפקומעניש".
און עטװאָס װײַטער, אין דעם זעלבן ארטיקל: ,יעדער
װאָרט אָטעמט בא אים (בא רײזענען. -- יש) מיט א
צאפּלדיקן זײַן פון לעבעדיקע און בלוטנדיקע מאסן, מיט
זײיער װײ, מיט זײיער נויט. ער איז ניט מאריש-אוילעם
מיט װעלט-געשרייען -- עס פעלט אים דערצו דיאפאזאָן,
ער לעכערט אַבער די הערצער מיטן שטילן צאָרן פון זײַן
אופרײַסנדיקער רעזיגנאציצ"ג.
איז קיין װוּנדער ניט, װאָס מער, װי אומעטום, האָט
דאָס רייזענישע געפונען אן אָפקלאנג אין דער סאָװעטי
שער ייִדישער ליטעראטור.
אין דער פּראָזע איז דעם 4 עלעמענט לײַכט צו
מערקן בא ראבינען און גענען. אין א גרעסערער מאָס בא
ראבינען מיט זײַן אע א נמקייַט-פּייזאזש, מיט זײַן
שטילן, װייכן לירישן הומאָר, מיט זײַן מיקראָיפסיבאָלאַי
גיע, װאָס גייט אויך געוויס פון רייזענס הומאניזם,
געשטעמפּלטן מיט צניִעס-כיין.
און װען רייזען האָט טאלמידים אין דער סאָװעטישער
ייִדישער דיכטונג, האָט ער אויך עס צו פארדאנקען דער
נאָװעליסטיק פון זײַנע לידער.
איזי כאריק האָט זיך אליי
צו זאָגן צו אװוראָם אש
צװען, ליימויר אזוי
הארציק-דורכזיכטיקער דיכטער,
מזאָגט, דו הערסט זיך אין מײַן ליד,
באפרײַט פון דער היינישער פאָרם, האָט זיך די רייוץ"
נישע נאָװעליסטישע פּאָעזיע צעבליט אין אונדזער פּאָלק
ליטעראטור מיט אָידי פּרעכטיקע רויטע בלו
נען, װי דער העכסטער שוואך, געפאלן אף
נישן ,בערגעלע מיסט" -- דעם יאָרנלאנג געלעסטערטן
פון די, װאָס האָבן, װי א שטיין, דעם עפּיטעט ,ברויט
מיט קנאָבל* געװאָרפן אפן כעזשבן פון דער אָרעמאנסקער
טעמאטיק און אזויארום צום צװייטן מאָל געשענדעט --
ניט נאָר אין לעבן, נאָר אויך אין דער ליטעראטור --
ברויט מיט קנאָבל...
1 מ. ליטװאקאָװ. פאַרװאָרט צו אװראָם רייזענס
באנד ,דערציילונגען" (קאַאַפּעראטיװער פארלאג ,קולטור-
ליגע", קיִעוו, 1929).
צו דער געשימטע פון א ק
װועגן שאַלעם-אלייכעמס ארבעט איבער
לָי די גרונט-שטריכן פון שאָלעם-אלייכעמס שאפן
און די באזונדערקײַטן פון זײַן ארבעטט-שטייגער
געהערט אויך זײַן אומגעהייערע פּראָדוקטיוקײַט און אָפּע-
ראטיװקײַט. װי באװוּסט, האָט שאָלעם: אלייכעם אליין װעגן
זיך געזאָגט, אז ער קאָן שרײַבן אין אלערליי צײַטן און
אומשטענדן, גייענדיק, שטייענדיק, ליגנדיק און אפילע
,פאָרנדיק אף אן איזװאָשטשיק"... איז טאקע קיין װוּני
דער ניט, װאָס עס האָט זיך געקאָנט אמאָל שאפן אזא מין
פאָרשטעלונג, אז שאָלעם-אלייכעם איז געװען ז
אינעם שאפן.
עס איז, אשטייגער, באקאנט די בילדערישע ,פארא-
לעליי, ועלכע עס האָט דורכגעפירט מע 16 צװישן זיך
און זײַן באליבט אייניקל שאָלעם-אלייכעם
;איך, -- זאָגט מענדעלע, -- אז איך פארטראכט עפּעס
צו שרײַבן, -- צו װעמען בין איך געגליכן? צו א ייִהענע,
װאָס פארגייט אין טראָגן. אוי, דער צאר פון טראָגן, מע
זאָל נאָר באהיט און באשירעמט װערן דערפון!. פון
דעם געדאנק אליין, אז איך דארף זיך אװעקזעצן שרײַבן,
װערט מיר שוין ניט גוט... דערנאָך הייבט זיך אָן א סעדרע
פון טהאכטענישן, איבערקלערענישן, צוהערענישן צו דעם,
װאָס קומט פּאָר אינעװײיניק... מוז מען שוין זיצן אין
געהאקטע װוּנדן פארשפּארט בא זיך אין קאמער, ביפראט
נאָך אין די הויכע כאדאָשים... נו, און אז עס קומען שוין
אָן די געבורטסװוייען, די עמעסע כעװליי-לײידאָ, איז דאָך
ניט שײַעך צו דערציילן... איר שפּילט זיך עפּעס מיט א
קימפּעטאָרן, אז זי גייט צו קינד? בא שאָלעם-אלייכעמען
קומט פאָר די זעלבע געשיכטע גאנץ אנדערש. עס דרייט
זיך אום א הון איבערן שטוב, קװאָקעט עפּעס פאר זיך א
ליד?, פּיקט-פיקט, א פיק דאָ, א פּיק דאָרט. און איידער
איר קוקט זיך אום, האָט זי זיך שוין צוגעזעצט ערגעץ
אין א װינקעלע -- אהא, מאזלטאָו, געלייגט אן איי!."
(פענדעלע מויכערספּאָרים. אל װערקק;
ווארשע, 1928, ב. 22, ז. 112--113).
מענדעלעס װויץ דעקט אוף א געוויסן רעליאטיוון עמעס,
װאָס װײַוט אָן אף וועזנטלעכע אונטערשיידן צװישן דעם
,זיידן" און דעם ,אייניקל", באזונדערס אין דעם פּראָצעס
פונעם געבורט פון זייערע װערק,
וען מיר נעמען אָבער אין אכט די קינסטלערישע פאר-
פולקומונג פונעם װערק, איבערצײַגן מיר זיך, אז דאָס
אײניק?? איז אויך געבליבן געטרײַ דעם ,זיידנס" גע-
באָט: ;שלײַפן, שלײַפן און שלײַפן".
מיר װײיסן איצט אלע, אז צוליב די געװיסע אומ-
שטענדן פון זײַן צײַט און סויווע האָט שאָלעם:אלייכעם
דאָסראָװו געדרוקט זײַנע װערק לעכאטכילע אין פארשיי-
דענע צײַטונגען און זשורנאלן, אָפּט אײַלנדיק, , בעכיפּאָזנ
- ...
קונסט-ווערק
,מענאכעם-מענדל")
ייַסראַעלל סערעבריאטי
דיק". אפילע זיַנע בעסטע, מאַנומענטאלע װערק, ד
אויך , מענאכעם-מענדל", האָבן זיך אַפט געדרוקט אין דע
רובריק פון... , פעליעטאָן". דאָס האָט ארופגעלייגט
געוויסן שטעמפל אף די ערשטע װאריאנטן פון שאָלעם-
אלייכעמס װערק. אָבער באם צונויפזאמלען די דאָזיקע קי-
מאט זעלבשטענדיק זע און צעװאָרפענע פעליעטאָנען אין א
בוך-פאָרם האָט זיי דער אװטאָר אזוי איבערגעארבעט, אז
ס'איז צומאָל זיי שװער צו דערקענען. פון די פילצאַליקע
,פעליעטאָנען? איז געװאָרן איין מאָנומענטאל װערק,
ס'איז גענוג צו מאכן כאָטש א לויפנדיקן איבערבליק
איבער דער קאָלאָסאלער ארבעט, װאָס שאָלעםזאלײיכעם
האָט דורכגעפירט איבער דער צװייטער אופלאגע פון ז
,מענאכעם-מענדל".
באם פארגלייכן דעם קאנאָניזירטן טעקסט פון ,מענא-
כעם-מענדל" מיט די ערשטע ואריאנטן אנטפּלעקט זיך
באלד די אומגעהייערע שעפערישע ארבעט פונעם שריי-
בער איבער זײַן װערק, איבער די באזונדערע געשטאלטן
און קינסטלערישע דעטאלן, איבער דער שפּראך און סטיל,
דער אװטאָר האָט ניט בלויז איבערגעשטעלט, געשליפן,
רעקאָנסטרויַרט דאָס װערק, נאָר ער האָט ג א קאפּיטלען,
עפּיזאָדן, מאָמענטן ביכלאל אױיסגעשלאָסן. א גאנצע סעריע
פון 45 בריוו פון מענאכעם-מענדלען צו שיינע-שיינדלען,
וועלכע שאָלעם-אלייכעם האָט אָנגעשריבן אין 1913, האָט
ער ניט אריינגענומען אין דער לעצטער רעהאקציע פונעם
ווערק.
דער נאָמען ,זאקנעהאָז", וועלכער האָט פיגורירט 2 די
ערשטע וואריאנטן פון ,,מענאכעם-מענדל", איז אין ד
קאנאָן קימאט אומעטום ארויסגעפאלן.
אין דעם פאָרװאָרט ,צו דער צװײיטער אופלאגע" איז
דאָ בלויז א דערמאָנונג -- ;א שפּעקולאנט אף דער בערזע
פון ,יאקנעהאַז", פון אקציעס אוקעדוימע אזעלכע סכוי-
רעס" אאוו. הייסט עס, אז ,;אקנעהאָז", װאָס איז פריער
געװען אויך דער נאָמען פון פּערסאָנאזש, איז מעגולגל
געװאָרן אין איינער פון די בערזע:אקציעס. װען מע זאָל
צעשטעלן די מענאכעם-מענדל-וואר:אנטן לויט זייער , אור-
שפּרינגלעכער", כראָנאָלאָגישער אָרדענונג, װאָלט זיך בא-
קומען אזא עװאָליוציע פון דעם מענאכעם-מענדל:װערק:
5 {קאָנטאָר-געשעפט", געדרוקט אין /,יודישן
פאָלקס-בלאט"י נומ. 47--50, ,דער ערשטער פּרוּו צוצוגיין
נאָענט צו דער מענאכעם-מענדל-טעמש"ג,
כך
1 זע שאַָלעסיא לײ כעם. אלע װערק. ב. ו. ,דער
עמעס", מאָסקװע, 1948, ז. 528. װי עס מערקן אפ ד"
קאָמענטאטאָרן, איז דאָס דשָזיקע װערק קיינמשַל אין קין
בוך'פאָרם ניט איבערגעדרוקט געװאָר.
139
+ = יס
:
ו
טייטש אצ בנ .אסיט יש קר לע אט עי ייט עי קע יעשי עי
7, ,א פארוואלגערט ברשו? פון די איבערגעכאפטע
בריוו פון שאָלעם-אלייכעם" (דאָרטן, נומ. 15);
2, ,,לאָנדאָן (אין , קאָל מעוואסער צו דער ייִדישער
פאָלקס-ביב?יאָטעק");
4, די פּיעסע ,יאקנעהאָז אָדער דאָס גרויסע בערזע-
שפּיל";
6.
בוך);
1899--1900. , מיליאָנען" (זש. ;דער יוד");
0. /װאָס טוט מען?", , בעכיפאָזן", ,עס
ניט"ג;
,פאפּירלעך" (אלמאנאך , הויזפרײַנד"י, פינפטער
פידלט
1, ,שלים-שלימאזל" און ,, דרייפוס
(זש. .דער יוד").
3. }א נײַע פארנאָסע* (צײַטונג ,דער פרײינט") (שפּץ-
טער -- ?א בעקאַװעדע פּארנאָסע") און ,אדיע": ,קיין
אמעריקע" (צװײי לעצטע בריו פון מענאכעם'מענדלען,
איבערגעגעבן צום דרוק פון שאָלעם:אלייכעם) (זש. ,צו-
קונפט", נומ. 8);
4. ,א געבענטשט לאנד (א בריוו פון מענאכעם-מענד-
לען פון אמעריקע, צום דרוקן איבערגעגעבן פון שאָלעם-
אלייכעם)?* (,דער פריינד");
3 ,בריוולעך פון מענאכעם-מענדלען צו
שיינד? זײַן װײַב (נײַע סעריע)* (אין ווארשעװער ,הײַנט"),
אין דעם אױבנדערמאָנטן פאָרװאָרט ,צו דער צװײיטער
אופלאגע" (דאטירט: ,ערע כאנעקע, תר'ע") שרײַבט
טאקע שאָלעם-אלייכעם, אז ,דער פארפאסער... איז דורכ-
געגאנגען מיט (זײַן העלד) א שטיק לעבן פון קימאט
צוואנציק יאָר". װי מיר זעען אָבער פון דער געבראכטער
רעשימע?, קאָן מען דעם דאָזיקן צײַטיאָפּשניט פארלענ-
גערן אפילע אף קימאט נאָך א צענדליק יאָר, דה., אז זײַן
גאנץ שעפעריש לעבן איז שאָלעם-אלייכעם ,פּערזענלעך"
געװען קנאָענט באקאנט" מיט זײַן מענאכעם-מענדל,
ניט אומזיסט האָט ער אָפט זיך אליין אָדער
נאָענטע און באקאנטע פארגליכן מיט זײַן העלד, זיי אָנ
גערופן מיט זײַן נאָמען.
שאָלעם-אלייכעם שרייבט ועגן זיך:
,פון דער שטאָט פּייטערבארג איז מענאכעם-מענדל (דה,
שאָלעם-אלייכעם) גאָר מעטושטעש"... (פון א בריוו צן
ראווניצקין פון ס"ט פּעטערבורג, 10 סענטיאבער 5)1904,
אין 1913 שרײַבט ער א בריוו צום אדװאָקאט ליכטענ-
בוים:
,לכבוד ידידי היקר החכם מופלג הנגיד מפורסם מהור'ר
דער צוייטער"
שיינט.
זיינץ
ג1זע שאַלעםאלײַכעם. אלע װערק. ב. 2, אויך
א ליד פון זעלבן יאַר -- .איך בין קראנק", ז. 278--279,
װוּ עס װערט װידער דערמאַנט מענאכעם-מענדל.
? מע װאָלט געקאַנט אהער אויך ארײַנרעכענען די
העברע:שע דערציילונג .דאַן קישאָט פון מאזעפּעװקע און
זײַן כאװער סימכע פינכעס", געדרוקט אין זאמלבוך ,פאר-
דעס*, 1892, אויך די רוסישע דערציילונג ,הונדערט
טױזנט* פון ציקל ,טיפן פון דער ,קלײנער בירזשע",
געדרוקט אין דער צײַטונג .אַדעסקי ליסטאָק* פון זעלבן
יאָר. (זע שאַלעאלײכעם. פארגעסענע בלעטלעך,
צונויפגעזאמלט פון י. מיטלמאן און כ. נאדעל. קיעוו, 1939).
5 שאַלעשאלײ כעם. אױסגעװײלטע װערק, ב. 15,
פיג .דער עמעס", מאָסקװע, 1941, ז. 147. דער באנד
באשטיײיט פון .אויסגעװיילטע בריװ*, צונויפגעזאמלט פון
י. מיטלמאן און כ. נאדעל.
140
מנחם-מענד? נײ*.1 אינגאנצן אין נוסעך פון זײַנע מענא-
כעם-מענדל-בריוו, מיטן ,,איקער-שאָכאכטי" און מיט האקל-
באקל,
נאָר לאָמיר זיך אומקערן צו אונדזער הויפט-טעמע.
,באם צונויפשטעלן די בריו צו דער צװייטער אופ*
לאגע, -- שרײַבט שאַלעם-אלייכעם, -- האָב איך א סאך
בריוולעך שטארק פארקירצט. און א סאך בריוולעך גאָר
ארויסגעװאָרפן... דער מעכאבער פון דעם בוך גייט מיט
דעם גאנג, אז א װערק, װאָס ס'איז קירצער, איז דאָס אלץ
בעסער..."
דער דאָזיקער קלאל איז גילטיק פאר שאַלעם-אלייכעמס
אלע בעסטע װערק, כאָטש ער האָט זיי ל?עכאטכילע אָפט
געשריבן אָי
,כאָטש איך שרײַב בעכיפּאָזנדיק, דאָך פאָלג איך דעם
זיידנס געבאָט: שלײיפן, שלײַפן, שלייפן! װינציקער פון
דרײַ מאָל װערט בא מיר א װערק ניט ארויסגעלאָזט פון
דער פאבריקע. א דערגייט דאָס איבערשרײַבן בין
זעקס-זיבן מאָל און שט נאָכדעם אװעקגעשיקט אין דער
,דרוקאציע". דערביי א דאָס פלעשעלע גומעראביקעץ"
קליי א גרויסע, גרויסע ראָליע. עס גייט בא מיר געקלעפּט
א לאטע אף א לאטע און אף דער : טע א נײַ קליין
לאטקצלץ"?.
װײַטער שרייבט ער צום זעלבן אדרעסאט:
,דער פעליעטאָן (,,צװיי שטיינער") גייט ניט ארײַן אין
מיַנע װערק, װײַל איך ווארף ארויס א סאך און פון די
געבליבענע ארבעט איך איבער שטארק. איבערארבעטן --
דאָס איז מײַן כאלאס"בּ,
אזעלכע גװיִצס-איידעס װעט איר טרעפן בא שאָלעם-
אלייכעמען גאנ
ניער א
אָבער עפשער קיין איין װערק האָט
איבערגעארבעט, װי זײַן ,קימאט בריוו :
כעם-מענדל", צוליב מאנגל אין פּלאץ איז דאָ פאָש;
ער אזויפי? ניט
אָ פאָ 0 ניט
מעגלעך צו ברענגען די אלע ערטער, וװעלכע זײַנען פאר-
קירצט, איבערגעאנדערשט, איבערגעשטעלט, צוגעגעבן,
פארברייטערט, געלײַטערט און געשלייַפט, געשלייפט..
,קינסטלעריש איז דער מענאכעם יט איינער
בי די פולקומסטע בא שאָלעם-אלייכעמען, -- שרײַבט
עריק, -- לויט דער אויסשעפנדיקער פּאָרטרעטירונג
3 די גרונט"געשטאלטן, װוּנדערלעכער קאָמפּאָזיציע און
זאָרגפולער פאנאנדערארבעטונג און שלייפונג פון יעדער
דעטא?, א מײַסטער-װערק פון אומדערשראָקענעם אופי
רײַסן, דעמאסקירן, אנטפלעקן העם טיפּ אָן וואקלענישן
ביון סאָף -- א מײַסטער-װערק פונעם קריטישן רעא"
ליזם"+.
אז שאָלעם:אלייכעם האָט געשטרעבט צו אָט דער אי
דיייִש-קינסטלערישער שליימעס און איזן געװען שטרענג
צו זיך און צילגעווענדט, זעען מיר פון דעם זעלבן פאָר-
װאָרט.
,דערװײַל, -- שרײַבט שאָלעם-אלייכעם, -- ביז עפּעסי
װאָס, האָב איך צונויפגעזאמלט אלע זײַנע (מענאכעםי
ג ליכװויד יעדידי האיאָקאָר האכאַכעם מופלעג האנאַגיד
מעפורסעם מעהורער מענאכעם מענדל ניירוי יאַיר. דאָרטן,
ז. 265.
2 פון א בריװ צו ראװניצקין, פון 1903, דאָרטן, ז. 159.
5 דאָרטן, ז. 140.
4 מאקס עריק. מענאכעם-מענדל. געשטאלט און מע"
טאָד. (זשורנאל ,שטערן", מינסק, 1935, נומ. 5--6, ז.
0'.
מענדלס) בריוו, װאָס ער האָט אין פארלויף פון די אכצן
יאָר געשריבן אין פארשיידענע צײַטן און געדרוקט אין
פארשיידענע ערטער, צו זײַן װײַב שיינע-שיינד?, װי אויך
די בריוו פון זײַן װײַב צו אים, און געמאכט פון זי א
בוך, מע קאַן זאָגן, קימאט א בריוונשטעלער",
קעדיי שאפן אָט די אײנהײַטלעכקײַט פון א בוך, אָט
דעם ,קימאט א בריוונשטעלער", האָט שאָלעם:אלײכעם
פריִער פאר אלץ ארײַנגעטראָגן א גאנצע ריי אלגעמיינץ
קאָרעקטיוון אין די ערשטע וואריאנטן פון זײַנע צעװאָר-
פענע מענאכעם-מענדל-בריװ: א ריי פּרינציפיעלע און קאָנ-
סטרוקטיווע ענדערונגען.
{ שאָלעם-אלייכעם ווארפט ארויס די דאטירונגען,
װעלכע זײַנען געװען אין אָנהײב פון יעדן בריו (צ. ב.
;אָדעס גי אײר תר... לפ'ק". ערשטער בריוו פון דער
סעריע ,לאָנדאָן") און אָנשטאָט דעם שטעלט ער אװעק
זײַן אװטאָרישע באצייכענונג פון די אדרעסאטן: ,מצָ-
נאכעם-מענדל פון... צו זײַן װײַב שיינע-שיינדל אין קאס-
רילעווקע", און פארקערט.
2. ער פארבײַט אומעטום דעם נאָ
,קאסרילעווקע".
3 פאריינהײַטלעכט דעם בריונשטעלער-טראפארעט
דורך די ,לעזוגאָסי- און ,ליכװוידי-שטאמפן,
4 דעם , ריישיס", , װעהאשייניס" -- בא מענאכעם-
מענדלען, ,ערשטנס" און ,,צווייטנס" -- בא שיינע-שיינד-
לען צעשטעלט ער אין אן אנדער גראפישער אָרדענונג,
מיט באזונדערע אבזאצן.
5 ער פירט אײַן קימאט אומעטום דעם ,איקער
שאַָכאכטי* פאר מענאכעם:מענדלען און פּאָסטסקריפּ-
טום פאר שיינע-שיינדלען (די לעצטע באנוצט ניט דעם
טערמין ,פּאָסטסקריפּטום", זי הייבט גלײַך אָן: ;יאָ",
,שא"י, ,װייסטו, װאָס איך װעל דיך בעטן" אדגל.).
6 אין די בריוו פון מענאכעם-מענדלען װערט ארײַנגע-
טראָגן דער זייער פאר אים כאראקטעריסטישער: ;און
מאכמעס איך האָב קיין צײַט ניט, מאך איך דאָס בעקיי
צער".
7 די אונטערשריפטן: , מימעני באאלייך מענאכ עםי
מצנדל" או: ,פון מיר דײַן בעעמעס געטרײַע פרוי
שײנע-שײנדל" (די עװאַליוציע פון דער לעצטער
אונטערשריפט איז אזא: פריער, אין די ערשטע סעריעס,
איז געװען: ,פון מיר דײַן װײַב", דערנאָך: ,פון מיר
דײַן עמעס געטרײַע פרוי" און ענדלעך -- ,פון מיר דײַן
בעעמעס געטרײיע פרוייי. געבליבן איז דער לעצטער ווארי-
אנט פאר שיינע-שיינדלס בריוו).
8. אָנשטאָט ,,מײַן װײַב* באנוצט איצט מענאכעם-מענדל
אומעטום ,זוגאָסי האיעקאָראָ",
9 שיינע-שיינדלס קלאָלעס, וועלכע זײַנען פריער אומע-
טום געװענדט דירעקט צו מענאכעם-מענדלען, װערן אָדער
אינגאנצן ארויסגעװאָרפן, אָדער װערן ארויסגעזאָגט אומי
דירעקט, אָפּגעשוואכט, מיט א ריי באװאָרענישן, מיטן צו-
גאָב: מײַנע סאָנים; אָנשטאָט ,זאָלסטו" -- , זאָלן זיייי און
ענלעכע. ביכלאל װערט איצט שיינע-שײינדל א סאך
פאריידלטער, אפילע צארטער (,,בעסער זיך געװוּנטשן, איי*
דער יענעם געשאָלטן"). זי ווארפט איצט װיניקער אוף
מענאכעם-מענדלען (און אויך דאָס װײיניקע ---אומדירעקט),
אז עֶר איז א גאר, א לעקיש, א גוילעם, און זידלט זיך
ביכלא? א סאך װײיניקער װי פריִער.
0. עס באװײַזט זיך אומעטום, אין שייגע-שיעדלס
בריוו, די שוויגער מיט אירע שפּריכװערטער און ווערטלעך,
, שאָלעם-אלייכעם שטעלט אײַן אן ענגע פארבינדונג
מען ,מאזעפּעװקע" אף
און איבערגאנג פון איין סעריע צו דער צװייטער און
שאפט א נײַע קינסטלערישע כראָנאָלאָגיע. אין דעם זין איז
באזונדערס אָנשױלעך די סעריע ,עס פידלט נישט", װאָס
איז פאקטיש אָנגעשריבן פּריִער פאר שא בעקאָװעדער
פּארנאָסע* און איצט גייט עס פּונקט פארקערט. אין דעם
קאנאָניזירטן ,עס פידלט נישט" זײַנען דעריבער גלײַך
פון אָנהײב דאָ צװיי אָנװײַזונגען אף דער פּריִערדיקער
סעריע. ערשטנס, אז ,טייקעף-אומיזאד װי איך האָב מץ-
קאב? געװען פון דיר די צוגעשיקטע עטלעכע קצרבלעך"
(אין דעם לעצטן בריוו פון ,א בעקאָװעדער פּארנאָס"
שרײַבט אים שיינע-שיינדל: ,דאָס געלט, װאָס איך שיק
דיר דאָ, איז מײַן מאמעס און װייס איר גוטסקײַט")..
צװוייטנס, דורך אזא אָרט: ,אנומלטן האָב איך דיר גצָ-
האט געשריבן, אז אף דער אכסאניע, דאָרט, װוּ איך האָב
געהאלטן סטאנציע, האָט זיך געפונען א יד א שאדכן,
לייבע לעבעלסקי הייסט ער (װעגן דעם דאָזיקן שאדכן
גייט א רייך אין דעם קאיקער שאָכאכטי" פונעם 9'טן
בריוו פון דער פר;ערדיקער סעריע -- ;א בעקאָװעדע פּאר-
נאָסע*). אויסער דעם, אין אָנהײב פונעם דאָזיקן בריו,
שרײַבט שיינע-שיינדל: ,צװייטנס, --- שרײַב איך דיר, אז
איך האָב דיר ניט װאָס צו שרײַבן". אין די קומ ענ-
דיקע לעצטע צװײ סעריעס זײַנען שוין טאקע מער קיין
בריוו פון שיינע-שיינדלען ניטאָ (אין די ערשטע וארי
אנטן זײַנען די לעצטע סעריעס ביכלאל ניט אדרעסירט שיי-
נע-שיינדלען, נאָר שאָלעם-אלייכעמען. זע װײַטער).
2. אין דער קאנאָניזירטער אופלאגע (אויך אין דער
נײַער גרויסער סעריע בריוו פון 1913) ,לאָזט ניט" שאָ-
לעם-אלייכעם. מענאכעם-מענדלען קומען אהיים -- קיין
מאזעפּעװוקע אָדער קאסרילעװקע, און אין די ערשטץ
וואר;אנטן קומט מענאכעם-מענדל צװיי מאָל אהיים: איין
מאָל (אין ,בעכיפּאָזן") -- אף פּייסעך, און דאָס צװייטץ
מאָל ברענגט מען אים מיטן עטאפּ (4עס פידלט נישט"),
נאָכן אויספילן א צװייטן ניט געלונגענעם שידעך פון א
גאָרוש מיט א גרושע.
3. אלע מענאכעם-מענד?-בריוו זײַנען איצט, װי בא
װוּסט, אדרעסירט שיינע-שיינדלען. אין די ערשטע װא-
ריאנטן זײַנען א טייל בריוו אין ,װאָס טוט מען?", ,בעכי-
פּאָזן", ,עס פידלט נישט", ,שלים-שלימאזל", , קיין אמע-
ריקע", ,א געבענטשט לאנדיי אדרעסירט ניט שייגע-שיינד-
לען, נאָר שאָלעם-אלייכעמען. יענע בריו, װעלכע זײַגען
ארײַן אין בוך, זײַנען אונטערגעװאָרפן זײַן נײַער אײַג-
שטעלונג (דה. זײי זײַנען אדרעסירט שייגע-שיינדלען).
4. עס װערן, אלס קלאל, אומעטום געקירצט די אייגנ-
נעמען פון קיעװער גװירים, ,בערזע-שפּעגעלאנטן", װי
אויך איינצלהײיטן, װאָס טראָגן א לאָקאלן כאראקטער.
אזויארום האָט שאָלעםזאלייכעם שוין מיט דער דאָזיקער
אלגעמייגער גרינטלעכער און אויסגעהאלטענער סיסטעמא"
טיזאציע פון די בריוו, מיט דער שטרענגער געזעצמעסי"
קײַט און לאָגיק פון די באזונדערע אנטװיקלונג-עטאפן
אידייייש:שעפעריש צעמענטירט דעם בוך און געשאפן פון
די פארשיידענע סעריעס, ,געשריבן'אין פארשיידענע צײַטן
און געדרוקט אין פארשיידענע ערטער", אן אײהײַטלעך
װערק, װאָס איז אײַנגעטײלט אין זעקס באזונדערע אָפּטי
לונגען און איז באזיניקט פון איין פאָלקסטימלעכער סאָ-
צ;אל-פילאָסאָפישער אידיי, אז עאלץ, װאָס איז געבויט אף
לופט און אף װינט, מוז סאָפּקאָלסאָף פאלן",
שיינע-שיינדלס בריוו צו מענאכעם-מענדלען, די אָנגעפּי"
קעװעטע מיט הער אלטער, פּראקטישער, אָבער באגרענעצ"
11
ז
װ
ו
1
:עי
א יי עי טהנעט טאק
ייט אוער אכ
טער לעבנס-כאָכמע, אויסגעדריקט דאָסראָװ דורך די פילי
צאָליקע װוערטלעך און ריידנסארטן פון מענאכעם-מענדלס
שוויגער, זײַנען גיט נאָר דער פאָן פון מענאכעם-מענדלען,
װאָס דערמאָנט זײַן קאסרילעווקער אָפּשטאמונג; זי דעקן
אויך אוף יעדן מאָל דעם מעהאלעך צװישן די אלטע און
נײַע לעבנס-האסאָגעס.
האן, װען מענאכעם-מענדל שרײַבט בריו, װאָס זײַנען
פול מיטן אימפּעט פון דער גרויסער קאפיטאליסטישער
שטאָט, מיטן פאטאָס פון װעלט-געשעענישן װעגן מילכאָי
מעס, אײַזנבאן-בויוּנג, דאטשעס, ,,גובערנאנטקעס", פראנ"
צויזיש, גװיריםזאדירים, און מאכמעס ער האָט קיין צײַט
ניט, מאכט ער עס שטענדיק בעקיצער, -- קומען שינע
שיינדלס בריוו מיט אירע קאסרילעװוקער דײַגעס און אינ-
טערעסן, און זי באשרײַבט עס גראדע באאריכעס, מיט
אלע טאגן, נאָך מיט א ריי אייגענע באריידעװדיקע קאָמענ-
טארן, דורכגעדרונגענע מיט אלטע האנדלס-פאַרשטעלונגען,
אַבערגלױבנס, קלאָלעס, װינטשעניש, קינע-געפילן, בושע
אומצוטרוי, כשאד, אייפערזיכט אאוו. און דאָס אלץ איז
באגרינדעט מיטן אװטאָריטעט און מיט די געשליפענע
פאָרמולעס פון דער מאמעס מײַגעלאָשן. שיינע-שיינדל
אליין מישט זיך דאַ ניט אין מענאכעם-מענדלס געשעפטן.
זי קלאָגט זיך בלױז, אז זי פארשטײט ניט דעם מין
סכוירע, ,דאָס אָנקװעלן, װאָס דו קװעלסט אָן פון דער
שטאָט אָדעס, זי מעג זײַן די קאפאָרע פאר אונדזער מא-
זעפּעװקע", אאוו.
אדאנק מענאכעם-מענדלען פארבריטערט זיך אויך
שיינע-שיינדלס ,האָריזאַנט", האגאם זי נעמט אלץ אוף
וי אין א קרומען שפּיגל, פּידרעך.
אין דעם לעצטן בריוו פון דער ערשטער סעריע עלאָני
דאָן", װאָס באשטייט פון צװעלף בריו, באװײַזט זיך
צערשט די שויגער מיט אירע שפּריכװערטער און װערט-
לעך, אָבער בלוין איין מאָל (פאוי, די מאמע מײַנץ אין
טאקע א כאכאָמע, לאָם איך אזוי לעבן. זי טײַנעט אָבער
מיט מיר קעסיידער, אז א מאן טאָר מען ניט נאָכגעבן די
שמאד", אאו.). ערשט דאָ װערט דערמאָנט קעשענעװ
(,ביסט דאָך געפאָרן קיין קעשענעװ גאָר צום פעטער
וועלוול-מענאשע, הײַנט װיאזוי ביסטו עס אויסגעואקסן
פּלוצעם אין אָדעס, װעלכער רועך האָט דיך אהין געָ-
טראָגן?*).
דער סאָף איז דאָ געװען אזא:
,..זע, מענאכ ע ס"מ ענדל, זאָלסט ניט גיין שוין מער
אהין, זאָלסט פארגעסן גאָר, אז ס'איז דאָ א ,לאָנדאָן",
ברענען זאָל דאָס מיט דעם אָדעס, אײַנגעזונקצן
ג;אָל דאָס װערן מיט דיר אינײינע םה און פאָר
כאלד אהיים! פארבלײיב געזונט און פיל גליקלעך. עס
גריסן דיר אלע גאָר הערצלעך. פון מיר דײַן װײַב שיינץ-
שיינדל",
פארגלײַכט עס מיטן סאָף פונעם קאנאָן:
.יזע, מענדל, זאָלסט נישט גיין אף קיין ,לעסטאציעס"
און נישט האנדלען מיט קיין אלטץ שמאטעס, -- נאָך דאָס
גֵייט דיר אָפּ! (געמיינט דעם ,לאָמבארד", װעגן װעלכן
מענאכעם-מענד? האָט פריִצֶר מיט א בריו געשריבן אין
זײַן ;איקער שאָכאכטי*), לעמאגעשעם, באלד, װי דו װעסט
באקומען מײַן בריוו מיטן געלט, זאָלסטו זיך אופזעצן און
אָפּגעזעגענען זיך מיט אָדעס, און װיבאלד דו
װעסט נאָר ארויספּאָרן פון שטאָט, אזי
-- הי
ו מיר שטרײַכן אומעטום אונטער שיינע-שיינדלם קלאַ-
לעס, װעלכע זײַנען געװענדט זדירעקט צו מענאכעםימענד-
לען (אין ערשטן װאריאנט) און פארקערט (אין קאנאַןי
142
זאָל עס זיך אָנצינדן פון אלע פיר זײַטן און עס זאָל
ברענען און פלאקערן, סארפענען און פארסארפעט װערן,
סזאָל פון דעם ניט בלײַבן קיין סאָריד אופּאָליט, װי עס
װינטשט דיר פון טיפן הארצן דײַן בעעמעס געטרײַע פרוי
שיינט-שיינדל",
שייגע-שיינדל איז אין דעם קאנאָן שוין א ,בעעמעס גצַָי
טרײַע פרוי". זי שילט נאָך און זידלט זיך, אָבער, 3
געזאָגט, ניט מענאכעם-מענדלען, נאָר דאָס ביטערע לעבן
אירס.
די צ װײ טע סעריע (,פאפירלעך") איז שוין א סאך
נעענטער צום קאנאָן. עס זײַנען שוין קימאט אלץ
אטריבוטן פונעם איצט באװוּסטן וואריאנט: די שויגער,
דער ,איקער שאָכאכטיי, דער ,, מאכמעס איך האָב קיין
צײַט ניט" און אנד. נאָר דער ער שט ער בריו האָט
דאָ געהאט א גאָר אנדער = װאָס שפּיגלט אָפּ דעם
צװישן"עטאפּ -- פון דער ערשטער ביז דער צװײטער
סעריע. אין דעם יאָר 1894 איז, װי באװוּסט, דערשינען די
קאָמעדיע ,יאקנעהאָז", װוּ 4 האָט װוידער פיגורירט מענאי
כעם-מענדל, א קבט וטעטלדיקער ספעקולליאנט, געֹי
האנדלט אמאָל אין אָדעס מיט ,לאָנדאָן", און װוּ ;די געי
שיכטע קומט פאָר אין שטאָט יעהופּעץ
אין אונדזערע צײַטן.
אין דעם קאנאָניזיר? טן טעקסט װערט גאָרנישט דער"
מאָנט װעגן ,יאקנעהאָז", נאָר עס װערט די ערשטע זאך
געג/ עבן צו װיסן שיינע-שיינדלען, אז ,זײַ װיסן, אז איך
בין שוין ניט אין אָדעס, איך בין אין יעהופעץ (אויך א
שיינע טוט לאָם איך האָבן אזא יאָר!)*, און עס װערט
דעריבער דערציילט די געשיכטע פון דער באגעגעניש אפן
װעג מיטן אָדעסער ספעקוליאנט, װאָס פאָרט קיין יעהופּעץי
אאוו.
מענאכעם-מענדל דארף זיך דאָ בלויז פארענטפערן, װאָס
ער איז ניט געקומען אהיים אף פייסעך, און בארויקן
שיינע-שיינדלען, אז סאיז דאָ אין יעהופעץ א קאָמיטעט,
װאָס גיט אכטונג, אז מע זאָל ניט ,לאָזן א ייִדן פאלן איני
מיטן גאס". ערשט נאָך דעם דאָזיקן ארײַנפיר גייט ער
איבער צום ,קאראנטנע געשעפט" פון , פאפירלעך".
55
יי
אין ,הויז-פרײַנד" איז דאָס װײַטערדיקע געגעבן זייער
קורץ: ,געכאפּט פון אויבן", לאָזט זיך מענאכעם-מענדל
אװעק קין פּײ טע רבארג און אאײַנגעזשירט" מיט
פאפירלעך.. א שיינעם פּאָר טעפ על". אין קאנאָן
איז דאָס זעלבע געגעבן מער ארומגערעדט און ברייטער:
,א פּאָרטעפעל פון קאָל האמינים שעהו: , פוטיווילײ מיט
,טראנספאָרט", מיט ,װאָלגע", מיט , מאלצעװוער"י אוקעי
דוימע אזעלכע אקציעס, װאָס הייבן זיך...*
דאָ איז שוין א סאך פּינקטלעכער, אף א האָר ,ניט
אויסגעקלערטיי, איבערגעגעבן דער קאָלאָריט פון דער
צײַט, דער פּראָצעס פון אינדוסטריִעלן אופשטייג אין רוס"
לאנד, װײַל., פּוטיויל", ,טראנספּאָרט", ,װאָלגע*, ,,מאל-
צעווער" אוקעדוימע ;זײַנען אלץ אזעלכע פאבריקעס,
װאָס עס ארבעט זיך דאָרטן אײַזנבאנען אף אקציעס"..
װײַטער שרײַבט מענאכעם-מענדל, װי דער עמעס איז, ועגן
דעם גרויסן נאַכפרעג אף די דאָזיקע אקציעס, װעגן דעם
,טהאנספּאָרט"-פּסיכאָז:
;אלע האָבן דאָ ,טראנספּאָרט*: ייִדן, װײַבער, דאָקטױי
רים, מעלאמדים, מעשאָרסים, דינסטן, באלמעלאָכעס --
װער האָט ניט קיין ,טראנספּאָרט*? דאָ, אז א ייִד באגעגנט
זיך מיט א ייִדן, איז דער ערשטער באָרעכאבאָ: װיָאזוי אין
הײַנט ,טראנספּאָרט*? קומסטו ארײַן אין א רעסטאָראציע,
באגעגנט דיך די באלעבאָסטע: ,װי טײַער איז הײַנט
9*
טראנספאָרט?* גייסט קויפן א פּעקל שװעבעלעך, פרעגט
דיך דער קרעמער: ,װי טײַער איז הײַנט ,טראנספּאָרט"?..*
דער צ װײ טע ר בריו איז אין ,הויזיפרײַנד" געגעבן
א ביסל ברייטער, װי אין דער שפּעטערדיקער בוך-אופ-
לאגע. בייס עס רעדט זיך װעגן דעם נײַעם דאָקטער, זאָגט
דאָרט שיינע-שיינדל: ,ער מיינט, ער װעט בא מיר צאפּן
בלוט, אזוי װי בא ?ײ ע דער מומע ק רײניס, -- איר
צוגעזאָגט קינדער און צום סאָף װער װאָס װעמען? א
נעכטיקער טאָג! דאנקען גאָט כאָטש דערפאר, װאָס איך
דארף צו אים ניט אָנקומען דערמיט... האלעװײַ װאָלט איך
שוין אזא דײַגע געהאט מיט אלדאָסגוטס און מיט דיר און
מיט אלע דײַנע גילדענע מיסכאָרים דאָרטן אין יעה ר
פּ עץ, אײַנגעזונקען זאָל דאָס װערן מיט דיר איני-
נע ם. איך זאָל מיך נאָר אופהערן צו שווארצן דאָס פּאָנעם,
אז װוּ איך שטיי, הער איך נאָר יאקנעהאָז און זאקנעהאָז.
עפעס א ביכל, זאָגט מען, צי א לידל האָט מען אף דיר
געמאכט אזעלכעס, װאָס עס הייסט יאקנעהאָז.."
דאָס אלץ איז, װי מיר װייסן, ניטאָ אין דעם קאנאָן. אין
דעם װײַטערדיקן טעקסט, װאָס פאלט צונויף מיטן קאנאָן,
װערט נאָך אלץ געברויכט דאָס װאָרט ,יאקנעהאָזײ אָנשטאָט
,לאָנדאָן".
אין דעם דאָזיקן בריוו פיגורירט שוין די שוויגער אין
איר גאנצער פראכט. אייניקע שפּריכװערטער, װאָס זי גע-
ברויכט דאָ, פאלן דערנאָך ארויס (?אז מע שפּילט זיך מיט
דער קאץ, דארף מען אָנעמען פאר ליב איר קהאץ", ,אז
מע קאָן ניט אריבער, מוז מען ארונטער"י און אנד.) אָדער
װערן איבערגעטראָגן אין אנדערע שפּעטערדיקע בריװ.
אייניקע װערטער פונעם ערשטן וואריאנט זײַנען שפּעטער
/װל
געגעבן אין אן אנדער אָרדענונג אָדער אינגאנצן אויסגעי
שטראָכן,
דער זעקסטער בריוו אין אלמאנאך איז גרעסער. דאָ
װוערט װידער דערמאָנט מענאכעם-מענדל, װאָס פארנעמט
זיך מיט הענדלג,. שיינע-שיינדלס קלאָלעס, װי געװײנלעךי
זײַנען געװענדט דירעקט צו מענאכעם-מענדלען. עס װערט
דערמאָנט , יאקנעהאָזײ בישכיינעס מיט , לאָנדאָן". אויסער
דעם אין דאָ שיינע-שיינדלס א פּאָסטסקריפּטום מיט א
בסורע, אז , ריווקעלע געט זיך שוין מיטן מאן און... װיל
נעמען דעם פריערדיקן כאָסן פון יאמפּעלע". און ,פּײַטלי
הערשקע ביניאָמינס האָט מען געמאסערט. ער דארף זיך
שטעלן אין דער גובערניע ,נא װאָספּיטאניע* און קאָפּל
כ ײַעצדװוירעס האלט שין װידעראמאָל בא אָני
זעצן"י..
דער א כ ט ער בריוו שיידט זיך שטארק אונטער פונעם
איצטיקן וואריאנט,
עֶר הייבט זיך אָן מיט דער פינצטערער בסורע, או
מענאכעם-מענדל דארף זאָגן קאדעש נאָך זײַן מאמען, װאָס
איז געשטאָרבן פון א קימפּעט. שיינע-שיינדל רופט אים
ווידער אהיים צו די קינדערלעך, שילט די יעהופעצער
דאמען מיט זייערע ;בארליאנטן* מיט אים איניינעם, האָט
טײַנעס, לעמײַ עֶר קויפט איר שוין ניט עפּעס, װײַל ,בא
אזא געשעפט, אז מע רײַסט נישט אָפּ מיט געוואלד, האָט
מען נישטיי, ווארפט אים אוף, אז ער איז א לעקיש און
גלייבט אלעמען, לאכט אויס זײַנע ,מעשוגענע" אײַנפאלן
וועגן װערן א וואסילקאָװער גיכטעוו און זאָגט געװיעס, אן
זי װעט אים װײַטער הארפן שיקן געלט אף דער הױצאָע,
שװערט זיך, אז מער װעט זי עס ניט טאָן: זי װעט אים
בעסער אראַפּברענגען ?א לעבעדיקן אָדער א טױטן"
ו זע שאָלעם-אלײכעם. אלע װערק. מאָסקװע,
8, ב. 1, ז. 154 און דעם קאָמענטאר, ז. 519.
אהיים. אין פּאָסטסקריפטום דערציילט שיינע-שיינדל, אז
מענאכעם"מענדל איז בא איר געװען צו כאָלצָם און זײ
זײַנען ביידץ געשטאנען ,באם ראָװ אונטער א דעקטוך,
צװיי דאמעס, ברענען זאָלן זײי, שטייען פון ביידע זײַטן
און מע שלעפּט (אים), די אהער, די אהין, און בא דער
זײַט שטייט דער שאמעס מיט בארליאנטענע אוירינגלעך,
האלט א געקוילעטן האָן אין האנט און שרײַט: ,װײַבער-
לעך! נאט אײַך א פּיפּערנאָטער!..*
אין קאנאָניזירטן טעקסט איז גלײַך פון אָנהײב געבראכט
די געשיכטע מיט דער שװעגערן יענטלס רעכילעס, אז
מענאכעם-מענדל איז אװעק קײין אמעריקע (זע פריער,
דעם פּאָסטסקריפּטום פון צװייטן בריוו, ערשטער וארי
אנט). די דאָזיקע געשיכטע איז דאָ פארברייטערט און פאר-
נעמט קימאט א האלבן בריוו. װײַטער גייט דאָ קימאט די
זעלבע געשיכטע, װאָס אינעם אכטן בריוו פון ערשטן ווא-
ריאנט, אויסער דער בסורע װעגן דער מוטערס טויט. די
טרויעריקע בסורע איז דאָ אריבערגעטראָגן אין דעם
,איקער שאָכאכטי, און שוין מיט א גאָר אנדער אס-
פּעקט. דאָ רעדט זיך װעגן דעם, אז געשטאָרבן איז גאָר
יענטל פון א קימפּעט און מענאכעם-מענדלס ברודער
בערל-ביניאָמין איז געבליבן אן אלמען. אזויארום, נאָך
דצֶר מײַסע, װוּ שיינעשיינדל שיט פעך און שװעבל אף
יענטלען פאר אירע רעכילעס, קומט די יעדיע װעגן יענטלס
פּלוצלינגדיקן טוט און אז בא דער לעװײַע איז שיינע-
שיינדל דאפקע געװען און זיך ,דאפקע אזוי אָנגעװײנט,
אז (זי איז) קוים געקומען א לעבעדיקע אהיים...*
אָט אזוי האָט דאָ שאָלעם:אלײיכעם אינגאנצן פארביטן
די יאָצרעס און געשאפן א גאָר נײַע און מער נאטירלעכע
קאָמיש-טראגישע סיטואציע און קינסטלערישן עפעקט.
דער פריִערדיקער ואריאנט פון דער בסורע, אז מענא-
כעםימענדלס מא מע איז געשטאָרבן פון א קימפּעט
און אז דער טא טע האָט שוין כאסענע געהאט אאװ.,
איז ווירקלעך א ביס? צו האמעטנע.
דער לעצטער בריוו פון דער סעריע ,פּאפּירלעך" איז
שפּעטער שטארק געקירצט: א גרויס אָרט האָט דאָ פאר-
נומען די מײַסע מיט דער באָבע צייטל, ועלכע איז געקו-
מען צו כאָלעם שיינע-שיינדלעןג און געראטן איר פאָרן
געזונטערהייט און גריסן מענדלען. און װי די מאמע האָט
עס פּױיסער-כאָלעם געװוען, אז זי מוז פאָרן נאָך אים אין
יעהופּעץ און ניט שיקן מער קיין געלט. א היפּש אַרט
האָט דאָ פארנומען דער פּאָסטסקריפּטום מיט דער בסורע,
אז .די מאמע זאָל לעבן און געזונט זײַן" פאָרט אויך
מיט איר און אז זי פאָרט אין יעהופעץ ניט מיטן באף
נאָר מיט א באלעגאָלע, קעדיי זי זאָל שוין קענען פארבי-
גיענדיק זײַן אומעטום, זיך זען מיט דער גאנצער מיש-
פּאָכע: אין יאמפּעלע, אין טעטרעװיץ און אין סטרישטש,
און ערשט דערנאָך ,אין דעם שיינעם יעהופעץ, אײַנגעזוג"
קען זאָל דאָס װערן":
אָט די ,פאטריארכאלישעיי שטריכן פון שייגעישיינדל
זײַנען שפּעטער ארויסגעפאלן. דאָס האָט שוין װײַט ניט
אנטשפּראָכן דעם נײַעם קינסטלערישן אספעקט פון דעם
,מענאכעם-מענדליי-בוך.
אין דער סעריע ,מיליאָנען" האָבן מיר שוין די אװטאָ
רישע באצייכענונג אף יעדן בריוול: מענאכעם'מענדל פון
יעהופּעץ צו זײַן װײַב שיינע-שיינדל אין מאזעפּעװקץ",
ו די באָבע צייטל באװײַזט זיך שפעטער אין ,טעװיע
זער מילכיקער".
יי יי אי
ישי עי = פייהייר .ייר
לעזוגאָסי האיעקאָראָ האצנואָ האכאכאָמאָ מאָראס שיינץ-
שיינד?ל שעטיכיע עכבייב (אים קאָל בניי-בייסי")ג.
אין דעם ערשטן בריוו זײַנען שפּעטער פארקירצט און
געענדערט געװאָרן א ריי ערטער. א באזונדערס גרויסע
קופּיור איז געמאכט געװאָרן נאָך די װערטער: ;נאָר די
בראַצקיס זענען עפּעס מיט ניסים ארויסגעשפּרונגען גליק-
לעך". צוליב דער װיכטיקײַט פון דעם דאָזיקן פארקירצטן
טעקסט פאר דער שעפערישער געשיכטע פון שאָלעם-
אלייכעמס װערק, איז קעדײַי צו ברענגען דאָס אָרט אינ-
גאנצן:
;אפּאָנעם, אז סײכ? און פארשטאנד איז פאראן בא
אונדז, און געלט איז טאקע פאָרט בא זײי... און צו אלץ
גליקן באדארף דער גוטעריאָר אונטערטראָגן עפּעס א
שלאק פון זײַן ליבן נאָמען, עֶר איז דײַנס א פרײַנטל,
זאַגט ער, א גלידדגליד-געשװעסטערקינד, ער הײיסט ט {-
װיע דער מילכיקער? ער האנדלט מיט מילכיקס.
האָט ער מיר געהארפט אריינצימבלען די עטלעכע קערבלעך,
זײַן גאנץ פארמעגן, און סאיז אװועק אהין, װוּ דער ליבער
שאבעסקוידעש גייט אװעק, קיין פייטערבארג און קיין
ווארשא. איך האָב געמיינט, אז איך װעל פון דעם דאָזיקן
טעװיען און פון זײַנע זיסע ריד דעם שלאק באקומען!
כידושים זאָג איך דיר, װאָס די פיס טראָגן מיך און װאָס
איך בין נאָך בא אלע געדאנקען! א היפּשע צײַט בין איך
אפילע ארומגעגאנגען װי א צעדולטער, גערעדט צו זיך
אליין; פּייטערבארג, ווארשא, אקציעס, לילעפּוטן, פּוטע-
ווילעוו,. מאלצעוו... נאָר איך האָב מיך מעיאשעו געװען,
װאָס װע? איך דאָ, נאר, פּויע? זײַן, אז איך װעל מיר
נעמען צום הארצן? װי זאָגסטו, עס שטייט דען געשריבן,
אז מע באדארף האפקע האָבן די רייש אלאָפּים? עס לעבן
דען נישט קיין מענטשן מיט א סאך װינציקער? די צאָרץ
איז נאָר, װאָס ס/איז נישטאָ דאָס דרײַערל אף דער הויצאָע!
נאָר אז מע װיל שמועסן צוריק דאָס אײגענע: לעמײַ
כינקיס? כינקיס איז דען נישט געבליבן אָן הויזן און
איז נאָך געװאָרן א בוירייעך אויך? צי, לעמאָשל, אָט איז
א יונגערמאנטשיק ה ע פ מ א ן. אזא יאָר זאָל איך האָבן
װאָס פאר א ,שפּיגעלאנט" דאָס איז! װאָס דער יונגערמאן
האָט איבערגעדרייט מיט פייטערבארג און מיט ווארשא!
װאָס הארפסטו מער, אז סאיז ניט געװען װאָס צו טאָן
אף דער בערזע, פלעג ער מאכן א ,סטאלאזש" מיט זיך
אליין, דאָס הייסט אף אונדזער לאָשן: געקויפט און פאר-
קויפט, געגעבן און גענומען בא זיך אליין. האָט זיך
אױסגעלאָזט, אז פון אלע דרייענישן מיט אלע מיליאָנען
איז ער געבליבן בא די גראָבע קאָנטע-ביכער באשריבן
מיט א סאך ציפערן, און אפן בוידעם ליגן בא אים עט-
לעכע זעק אָנגעשטאָפּט מיט ,סטראָטשנע" דעפּעשן פון
פּייטערבארג און פון ווארשא -- א גאנצער ארכיװ!*
שאָלעם-אלייכעם האָט העם דאָזיקן היפּשן שטיק טעקסט
אינגאנצן שפּעטער ארױסגעװאָרפן. די באגעגעניש פון
: אין דעם דאָזיקן טראפארעט װערן אַפט אין קאנאַן
גופע איבערגעשטעלט אייניקע װערטער (.האצנוע האכא-
כאָמע* און ,האכאכאָמע האצנוע*), דער צושריפט ,עכביב*
איז אויך ניט אין אלע סעריעס פאראן.
2 אין דעם זעלבן 1899-טן יאָר האָט, אגעװ, שאָלעם:
אלייכעם אַפּגעדרוקט אין גיוד* צװיי דערציילונגען פון
זײַן .טעװיע דער מילכיקער*: .א בוידעם* און ,הײַנטיקע
קינדער*. זי ערשטע דערציילונג פון .טעװיען* -- .דאָס
גרױסע געװינס* האָט ער פארעפנטלעכט אין 1895, אין
ספעקטאָרס ,הויז"פרײַנד".
14
מענאכעם-מענדלען מיט טעװיען האָט ער געגעבן דערנאָך
װי א באזונדערע דערציילונג אין זײַן , טעװיע דער מיל-
כיקער"י, און אין גאָר אן אנדער, פא רקערטער סײ
טואציע און סאָציאל-פּסיכאָלאָגישער מאָטיװירונג. איבער-
לאָזן די דאָזיקע באגעגעניש אויך דאָ איז שוין געװען ניט
מעגלעך. אויסער דעם, װאָס דאָס װאָלט געװען אן איבער*
כאזערונג, װאָלט עס װידערשפּראָכן איינס דאָס אנדערע
מיט דער פארקערטער פרינציפּ;עלער און קינסטלערישער
באלויכטונג. מענאכעם-מענדל װי א טיפ און װי אן אויסגע-
האלטענער כאראקטער װאָלט אין דער דאָזיקער טראקטיי
רונג א סאך פארלאָרן. און ניט נאָר מענאכעם-מענדל, נאָר
אויך טעוויע װאָלט געליטן צוליב זײַנע ,זיסע רייד" מיט
מענאכעם-מענדלען. די װײַטערדיקע נעמען און טוּונגען
פון די באשריבענע עלאנטן" אין זעלבן טעקסט
האָט שאָלעם:אלייכעם, װי באװוּסט, שפּעטער אומעטום
אויסגעמעקט און פארביטן אָדער מיט פרעמד"נעמען אָדער
מיט א קורצער פאראלגעמייגערונג,
זײַנען געמאכט 13 קירצונגען.
כטע װעגן
אין דעם
איז שוין
-
אין פופצע טן בריוו
אין איין אָרט איז ארויסג;
דעם, װי מענאכעם-מענדל האָט זיך ,6
וואלדימעקלער קופערפויגל (זי
איין מאָל דערמאָנט געװאָרן אין די פריערדיקע בריוו פון
ערשטן וואריאנט) און זיך באקענט מיט א גרויסן אַדע"
סער מעקלער , פון אימעניעס און װעלדער, רעב לײזער
הייסט ער". אָט דער לײזער מאכט טיליטעל פון דעם
קופּערפויג?, פון װעלכן דער לעצטער איז שוין אמאָל גע"
װאָרן ,אומגליקלעך"י, און דערציילט דעם א גאנצע
מײַסע. אדאנק דעם האָט זיך מענאכעם-מענדל ,ארומגעי
זען", אז ,װעלדער איז ניט פאר אים", און זיך גענומען
צו ;אן אנהער געשעפט, צו זאװאָדלעך".
אין זיב עצ עטן בריו וארפט שאָלעם:אלייכעם
ארויס אזוינע ערטער, װאָס פארשװעריקן דעם גאנג פון
דעם סיפּעריהאמײַסע מיט , זײַטיקע" זאכן. אין דעם דאָז
זיקן בריוו איז נאָך קעדײַ אויסצוטיילן די ענדערונג פון
דעם ,, איקער-שאָכאכטי": ,װייס איך װאָס? ציִעניזם? דאָקי
טאָר הערצל! אויך מיר א געשעפט!?.
אין דער ערשטער אויסגאבע, אין דעם ,יוד", איז דאָ
געװען א ביס? אנדערש:
,װייס איך װאָס? ציִעניזם, דאָקטאָר מאנדעלשטאם! א
נעכטיקער טאָג!.. מע האָט מיר צוגעזאָגט אנטלײַען א
ייִדיש ביכל װעגן ציַעניזם; אז איך װעל איבערלייענען
דאָס ביכ?ל, װעל איך דיר ארויסשרײַבן אלצדינג באאריי
כעס".
װי מיר זעען, האָט אינעם ערשטן ווארזאנט מענאכעם-
מענדל נאָך געהאט דעם אינטערעס צו ביכלעך װעגן ציְצי
ניזם, צום דאָקטער מאנהעלשטאם אאוו.
אין קאנאָן איז שוין מענאכעם-מענדל װײַט פון די
דאָזיקע אינטערעסן: ,אויך מיר א געשעפט!"
אין דעם דר ײַיאודצװאנציקסטן בריו זײַנעף
אויסער די אלגעמיין-כאראקטעריסטישע קירצונגען, צוי
גאָבן און קלענערע ענדערונגען, פאראן דרײַ אפסנײי אָנ
געשריבענע גרעסערע שטעלן, װאָס פארבײַטן דאָס פאר-
קירצטע און טראָגן ארײַן נײַע מאָטיװן און ניואנסן אין
דעם געשילדערטן. ס'איז גענוג צו ברענגען איין אָרט,
דעם סאָף פונעם בריוו, װי ער איז געווען פריער, אָנהײבנ-
דיק פון די װערטער: ,די װעלט מאכט געשעפטן און
פארדינט געלט":
;נו פרעג איך דיך, קען ניט צעזעצט װערן די גאל?
גוואלד, ריבוינע-שעל-אוילעם, בין איך דען נישט אזא
40חס
מענטש װי אלע? מיט װאָס בין איך ערגער, לעמאָשל,
פון אבראמזאָנען? איך האָב, דאכט מיר, אויך געלערנג
אין א כײידער װי ער, פונדעסטװעגן האלט אבראמזאָן א
קאָנטאָר אף ניקאָ לײַ עװסקע, אומעטום אין אלע
בענק איז עֶר פול. װוּ ערגעץ א מעקלער, קריכט ער צו
אבראמזאַנען (ס'איז גאַר א סװאָרע, אז ער ציט איצט א
בריק אף אקציעס פונהאנען קיין ווארשא!). און איך, מע-
נאכעם-מענדל, באדארף ליגן ערגעץ אין א לאָך, זײַן אין
געפענקעניש, באהאלטן זיך גאָר פון פּעטש! איך זאָג דיר
דעם עמעס, איך בין שוין טאקע אָפּגעװױנט געװאָרן פון
צו זיצן אף איין אָרט, מאכמעס דער קאָפּ טראָגט מיר
אהין, אין די גרויסע געשעפטן, אין די מיליאָנען ארײַן,
איך װעל גאָר אראָפּ פון זינען אָדער איך װעל מיר א
מײַסע אָנטאָן! א שטיקל גליק, װאָס איך האָב כאָטש דער
טאפּט עפּעס א ביכל, זיץ איך און לייען. דאָס ביכ? האָט
געמאכט א שלאק פון זײַן ליבן נאַמען, ער הייסט שאָלעם-
אלייכעם; ער באשרייבט דאָרט טאקע די היגע בערזע מיט
אלע היגע לײַט און מיך אויך בעסויכעם): מיט
אלע פּישטשעװקעס, גלײַך װי ער איז געװען דערבײַ, און
מאכמעס איך בין פארנומען מיטן לײיענען און האָב קיין
צײַט ניט, מאך איך דאָס בעקיצער; איםיירצע-האשעם
אינעם אנדערן בריוו װעל איך דיר ארױיסשרײַבן אלצדינג
באאריכעס, לעסאטע לאָז גאָט געבן מיט געזונט און מיט
האצלאָכע; גריס די קינדער און איטלעכן באזונהער גאָר
פרײַנטלעך,
מימעני באאלייך מענאכעם-מענדל",
אָט אזוינע ערטער, װאָס טראָ ביסל א לאָקאלן,
קימאט אװטאָביַאָגראפישן כאהאקטער, װערן דאָסראָוו פאר-
קירצט (פארגלײַכט מיטן באװוּסטן סאָף פונעם קאנאָן).
דער פי ריאון-צװאנציקסט ער בריו פארמאָגט
א רײ אק טיװע ענדערונגען. אויסער די אלגעמיינע
קירצונגען, א גאָר אנדערן פּאָסטסקריפּטום, װאָס איז
פארבונדן מיט דער נײַער ענדערונג פונעם פריִערדיקן
כריוו פון מענאכעם-מענדלען. אין דער אלטער אופלאגץ
איז אין דעם פּאָסטסקריפּטום דאָ געװען, אין א פא ר-
כרײ טערט ער פאָרם, דער באװוּסטער פּאָסטסקריפ-
סום פונעם וווצא בריוו פונעם קאנאַן.
אָט װי אין דער עֶרשטער אופלאגע האָט עס אויסגעזען:
;װאָס דו שרײַבסט מיר, אז דו לייענסט ייִדישע מײיסע-
ביכלעך מיט שיר-האמײַלעסן, איז דאָס בא מיר פון די
קליינע בסורעס; קארג װאָס דו האָסט צו טאָן מיט ליג-
נערס און מעשוגאָיִם אף דער בערזע, מיט שלעפּערס,
מעכאברים, לידלמאכערס און מײַזנטרײַבער אף דער אכ-
סאניע, באדארפסטו נאָך לייענען אקעגן נאכט מײַסעס,
װאָס מע קען איבער זיי אראָפּ פונעם זינען. אָט האָט זיך
ערשט ניט לאנג פארלאָפן בא אונדז א מײַסע, די װעלט
גייט מיט דעם כאָדאָראָם! לייװי ייִצכאָק-מײער מעשולעמס
האָט א טאָכטער שפּרינצל, געװען א געזונטע מיד, אן
אײַזערנע, שוין אפילע א ביסל אן איבערגעוואקסענע, נאָר
זייער א געראָטענע. האָט זיך צו איר פארנאדעט א מו-
כער"ספאָרימניק, װאָס טראָגט ארום איבער די הײַזער
מײַסעיביכלעך אף פּראָצענט, האָט זיך נעבעך שפּרינצל
צוגעכאפּט צו די דאָזיקע מײַסע-ביכלעך עפעס פון איינעם
א שײַקעװיטשן זאָגט מען, און זי האָט זי דורכ-
געלייענט, זאָגט מען, א שטיקלעך הונהערט, אָהער ק"ן
אזעלכע ביכלעך, איז זי געװאָרן נישט פאר מיר געחאכט
עפּעס אזוי װי צעמישט; זי רעדט מיט א מעשונע מאָדנע
-+
++
2
ן א רעמעז אף דער קאַמעדיע ,יאקנעהאָז".
לאָשן
שטיי
בעט
אלץ אזעלכע װערטער, װאָס מע קען ניט פאר-
; זי זאָגט, אז מע רופט זי ניט שפּרינצל, נאָר ,לי-
ע* און זי קוקט ארויס אלע מינוט, אלע רעגע, א
קומט עפּעס איינער, װאָס מע רופט אים דס
ר אדאָלף", און גאנװעט זי ארויס דורך א פענצטער.
היט מען זי... זי קען זיך אװעקשטעלן מיטן פּאָנעם צו
דער וואנט און ריידן מיט זיך אליין דרײַ שאָ אפן זייגער.
נעכטן בין איך געװען בא איר, געזעסן, געשמועסט: אָט
רעדט זי, דאכט זיך, צו דער זאך, װי א מענטש, פּלוצעם
הײיבט זי זיך אוף און זינגט א לידל (איך געדענק איט-
לעכס װאָרט):
יי א :
5
אַטאָ
ליבע
,א פײַער פון ליבע טוט ברענען אין מיר,
דײַן טאלי, דײַן מינע, דײַן גאנצער פאסאָן,
און װיל איך דיך זען, א קלער טאָן פון דיר, --
הייבט מיר אָן װיי טאָן דער אייבערשטער צאָן!.*
א מאַשל, שטראם-גראם מאך מיר א לאָקשנברעט! גאָט
איז מיט דיר, זאָג איך, שפּרינצל, װאָס רעדסטו דאָס?
,ס/איז דען איך, מאכט זי, דאָס זאָגט גאָר דער ליבער
אדאָלף צו מיר, -- צו מיר, --- צו מיר, זײַן איינגעל, זײַן
שאץ, זײַן ליבסטע ליזאבעטע!..* נו, פרעג איך דיך, מענדל,
זאָל ער נישט האָבן א װיסטן סאָף, אָט דער שײַקעװיטש
מיט זײַנע שיר:האמײַלעסן?! איך שיק דיר דאָ עטלעכע
קערבלעך אף הױצאָעס. איך האָב גענומען באם טאטן, די
מאמע זאָל ניט װיסן, און זאָג דיר דאָס ? עצ טע מאָל:
װאָס ס'איז געװען, איז פארפאלן; גענוג דיר שוין צו הו-
ליען, טו א שפּײַ אף דעם װיסטן פינצטערן יעהופּעץ מיט
אלע דאָרטיקע סאָכרים, מיט זייערע מיליאָנען, מיט די
מעקלערס, װאָס טהאסקען, מיט די גילדענע געשעפטן, מיט
די ליגנס, און מיט אלע זייערע גליקן, מיט די מעשוגאַיִם,
שלעפערס, מעכאברים, לידלמאכערס און קום צו פאָרן
אהיים צו דײַן װײַב און קינזער און צו דײַן שװער און
שוויגער. ,,זײַ א מענטש, זאָגט די מאמע, װעסטו עסן אין
סוקע", און לאָז שוין זײַן דאָס דאָזיקע בריװל מײַן
לע צ טע ר בריוו צו דיר --- אָמײן סעלאָ*.
אין דעם דאָזיקן פּאָסטסקריפּטום פילט זיך נאָך שטארק
דער פּאטאָס פון , שאָמערס מישפּעט".. דאָ איז אפילע
אָפן דערמאָנט דער נאָמען ,שײַקעװיטש". אין קאנאָן
רעדט זיך בלויז װעגן א פּאַשעטן מױיכער:ספאָרימניק,
װאָס טראָגט ארום איבער די הײַזער מײַסע-ביכלעך און
ראָמאנען אף פּראַקאט.
דער בריוו ,עס פידלט נישט" און ,א בעקאַװעדע פּאר-
נאָסע* האָבן אן אנדער אדרעסאט. זי זײַנען ,בריװ פון
מענאכעם-מענדלען צו שאָלעםאלייכעמען". אויסער דעם
זײַנען זײי פארעפנטלעכט שוין נאָך דעם, װי עס זײַנען
געדרוקט געװען די מענאכעם-מענדלשע צװײי בריו: ,װאָס
טוט מען?* (צװיי בריוו פון מענאכעם-מענדלען צו שאָ-
לעם-אלייכעמען און שאָלעם-אלייכעמס אן ענטפער) און
, בעכיפּאָזן" מיטן זעלבן אדרעסאט.
די סעריע ,עס פידלט נישט* (,מענאכעם:מענדל א
שאדכן) איז אזויארום כראָנאָלאָגיש פארבונדן מיטן איג-
האלט פון די פ ריִערדיקע בריוװ, און דאָס האָט
ארופגעלייגט א באזונדערן שטעמפּ? אף איר אינהאלט און
אויסזען, און דעריבער איז זי אזוי װײַט פונעם קאנאָן
;עס פידלט נישט", װאָס איז איצט ארײַנגעפאלן אין א
גאַר אנדערן קאָנטעקסט, -- צװישן ,א בעקאָװעדע פּאר-
נאָסע* און ,שלים-שלימאז?", אין דער צײַט, װען די
דערמאָגטע פּריִערדיקע בריװ זײַנען אינגאנצן
ארויסגעפאלן פונעם ,, מענאכעם-מענדל"-בוך.
149
דער ערשטער װאריאנט פון ,עס פידלט נישט" איז
געדרוקט אין זעקס צײַטונגסינומערן און האלט 25 גרויסע
קעלערס, -- קימאט אין צװײי מאָל מער, װי דער קא"י
נאָן, װעלכער באשטייט פון א יי ן בריוו. די ערשטע אויס-
גאבע פארמאָגט דעם גאנצן , רעקװויזיט" פון דעם איצטיקן
,עס פידלט נישט". דאָ איז פאראן אָשער דער װעלט-
שאדכן, דאָס צעטל פון די שידוכים (עמעס, אינגאנצן אן
אנדער צעטל און פארלאָרן האָט אים, בעמכילע, אַשער
אליין). סאַניטשקע איז דאָ די טאָכטער פון דעם א לטן
מעיוכעס און ניט פונעם אופגעקומענעם גװיר, און עס
ווערן ;אויסגעפירט" צװיי שידוכים: איין מאָל -- פון צװײ
קאלעס, א צװײט מאָל -- פון א גאָרוש מיט א גרושע.
אף דער לעצטער כאסענע קומט צו פאָרן דאָס װײַב פונעם
,גאָרוש", די כאסענע פארענדיקט זיך מיט א סקאנדאל,
מענאכעם-מענדל װערט ארעסטירט און מע ברענגט אים
אהיים מיטן עטאפ.
די נײַע סעריע בריװלעך האָט זיך אָנגעהױבן דרוקן
און פארענדיקט אין 1913 (אפּרעל--נאָיאבער) אין וואר-
שעװער .הײַנט" אונטערן טיטל: ,,בריוולעך פון מענאכעם-
מענדל צו שינע-שיינדל זײַן װײַב, איבערגעגעבן פון
שאָלעם אלייכעם".
דאָס זײַנען 45 (לויטן , שאָלעם-אלייכעם-בוך" -- 246)
גאָר נײַע בריוו פון מענאכעם-מענדלען צו שיינע-שיינדלען.
די בריוו בארירן א ריי אקטועלע געשעענישן און פא-
סירונגען פון יענער צײַט אין אײראָפץ און אמעריקע,
פארמאָגן א סאך אװטאָביָאָגראפישע שטריכן. אין די גע-
זאמלטע װערק -- ניט ארײַנגענומען.
די דאָזיקע סעריע קאָן מען, פארשטייט זיך, ניט פאר-
גלײַכן לויט איר קינסטלערישער קוואליטעט מיטן מאָנוד
מענטאלן , מענאכעם-מענדלי-בוך, מע דארף אָבער זיך
דערמאָנען שאָלעםזאלייכעמס ארױיסזאָגונג, אז ער ,ארבעט
שטענדיק לישמאָ... און האָט ליב די ארבעט בעכאָל לצ-
װאָװױי אובעכאָל נאפשוי, און יפל מע זאָל אים צאָלן --
א סאך באצאָלט זיך ניט -- איז איטלעכער קאפּיטל פונעם
ראָמאן (דאָ גייט א רייד װעגן ,,בלוטיקן שפאס", װעלכן
ער האָט געדרוקט קימאט אין איין צײַט מיט די בריו),
װאָס באלמאכשאָװעס רופט אָן טאנדעט, איבערגעארבעט
געװאָרן מינדסטנס צען מאָל און מענאכעם-מענדלס א
בריוו ווערט איבערגעשריבן און איבערגעלײַטערט מער װי
0 מאָל* (פון א בריוו צו דינעזאָנען).
וועגן שאָלעםזאלייכעמס ארבעט אף זײַנע װערק ביכלאל
קאָן מען זיך אויך דערװיסן פון זײַנע פילצאָליקע בריו
צו פּינוסן.
;אין יאָר 1931, -- שרײַבט מאקס עריק אינעם דער-
מאָנטן ארטיקל, -- האָב איך אפן סמאך פון שאָלעם-
אלייכעמס בריוו צו זײַן איבערזעצער אין רוסיש דר, פיי
נוס געקאָנט דאָקומענטירן יענע גרויסע און טאָגטעגלעכע
ארבעט, װאָס שאָלעםזאלייכעם האָט אין מעשעך פון יאָרן
(1910--1913). געפירט באם צוגרייטן צום דרוק און קאָנ-
טראָלירן די דוסישע אויסגאבעס פון זײַנע װערק (,שאָ-
לעם-אלייכעם און זײַן איבערזעצער". מינסקער ,צײַט-
שריפט", ב. 5), און א שלאל קינסטלערישע מי האָט שאָ
קעם-אלייכים ארײַנגעלייגט אויך באם פעסטשטעלן דעם
ענדגילטיקן קאנאָנישן טעקסט פון זײַן גרעסטן מײ-
סטער-װערק, פון ,, מענאכעם-מענדלען"ג.
די נייע סעריע בריוו איז מער נאַענט, לוט איר כאראק-
טער און אויפן פון שרײַבן, צו די ער ש ט ע ואר;אנטן
פונעם קאנאָניזירטן , מענאכעם-מענדל"י, און עפשער דערי
פאר טאקע זײַנען אייניקע שרײַבער און קריטיקער, װי
מיר װוייסן עס פון שאָלעם-אלייכעמס בריוו צו דינעואָנען
און אנדערע קװעלן, געווען ,, געשטימט" קעגן דער דאָזיקער
נײַער סעריע. זיי האָבן מוירע געהאט, אז שאָלעם:אלייכעם
װעט ,קאליע מאכן" זײַן ,מענאכעם-מענדל", וועלכן מץ
טאָר שוין מער ניט ,טשעפּען".
שאָלעם:אלײכעם. אליין האָט אָבער געהאט אן
אנדער מיינונג. ער האָט געהאלטן, אז ,דער איצטיקער
,מענאכעם-מענדליי, װאָס דרוקט זיך אין ,הײַנט", איז ניט,
שטעלט אײַך פאָר, אזוי לצשצם גאזצט,
עס װערט געשילדץ
דאָ איז ער אויך
קאָפּ, דער זעלב
און פאציפיסט, }
דער זעלבער פּליער, דער זעלבער היץ-
ר אידעאליסט, דערצו נאָך א הומאניסט
5
א ;ייַדײ, און װאָס איר װילט
+-
!=
שי יש
ווער װייסט, עפשער האָט שאָלעם:אלייכעם נאָך
דורכצומאכן די זצלבע ארבצט איבער די
װי ער האָט עס געטאָן מיט זײַן ע ר ש טן
כעם-מענדל"? ליידער, איז עס שוין געװען
ערשטער װעלט-מילכאָמע, װען עס האָבן זיך / אָנגע
הויבן שאָלעםאלייכעמס לעצטע ואנדערונגען איבער
שטעט און לענדער... נאָר אויך אין דעם צושטאנד זײַנען
די דאָזיקע בריוו אינטערעסאנט מיט דער אקטועלער פאָי
צײַט, מיט דער שפּרודלדיקער עכט-שאַלעם-אלייכעמישער
סאטיריש-הומאָריסטישער אינטערפּרעטאציע פון די גע
שעענישן. די טעמעס פון די בריוו רופן זיך אָפט איבער
מיט די קאָרעספאָנדענציעס, טעלעגראמעס און ארטיקלצן,
ועלכע זײַנען געװען געדרוקט אין דער זעלבער צײַטונג,
אזוי, לעמאָשל, איז װעגן דעם סענסאציאָנעלן שטרײַק פון
די ייִדישע שרײַבער אין אמעריקע, װעגן ועלכן שאָלעם-
אלייכעם רעדט אין זײַן ערשטן בריװ, געװען מיט א
קורצער צײַט צוריק געדרוקט א קאָרעספּאָנדענץ פון ניוי
יאָרק אין דער זעלבער צײַטונג. דאָס זעלבע װעגן דער
מילכאָמע אף די באלקאנען, װעגן ציעניסטישן קאָנגרעס,
וועגן בײיליס-פּראָצעס אאוו. אלץ װערט גלײַך אָפּעראטיװ
אופגעכאפּט און קיגסטלעריש אונטערגעטראָגן אין די בריוו
פון מענאכעם-מענדלען צו שיינע-שיינדלען.
די דאָזיקע בריוו האָבן א גרויסע זצלבשטענדיקע דער
קענטעניש-װערט ניט בלוין פאר יענע אאָרן, נאָר אויך
פאר אונדזער צײַט,
ליטישער און געזעלשאפטלעכער טעמאטיק פון יענער
! זש. ,שטערן", 1935, נומ. 8, ז. 83.
2 זע כ. נאדעל,, י. מיטלמאן ,שאַלעם:אלײכעמס
ניט צונויפגענומענע בריװ". אין בוך ,שאַלעם-אלײכעם.
זאמלונג קריטישע ארטיקלען". קיִעװ, 1940, ז. 275.
לייענעף שרײַבן אונדז
כאַשעווער כאווער רעדאקטאָר!
איך בין א געבויהענע פון וילנע. װען די היטלעריסטן
האָבן זיך ארײַנגעריסן אין שטאָט, האָבן זיי גלײַך אוועק-
געפירט מײַן מאן, און איך בין געבליבן אליין מיט א
צװיײיאָריק קינד אף די הענט, אָן א קאָרעװ, אָן א גויצל.
די ערשטע מענטשן, װעלכע האָבן מיר אויסגעשטרעקט
א האנט פון הילף און װידער אופגעװעקט אין מיר דעם
כיישעק צו לעבן, געטאָן אלץ, קעדיי ראטעװען מײַן קינד
ריטע, זײַנען געװען דאָס ליטװישע פּאָרפאָלק יאָנאס און
סטאסיע רוזגיס. װען מע האָט די װילנער ייִדן געטריבן
אין געטאָ, האָט מען מיך מיט מײַן מיידעלע פאריאָגט אין
דער לוקישקער טפיסע, דערנאָך קיין פּאָנאר. לויט א
גליקלעכן צופאל איז מיר מיט מײַן טאָכטער געלונגען
אנטלויפן פון דאָרטן. נאָר -- װוּהין לויפן? קיין אנדער
וועג, אויסער דער געטאָ, איז ניט געװען
יאָנאס און סטאסיע רוזגיס האָבן, מיט דער הילף פון
דער פוילישער דאָקטערשע הראבאָוועצקאיא, אײַנגעאָרדנט
מײַן קינד אין א שפּיטאָל, שרײיבנדיק אין דער אנקעטע,
אז ריטע אין פון דער קאראימישער נאציאָנאליטעט. באם
אריבערטראָגן דאָס קינד אין שפּיטאָל איז אונדז אויסגעקו-
מען צו קריכן אונטער די רויַנען פון א צעבאַמבירט הויז.
מיר האָבן אָנגעטראָפּן אף עטלעכע פוילישע ארבעטער,
וועלכע האָבן אויך אונדז מיטגעהאָלפן.
פון שפּיטאָל האָט מען ריטען געמוזט אינגיכן צונע-
מען, װײַל מע האָט דאָרט אָנגעשמעקט, אז זי איז א ייִדיש
קינד. מיר האָבן זיך אופגערעדט מיט דער רוסישער
מישפּאָכע יאקובאָווסקי, װעלכע איז מאסקים געװען צו
נעמען זי צו זיך.
גראָד צו יענער צײַט האָט זיך אָנגעהויבן די ליקוויהאציע
פון געטאָ. אויך דאָס מאָל זײַנען מײַנע רעטער געװען
די רוזגיסעס. זיי האָבן אויסגעפונען פאר מיר א באהעל-
טעניש -- א ,מאלינע". דאָס איז זײיער א קליין שפּײַן-
אלקערל, װוּהין הער ארײַנגאנג איז געווען פארשטעלט מיט
א שראנק. און שטעלט אײַך פאָר מײַן פרייד, װען איך
האָב אין דער זעלבער ,מאלינע" געטראָפן אויך מײַן
טעכטערל!
דריטהאלבן יאַר בין איך מיט ריטען אָפּגעלעגן אין דער
,מאלינע? -- בוכשטעבלעך אָפּגעלעגן, קימאט אָן באווע-
גונג. שפּײַז פלעגן אונדז ברענגען די רוזגיסעס. זיי פלעגן
מיט גרויסע שװעריקײַטן אײַנקויפן פּראָדוקטן פאר
ספּעקולזאטיווע פּרײַזן אפן שווארצן מארק.
װען די געטאָ איז שוין געװען ליקװידירט, בין איך,
װעמען מע האָט לויטן אויסזען געקאָנט האלטן פאר א
פויקישער פרוי, צום ערשטן מאָל ארויס אין גאס. נאָך
פיל מי האָט זיך מיר אײַנגעגעבן צו קריגן ארישע דאָקו-
מענטן. יאָנאסעס א פרײַנט פקעגט מיר ברענגען די טעקסטן
פון פלוגבלעטלעך פאר די פּארטיזאנער, און איך פלעג
זײ מיט גרויס פרײיד איבערשרײַבן אף דער רוסישער
שרײַבמאשינקע.
צ 1
לעבן װעל איך ניט פארגעסן אָט די גוטהארציקע ליטװישע
מישפּאַכע רוזגיס, װעלכע האָט אין די פינצטערע יאָרן
פונעם היטלעריזם געראטעװעט פיל ייִדן
איך בעט אײַך, געערטער רעדאקטא
בריוו אין , סאַװעטיש היימלאנד". זאָל
ו
פּאַָכע רוזגיס װיסן צענדליקער טויזנטע
ליזע שטשעדראָוויצקאיא-אײַזנבערג
ניריאַרק, 1475 װיטע-פלאץ, 52.
כאָשעווער כאווער רעדאקטאָר!
איך באגריס פון פולן הארצן דעם זשורנא? , סאַװעטיש
היימלאנד" דערמיט, װאָס ער האָט פארעפנטלצכט אזא
װיכטיקן מאטעריאל, װי דאָװיד דלאמאנט
דעם אָנטײל פון סאָװעטישע ייִדן אין דער פראנצויזישץ
רעזיסטאנס. זייער אינטערעסאנט איז אויך די צוגאַבלעכע
מיטיילונג פון באָריס כײַעס װעגן זײַן שװ :
װאָס איז פאר איר אָנטײל אין דער פראנצויזישער װיד;
שטאנד-באוועגונג באלוינט געװאָרן דורך
שאפט פון דער רעזיסטאנס מיטן פּארטיזאנישן אַרדען ,א
קריגס-קרייץ מיט א זילבערנעם שטערן".
איך האלט פאר נייטיק צוגעבן דאָ װעגן דעם קאָנאָטאָ-
זֶח גארויהל 6יוי
ס ארט מט 1
פּער ייִדן מיכאָעל (מישע) האפט, װעלכער איז געװען אן
אקטיווער אָנטײלנעמער אין דער פראנצויזישער װידער:
ן
שטאנד-באוועגונג. לויטן אוקאז פון פּרעזידיָום פונעם
אויבער-סאַװעט פון פססר פארן 18 נאָיאבער 1965 אי
צוזאמען מיט נאָך פינף סאָװעטישע מענטשן, װעלכע האַבן
בייס דער גרויסער פאָטערלענדישער מילכאָמע געװוינט
אין אויסלאנד און דאָרט געקעמפט קעגן העם היטלעריס-
טישן דײַטשלאנד, באלוינט געװאָרן מיט דער מעדאל , פאר
שלאכט-פארדינסטן".
=
:
-+
מישע האפט איז מײַנער א נאָענטער כאװער. צוזאמען
מיט מיר איז ער געװען א פרײװיליקער אין דער איג-
טערנאצ;אָנאלער בריגאדע, װאָס האָט אָנטײלגענומען איגעם
בירגערקריג אין שפּאניע. ער איז א געבוירענער פון קאָ-
נאָטאָפּ. אין עלטער פון 13 יאָר האָט מען אים אװעקגע-
פירט קיין פּאלעסטינע. װען עס איז אױסגעבראַכן דער
בירגערקריג אין שפּאניע, איז ער גלײַך אװעקגעפאָרן
אהין. נאָכן בירגערקריג איז ער מעגולגל געװאָרן אין
פראנקרײַך, װוּ מע האָט אים אינטערנירט און אָפט ארי-
בערגעװאָרכן פון איין קאָנצלאגער אין א צװײטן. דעם
2 אפּרעל 1941 האָבן פהאנצויזישע זשאנדארמען צוגענומען
אים פונעם לאגער , גורס" און אװעקגעשיקט אפן פראָנט,
אין די טיילן פון צוואנג:ארבעט. האפט איז אנטלאָפן פון
זײַן טייל און איז ארײנגעטראָטן אין דער רעזיסטאנס, װוּ
ער איז געװאָרן איינער פון די אקטיווע אָרגאניזאטאָרן פון
פּארטיזאנישע טיילן און באזונדערס פיל אופגעטאָן אין
פּראט פון ראטעװען די סאָװעטישע קריגסגעפאנגענע.
1417
איצט װוינט מישע האפט אין קאָװנע, װוּ ער ארבעט אין
א פוטער-ווארשטאט און פילט זיך גליקלעך, װאָס די סאָי
זועטן-רעגירונג האָט אָפּגעמערקט זײַנע פארדינסטן.
א. געלמאן
נאָװאָמאָסקאָוסק, טולער געגנט.
טײַערע כאויירים פון רעדאקציע!
איך מיין, עס איז צײַט, אז מע זאָל אף די שפאלטן פון
,סאָװעטיש היימלאנד" הערן אָפּטער די שטים פונעם לײיי
ענער. איך דערמאָן זיך די װערטער פונעם פּוילישן דרא-
מאטורג סטאניסלאוו פּשיבישעװוסקי: ,יעדער באװוּסטזי-
ניקער לײעגער איז דער מיטשעפער פון מײַנע װערק".
זײיער א ריכטיקער גצדאנק,
איך גיב א קוק אף מײַן ביכער-שראנק און זע א לאנגע
דיי בענדער , סאָװעטיש היימלאנד". אין זיי ליגט א שלא?
פיליאָריקע מי פון געניטע װאָרט-מײַסטערס. נאָר איך בין
א לייענער, און װי יעדער לייענער -- א ביס? אן עגאָיִסט.
מיך אינטערעסירט מער מײַן ציל -- זעטיקן מײַן
גײַסטיקן אומרו.
צי גיט זיך מיר אײַן, לייענענדיק , סאָװעטיש היימלאנד",
צו זעטיקן אים?
איך װעל אָנהײבן פון דער דיכטונג. פאראן לידער מיט
א שיינעם ריטם, א שיינער שפּראך, נאָר זיי שװעבן אין
די הימקען און זײַנען אָפּגעריסן פונעם ?עבעדיקן לעב
זי שפּאנען, אויב מע מעג זיך אזוי אויסדריקן, אף שפּיל-
קע-קנאפק. װאָס האָב איך פון אזא ליד, כאָטש זי איז אָנ-
געשריבן לויט אלע פאָצטישע געזעצן? איך לײען זי מיט
האנאָע, נאָר איך פארגעס זי טייקעף. מײַן אומרו זעטיקט
זי ניט.
איך װיל דערמיט ניט זאָגן, אז אזעלכע לידער זײַנען
פאראן א סאך אין ,סאָװעטיש היימ?אנד". ניין, די מער-
הײַט ?ידער, װועלכע איך קייען אין זשורנאל, גיבן א צופּ
באם הארצן, זי באגײַסטערן און פארגעדענקען זיך אף
קאנג. פון זיי װוער איך, דער לעזער, בעעמצס, װי פשיבי-
שעווסקי זאָגט, א מיטשעפער. נאָר עס װילט זיך, אז אל
לידער זאָלן זײַן אזעלכע.
מײַן באליבטער זשאנער איז די פּראָזע. צי באפרידיקט
מיך די פּראָזע פון ,סאָװעטיש היימלאנד"? צי זעטיקט זי
מײַן אומרו? יאָ, נאטירלעך, נאָר איר כיסאָרן אין דאָס,
זאָס זי איז אָפט צופי? געװענדט אינעם אָוואר,
מע שרײַבט א סאך װעגן דעם שוידער פון מילכאָמע-
צײַט -- דאָס איז גוט. מע װי? באקאנען די לייענער מיטן
אנטיפאשיסטישן קאמף אין יענע יאָרן -- װער קאָן קעגן
דעם דערװידערן? דעם אױבנאָן דארף אָבער פארנעמען
דאָס הײַנטיקע לעבן --- זײַן פרייד און אומרו, זײַנע זוניקע
און שאָטנדיקע זײַטן. זאָל דער ייִדישער שרײַבער װערן
אן אָפּטער גאסט אין זאװאָד, אין הער פאבריק -- ער
װעט דאָרט געװיס טרעפן ייִדישע ארבעטער, וועלכע גארן
צו זען אים, שמועסן מיט אים, װערן, װי געזאָגט, , זײַנע
מיטשעפער". זאָל ער קומען אין קאָלװירט, אין סאָװירט --
ער װעט אויך דאָרט טרעפן ניט װײיניק ייִדישע האָרעפאש-
ניקעס.
מיר האָבן אין א ריי נומערן ,סאָװעטיש היימלאנד" זיך
באקאנט מיט דעם שרײַבערס לאבאָראטאָריע. ס'איז צײַט,
או דער שרײַבער זאָל זיך באקאנען מיט דעם לײיענערס
148
,לאבאָראטאָריע". ער װעט דאָרט טרעפן
װעלט, א פולע מיט שטורעם און אומרו.
א ברויזיקע
מוישע אראָנפעלד
ווילנע, נאצינינקו"גאס, 13, דירע 3,
טײַערער ,סאַוועטיש היימלאנד"!
אין מינסק לעבט אן אלטער פאָלקס-לערער מוישע גא"
ליק, װאָס איזן סאָף דעקאבער 1965 אלט געװאָרן 90 יאַר.
מוישע גאליק איז א געבויהענער פון איהומען (הײַנט
טשערווען). זײַן פאָטער איז געװען א בלעכער. אלס לערער
האָט דער יוביליאר געארבעט 60 יאָר. ער איז באלוינט
מיט צװויי לענין אָרדענס, מיט די טיטלען ,פאָלקס-לערער
פון דער װײַסרוסישער ססריי און ,אויסגעצייכנטער לערער
פון דער רעפּובליק".
אין עלטער פון 77 יאָר איז מוישע גאליק
פּערסאָנעלער פּענסיאָנער. נאָר אויך ביז
אן אקטיווער געזעלשאפטלעכער טוער.
איך דערצייל דאָס אלץ, קצדיי מוישע
זאָל א קלונג טאָן אין דער װעלט.
געװאָרן א
איצט איז ער
גאליקס נאָמען
מאָרדכע ליפשזיץ
מינסק.
טײַערע רעדאקציע!
דערלויבט מיר { ,,סאָװעטיש
היימלאנד" די זייער פרוכטבארע א לעכע טעטי"
קײַט פון איינעם פון מוישע גענצ"
לער. אָט דעם שוין גאָר נ וענטשן, נאָר זייער
ענערגישן, פול מיט יוגנטלעכן בר יו קעד יכ זייער גוט
אין אָדעס. באזונדערס איז ער
װוינער פונעם אָדעסער ארבעט/ = א א יי וי
מוישע גענצלער װוינט). אין יעדער צײַט פון יאָר -- סײַ
פרילינג, סיי זומער, סײַ הארבסט און װינטער -- קאָן מען
אים טרעפן אין גאס מיט א בינט? צײַטונגען אונטערן
אָרעם -- שטענדיק אין א גוטער שטימונג, גרייט אופ-
מערקזאם אויסצוהערן אייך. דאָס װיכטיקסטע, װאָס עֶר
כאפּט אוף מיט זײַן געניטן אויג, באשרײַבט עֶר גלײַך.
מיר לייענען אָפט מיט אינטערעס זיינע קורצע, לאקאָנישע
און אינהאלטסרייכע נאָטיצן אין פארשיידענע צײַטונגען.
אין מוישע גענצלערס פּערזענלעכן ארכיוו איז פאראן א
סאך בריו פון אָנגעזעענסטע שרײַבער, קינסטלער, אר"
טיסטן, געלערנטע און געזעלשאפטלעכע טוער. צװישן
זי -- פון מ. גאָרקי, װ. מאיאקאָװוסקי, אי. ערענבורג,
מ. רילסקי, פונעם אקאדעמיקער באקשיליעוו, פּראָפּעסאָר
?עפּעשינסקאיא, פאָלקסזארטיסטן פון פססר יאבלאָטשקינא
און קאָזלאָװסקי. פאראן אין דעם ארכיוו אויך אן אוניקא-
לער פאָרטהעט פון װו. אי. לענין, געצייכנט דורכן פאָלקס-
קינסטלער פון פססר פ. וואסיליעוו. דער קינסטלער האָט
העם פּאָרטרעט געשענקט דעם כ' גענצלער מיט אזא אופ-
שריפט: אדעם כאָשעװן אלטן אָדעסער ארבקאָר -- דעם
כאװוער גענצלער. פּ. וואסיליעוו. אָדעס, 21 נאָיאבער 1946".
מוישע גענצלער איז ניט לאנג צוריק אלט געװאָרן 75
יאָר. פון זײי האָט ער 47 יאָר געשענקט זײַן באליבטער
געזעלשאפטלעכער טעטיקײַט אלס ארבקאָר.
פון טיפן הארצן װינטשן מיר דעם סאווער מוישע גענצ-
לער נאָך פיל-פיל יאָרן געזונט און פרוכטבארע געזעל-
שאפטקעכע טעטיקײַט.
זײַטן פון
כאים-זאלמען גארמיזע
אָדעס
דעם זיירן מענדעלעםס
מיטן אומדערמידלעכן פארשפרייטער פון דעם ייִדישן
בוך ייִצכאָק קיל האָב איך זיך באקענט מיט א יאָר דרייי
סיק צוריק גאנץ צופעליק. איך האָב דעמלט געװוינט און
געארבעט אין באלטע (אָדעסער געגנט). אין איינעם א
פרימאַרגן האָב איך זיך באגעגנט מיט קילן אין דער
פאַטשט, װוּהין כ'בין ארײַנגעקומען צוליב עפעס אן
איניען.
-- איך בין ייִצכאָק קיל, א מױכעריספאָרימניק. --
האָט ער געזאָגט מיט א גוטמוטיקן שמיכל, -- דעָם
זײידן מענדעלעס א ;קאָרעװ". איך פאָר ארום מעיר
לאָיִר אומיקפאר ליקפאָר: און פארשפּרייט דאָס ייִדישע
װאָרט. און באלטע, איז, באָרעך:האשעם, א שטאָט מיט
ייִדן, ניט צו פארזינדיקן, ארומגערינגלט מיט ייִדישץ
שטעטלעך, װי א קװאָקע מיט הינדעלעך. איז ויאווי זשצ
כאפט מען זיך ניט אראָפּ אין אזא מאָקעם? נאָרװאָס האָב
איך אװעקגעשיקט קיין מאָסקװע באשטעלונגען אף עט-
לעכע הונדערט רובל...
מענדעלעס ,קאָרעװ* האַט מיך אַנגענומען פאר א האנט:
-- איך דערקען אין איה יונגערמאן, אז איר האָט
ליב צו לייענעןיי
--- פונוואנען װײיסט איר?
-- דאָס איז מײַנער א סאָד. יעדער פאכמאן האָט זיך
זײַן סאָד, -- האָט ער פריילעך א זאָג געטאָן און בייס-
צעטל. פון
מײַסע ארויסגעשלעפט פון בוזעםיקעשענע א
ייִדישע אויסגאבעס.
איך געדענק, אז איך האָב דעמלט טאקע געמאכט א
פארגלײַך צװישן אָט דעם ,קאָרעװ" מענדעלעס מיט די
אמאָליקע ,קרויוים" זײַנע -- פאקנטרעגער, װעלכע פלעגן
זיך ארומשלעפּן איבער דער װעלט מיט גאנצענע פעק
טאלייסים, ציצעס, לוכעס (אין א זײַט איזן װי א יאָסעם
געלעגן א גראָשנדיק ביכעלע). פאר מיר איז איצט געָז
שטאנען א פארשפרייטער פון קינסטלערישער ליטערא-
טור, מיט װעלכן מיר האָבן זיך גאנץ גענוי דורכגעשמועסט
װעגן דיכטונג, פראַזע און ליטערארישע איניאָנים.
...יאַרן זײַנען געלאָפן. פון מאָל צו מאָל פלעגט מיר
דער כ' קיל מיט א קארט? לאַזן װיסן, װאָס פארא נײַץ
ביכער עס זײַנען דערשינען. איך פלעג אים ענטפערן. און
אזוי זײַנען מיר צוביסלצך דורך די דאָזיקע בריװלעך
באפריינדעט געװאָרן.
זומער 1945, ווען כ'האָב זיך אומגעקערט פונעם פראָנט,
האָב איך זיך באזעצט אין װיניצע.
צפּעס איין מאָל, שפּאצירנדיק איבער דער לענין"גאס,
נאָך אין די מיליטערישע קליידער, האָב איך באמערקט,
װי ארום מיר דרייט זיך ארום איינער א מענטש מיט א
קאפּעליוש אפן גראָװן קאָפּ. אָט איז ער אװעק אף עט-
לעכע שפאן פאָרויס, אָט האַט ער זיך אומגעקערט און
זיך װידער גענומען דרייען ארום מיר.
-- װאָס איז דאָס פאר אן אָנשיקעניש? -- האָב איך
ג מעיר לעיר ומכפר לכפר -- פון שטאָט צו שטאָט
און דאַרף צו דאָרף.
א ,, קאָרעװי!
זיך א טראכט געטאָן און פארקערעװעט אין א
גאס. נאָר ער האָט מיך אָנגעיאָגט,
-- אויב איר זײַט פארן קריג געװען אין באלטע, ביך
איך ייִצכאָק קי?, מענדעלעס ,קאַרעװו"...
מיר זײַנען אװעק אין א סעדל. װעגן װאָס צו ריידך
איז געװען. אף מײַן פראגע, מיט װאָס ער באשעפטיקט
זיך, האָט קיל געענטפערט:
-- מיט װאָס זאָל איך זיך פארנעמען? אויך איצט
פארשפּרייט איך דעם ייִדישן בוך. אפילע אין צוואקואציע,
וי נאָר איך האָב געקאָנט, האָב איך דאָס געטאָן, -- בייס-
מײַסע נעמט ער ארויס פון בוזצם-קעשענע א צעטל פוך
ייִדישע אויסגאבעס און לייגט מיר פאָר עפּעס אױיסקלײַבן.
װען עס האָט אָנגעהויבן דערשיינען ,סאָװעטיש היימ-
לאנד", איז ייִצכאָק קיל שוין אלט געװען 75 יאַר. ער
איז שוין לאנג געװען אף פענסיע, נאָר װי א יונגערמאך
האָט צֶר מיט לײַב:און-לעבן זיך א נעם געטאָן פאר דער
ארבעט. גאנצע טעג איז ער ארומגעגאנגען מיט א קװי-
טאנציע-ביכ? איבער די אנשטאלטן און אונטערנעמונגעך
פון װויניצץ און פארשפרייט דעם זשורנאל.
זײַטיק קצר
עטלעכע מאָל איז ער ארױיסגעפאָרן אין די שטעטלעך
פון װיניצער געגגט. אפילע קומענדיק פון אן אָפּרו-הוי,
ברענגט ער אויך פון דאָרט ניט זעלטן א פּאָר צענדליק
אבאָנענטן. װי נאָר ,סאָװעטיש היימלאנדיי האָט אָנגעהויבן
ארויסגעבן ייִדישע ביכער, איז שוין קיל געװען אף דער
וואך, געקלאפּט דעפּעשן קיין מאָסקװע, מע זאָל כאַלילץ
ניט פארטיילן װיניצע און אָפּליפערן װאָס מער ביכערי
מאכמעס ער האָט א סאך באשטעלונגען.
דעם 1 מײי איז ייִצכאָק קיל אלט געװאָרן 80 יאָר. ער
איז ניט קיין שרײַבער, ניט קיין קינסטלער, ער איז בא"
װוּסט װי א פארשפּרייטער פונעם ייִדישן װאָרט, א באי
שיידענער און אומדערמידלעכער. איז לאָמיר אים װינטשן
אריכאס-יאָמים, ער זאָל האָבן א ליכטיקע עלטער אוך
קאָנען פאָרזעצן זײַן בעקאָװעדיקע און נוצלעכע ארבעט
געדאליע קאַסאַ-
און צײַטונגנגן
דרײַ גרונטאַװונע קאשעס ארום א
שרײַבער יד
בע י עטלעכע װאָכן צוריק אלט געװאָרן
אכציק יאָר, ביז הונדערט און צוואנציק, זײַנען אין מייסטע
העברעושע צײַט
רעיש צײיטונגען אין מעדינאס-ײיסראַעל דערשינען א
ויב- און אָפּשאץ-ארטיקלען, קורצע און ?ענגערע,
אװײַ- הײַה
צד דעם בארימטן נאָװעליסט, דראמאטורג און
שאָלעםזאלייכעם-איבערזעצער, װאָס װוינט שוין אין ייִדישן
באלד פּעציק. יאָר. א גרופּץע העברעיישע סאָפרים
ן געקומען צו אים אהיים און אים פערזענלעך בא
גריסט און געהאלטן קורצע רעדעס. אן אינטעהעסאנטע
רעדע בא דער וארעמער מעסיבע האָט געהאלטן באָרעך
קרוא. ער האָט זיך אָפּגעשטעלט אף דעם גרויסן פארדינסט
פון טשן, װי דער איבערזעצער פון שאַלעם-
אלייכעמען, און אַנגעװיזן, אז ער האָט געראטעװעט דעם
דאָר פון ניט-קענען דעם ייַדישן אָװער. אדורך
איבערזעצונגען פון שאָלעם-אלייכעמס װערק אף איװ
באָרוך קרוא געזאָגט, -- איז איבערגעגעבן
געװאָרן א װאַרצלדיקע קולטור, װאָס איז געקומען צום
אויסדרוק אין איווריט. א גאנצע קולטור פון
אײיראָפּע איז אדאנק די דאַזיקע העברעישצ
כעםזאיבערזעצונגען פארייביקט געװאָרן".
מייסטע כאויירים, העברעיִשע סאָפרים, כאויירים פון
דער צענטראלער פארוואלטונג פון דעם העברעיִשן קינסט-
לערישן שרײַבער-פאריין, האָבן גערעדט אין דעם זין.
זויכענען טווערסקי, לעמאָשל, האָט אויך אָנגעװיזן, אז י-ד,
בערקאָװיטשעס שאפונגען זײַנען ,געװאָרן א בריק צװישן
די דוירעס. עֶר האָט אופגעפראלט א פענצטער צו דער
פארגאנגענהײַט און דערנעענטערט די בידע שפראכן
זיִדיש און העברעיִש, איינע צו דער אנדערער".
פארשטייט זיך, אז אף אזעלכע ווארעמע ריד האָט י.-ד.
בערקאָװיטש, דער בען שמוינים ליגװוּרויס, געענטפערט
און גערעדט װעגן זײַן ראָליע װי דער איבערזעצער פון
זײַן שװערס װעדק. אין דעם דאָזיקן ענטפער אף די
באגריסונגען האָט בערקאָװיטש געמאכט דרײַ שארפץ
באמערקונגען, װאָס רופן ארויס דרײַ באזונדערע קאשעס,
װײַ? די באמערקונגען פון דעם באל-האיויוול זײַנען געווען
איבעראשנדיקע און סאיז קעדײַ זי צו פארצייכענען, צו-
זאמען מיט די קאשעס, װאָס בעטן זיך געפרעגט צו ווערן.
זייַנע
ריט, -- האָט
מיזרעך-
שאָלצם-אליי-
!'פון דער רעדאקציע. איבערדרוקנדיק פונעם
ניריאָרקער אייִדישן קעמפער" זאָס דאָזיקע ארטיקל,
דארפן מיר באמערקן, אז יאנקעװ גלאטשטינס פובלי-
ציסטישע ארויסטרעטונגען רופן אָפט ארויס ערנסטע
דערווידערונגען. װאַס איז שײַעך דעם געגעבענעס ארטיקל,
האלטן מיר, אז עס שטעלט פאָר אן אינטערעס פאר אונד-
זער לייענער אין צוזאמענהאנג מיט שאָלעםיאלייכעמס
פופציקסטן יאַרצײַט,
150
וויכטיקן איניעןג
מיט איין באמערקו
ר בערקאַװיטש אָפּגעטײלט
שאַלעם-אלייכעמען פ
וי
מענדעלעס באציונג צו
אונדזערע ביידע לעשוינעס. סאיז גוט באװוּסט און ס/איז
שוין געװאָרן א טייל פון אונדזער מעסוירע, אז מענדעלע
האָט װעגן אונדזערע ביידע לעשוינעס, העברעיִש און
ייִדיש, זיך אויסגעדריקט, אז ער האָט זײי בידן גלײַך
און ביידץ
ליב, ער אָטעמט גלײַך מיט ב ייד ע
ע נאָזלעכער
יינען זײַן לעבעדיקע לופט.
ומען בערקאָװיטש און דערקלערט, אז שאָלעם-
א א א אט העברעיַש פון ידי
יישטה ר צאװאָע ,והעליתם את עצמ
איר זאָלט אופברענגען מײַנץ
ראיִם), אז
ברעיש,
איידעם,
ביינער פונדאנען (פון מיצי
ער װיל, מע זאָל אים איבערזעצן אף העד
האָט דערציילט שאָלעם-אלייכעמס בארימטער
שאָלעם-אלייכעמען
ן, גרויס װאָג, אַבער די קאשע, װאָס
בעט זיך נאַך י.-"ד. בערקאַװיטשעס איידעסזאָגן אף שאָי
לע יאלייב טי צוויי באזונדערע אָריִענטירטע נאָזלעכער,
איז אזא שטארקע, אז מע מעג זי לצכאָל:האפּאָכעס שטעלן.
ס'איז אוואדע קלאָר, אז א ייִדישער שרײַבער האָט א רעכט
מער ליב צו האָבן העברעיש, װי זײַן אייגן שאפונג-לאָשן.
ביפראט שאָלעם-אלייכעם, װאָס האָט אזויפיל אריינגץ-
טראָגן אין אויצער פון ייִדיש, האָט אואדע א העכט צו
זאָגן, אז ליבער האָט ער גאַר געהאט העברעיש. אָבער א
נײַס איז עס און מעשונעדיק קלינגט עס, אז מענדעלע,
יטשעס רײד װעגן
| אן
װאָס האָט געשריבן און אין פונקט אזא מײַסטער אין
העברעיִש װי ייִדיש, האָט געאָטעמט מיט ביידע לעשוינעס
און שאַלעם-אלייכעם, װאָס האָט גאָר-גאָר קנאפּ געשריבן
העברעיש און איז געװען ארײַנגעטאָן מיט בייהע אויערן,
מיטן גאנצן הארץ און מיטן קלוגן מויעך אין ייִַדישן
לאָשן, זאָל אינמיטן זײַן גאנצער שאפונג-פרייד, מיט דער
טײַערער שעפע זײַנער, גאָר דערקלערן, אז עֶר האָט ליבער
העברעיִש און ער זאָל זײַן באזאָרגט װועגן דער אײביקײַט,
װען ער אליין האָט קעסיידער געײיביקט דעם איבערגע-
פורעמטן, מוזיקאלישן ייִדישן שמועס
מע קאָן גאנץ גוט פארשטיין, אז שאָלעם-אלייכעם האָט
שטארק געװאָלט, אז זײַן גלענצנדיקער איידעם זאָל אים
איבערזעצן אף העברעיִש און ער האָט עס אפילע בא-
קרעפטיקט מיט א פּאָסעק (ס'װאָלט אוואדע אינטערעסאנט
געװען, װען בערקאָװיטש װאָלט אונדז געגעבן טעװויע דעם
מילכיקנס אױסטײַטש פון דעם פּאָסעק) אָבער אידער
מיר פארשרײיבן אף שאָלעם-אלייכעמס נאָמען, אז ער האָט
! װעהאליסעם עס אצמױיסײַ מיזע.
קלאָר געזאָגט, אז ער האָט ליבער העברעיש פון ייִדיש,
דארף מען עס נאָך גוט -- װי װאָלט איך געזאָגט --
ארומרעדן, װײַל דאָס מעג זיך זײַן עמעס, אָבער ס'לייגט
זיך פאָרט נישט אפן סייכל, אז מענדעלע זאָל אָטעמען מיט
און אף אונדזערע בייהע לעשוינעס און גראָד שאָלעם-
אלייכעם זאָל שיקלען אף אונדזערע ביידע לעשוינעס און
איין אויג זײַנס זאָל קעסייהער אוועקשיקלען צו---איװ-
ריט. י.-ד. בערקאָװיטש האָט אויסגעצייכנט איבערגעזעצט
שאָלעם-אלייכעמען, אָבער די פהאגע איז, צי האָט ער אים
ריכטיק איבערגעגעבן, אָדער איבערגעבנדיק, װאָס שאָלעם-
אלייכעם האָט אים געזאָגט, צי האָט ער נישט צוגעגעבן
אן אייגן טער?, א נופך משלוג. היוצא לנו מדברינו?---
ז."ד. בערקאָװיטש איז שטארק באגלייבט, אַבער א קאשע
זי װערט מיט פארװוּנדערונג אוועקגעשטעלט.
קומען מיר צו א צװײיטער באמערקונג, װאָס רופט
ארויס א צװײטע קאשע און עפשער גאָר א גאנצע רײ
וין צו טאָן מיט דער לאבאָראטאָריץ
נֶר איבערזעצונג. מע װאָלט עס בא.
באהאנדלען באאריכעס, אָבער זאָל עס דערװײַל
כנט װערן, ווידעראמאָל מיט פארװוּנדערונג און א
קאשצס, י
האָט, אפּאָנעם, נישט שטארק האנאָט
װאָס מע האָט אים צוגעטיילט אוויפיל לויבגץ-
ינע איבערזעצונגען פון שאָלעם-אלייכעמען.
עס באטראכט פאר א פארקלענערונג פון זײַן
דאָליע, אז ער האָט , בלויז" געשאפן א בריק צװישן ביידץ
לעשוינעס -- ייִדיש און העברעיִש. ער האָט זיך א ביסל
אף די פארזאמלטע, װאָס קיין איינער פון זי
האָט נישט פארגליכן שאָלעם-אלייכעמס װערק אין אָריגי-
נאל מיט זײַנע איבערזעצונגען, ,דעם מאָקער מיט דעם
טארגוםי.
און בערקאָװויטש האָט אויסגערופן: , איך האָב נישט
זיבערגעזעצט שאָלעם:אלייכעמען. איך האָב גע שריבן
שאָלעם-אלייכעמען. איך ד ע ר צ יי'ל שאָלעם:אלייכעמען".
װאָלט זײַן באמערקונג געבליבן בא דעם, װאָלט אויך
געװען א שטיקל פהאגע, צי אין דאָס טאקע דער אופגאָב
פון אן איבערזעצער, און אויב דער איבערזעצער שרײַבט
אפסנײַ דעם אָריגינאל אָדער שרײַבט אים איבער, צי מיינט
עס באהאנדלען יוישערדיק דעם אַריגינאל און צי טוט
מען דערמיט דעם מעכאבער א טויװע? װען י-ד. בערקאָ-
װיטש, װאָס האָט ,געשריבן" שאָלעם:אלײיכעמען". גיט
אויך גלײַך צו, אז ער האָט שאָלעם-אלייכעמען ,דער
ציילט", פארקלענערט ער זײַן בײַטראָג אף מער װי גוטע
פופציק פּראָצענט -- פון שרײַבן שאָלעם:אלייכעמען ביז
דערציילן אים איז א גרויסער ארונטערפאל. אין איין אָטעם
צו שרײַבן שאָלעם-אלייכעמען און אים דערציילן מיינט
פלוצעם גאָר שטארק אראָפּלאָזן פון אייגענער כשיוועס.
אָדער עפשער האָט בערקאַָװיטש געמײינט, אז ער האָט
איבערגעשאפן שאָלעם-אלייכעמען? קומען מיר צו דעם
אנדערן טייל פון זײַן באמערקונג און זײַן פאריב?, װאָס
מע האָט אים בלוין געלויבט װי אן איבערזעצער און א
בריקן-לייגער צװישן אונדזערע ביידע שפּראכן ייִדיש און
העברעיַש.
,פאר מיר, -- האָט' בערקאָװיטש געזאָגט, -- איז שאָ-
לעם-אלייכעם בלויז געװען מאטעריאל. שאָלעם-אלייכעם
!א נויפעך מישעלוי -- געמיינט: א צואָב
פון זיך; ? האיויצע לאַנו מידװאַרײנו--
װאָס דרינגט פון אונדזערע רײד; ? ביט מיַטַ-- מיט
פארװוּנדערונג, שטוינונג.
האָט צוזאמענגעפלאָכטן גרייטע גלײַכװערטלעך, װאָס זײַי
נען דורכגעלופטערט געװאָרן אין פאָלק. איך האָב געמוזט
שאפן נײַע װערטלעך, װאָס זאָלן זײַן צוגעפּאסט צו דער
האנדלונג. דאָ און דאָרט האָב איך געפילט, אז מע דארף
עפעס אװועקנעמען אָדער צוגעבן".
װידער דארף מען דאַ מאכן אן אָפּשטעל און אָפכאפן
דעם אָטעם. ס'װאָלט זיך טאקע געלוינט ארײַנצוקוקן אין
בערקאָװיטשעס איבערזעצונגען און זיי פארגלײַכן מיטן
אָריגינאל. אָבער אפילע נישט פארגלײַכנדיק דעם מאָקער
מיט דעם טארגום, מוז מען גלײַך פרעגן, צי אזוי מעג
מען באהאנדלען אזא קויעך װי שאָלעם-אלייכעם, אים בא
טראכטן בלויז פאר -- מאטעריאל, מעקן, שטרײַכן און
צוגעבן, אים אפסנײַ שרײַבן, איבערדערציילן, באלעבא-
טעווען מיט דעם מאטעריאל, װאָס איז, אייגנטלעך, בלויז
געװען ,א צוזאמענפלעכט פון גרייטע װערטלעך" -- און
שאפן נײַע אָריגינעלע פאסיקע װערטלעך?
קלאָרער מיינט י.-ד. בערקאָװיטשעס אופקלערונג, אז
אָלעםזאלייכעמען איז אָנגעקומען גרינג, ער איז געװען
א נעמער פון גרייטן, בייס י."ד. בערקאָװיטש איז געװען
א קינסטלערישער און אָריגינעלער געבער און שעפער.
לוט אָט דעם ברייטן שטעל קומט שוין באלד אויס, אז
שאַלעם-אלייכעם אין געװען אן איבערזעצער און זײַן
איידעם אין געװען דער אָריגינעלער שאפער פון רויען
שאָלעם-אלייכעם:מאטעראאל,
י"ד. בערקאָװיטש גיט נאָך צו, אז שאָלעם:אלײכעם
אליין האָט אים געגעבן פולע דערלויבעניש און געזאָגט,
אז בערקאָװיטש מעג טאָן װאָס אים געפעלט און עֶר האָט
פארזיכערט, אז װען ער, שאָלעם-אלייכעם, װאָלט געשריבן
איווריט, װאָלט ער אויך אזוי געהאנדלט: עֶר װאָלט, הייסט
עס, געמעקט, געקלעקט, איבערגעשאפן און זיך געלאַזט
װווילגיין מיט יענעמס מאָקער. איז טאקע שאָלעם-אלייכעם
געװען אזוי לאָהוט, מע זאָל אים איבערזעצן, אז ער
האָט פאָשעט מאפקיר געװוען זײַן ,, מאטעריאל" און געזאָגט
צו בערקאָװיטשן: אָט דאָ האָסטו דעם רוישטאָף, לאָז זיך
װווילגיין און -- שאף?
די דריטע קאשע האָט שוין צו טאָן מיקויעך כאווערישע
באציונגען צװישן סאָפרים אין ייִסראָעל. װען י."ד. בער-
קאָװיטש האָט געדאנקט פאר די באגריסונגען, פאר דעם
קאָװעד און פאר דעם באזוך פון די געהויבענע העברעיִשע
שרײַבער, האָט עֶר געלאָזט פאלן א באמערקונג, אז ער
האָט שוין נישט געזען קיין שרײַבער בא זיך אין שטוב --
צוואנציק יאָר. ער האָט געגעבן אָנצוהערן, אז ער איז
געװען איינזאם. , װען ס'רעגט מיך עפעס אוף, רעד איך
מיט זיך אליין!*
װי קומט עס, װאָס העברעישע שרײַבער האָבן צוואנציק
יאָר נישט באזוכט אזא פארדינסטפולן קאָלעגע און אים
געלאָזט זיך אופרעגן אין איינזאמקײַט? סאין דאָך
טרויעריק א טראכט צו טאָן, אז י-"ד. בערקאָװיטש איז
געזעסן בא זיך אין שטוב און קיין איין כאװער:שרײַבער
האָט נישט ארײַנגעשטעקט דעם קאָפּ כאָטש צו זאָגן --
שאָלעם! װעמעס שולד איז עס געװען, װאָס י.-ד. בערקאָ-
װיטש איז אזוי פאריינזאמט געװאָרן, אז עֶר איז געװען
געצװוּנגען זיך אופצורעגן און זיך צו קאעסן מאָנאַלאָ
גיש, און ער האָט באדארפט ווארטן גאנצע צוואנציק יאָר,
ביז כאוויירים זײַנען אים געקומען באגריסן צו זײַגע יאָרן
ליגװוּרױיס און אים געגעבן א געלעגנהײַט זיך אראָפּצורעדן
פון הארצן און צו קריגן אויערן פון כאװײירים-שרײַבער
און נישט נאָר די אייגענע װענט, אין איינזאמקײַט?
יאנקעון גלאטשטיין
פון לבת
יעכיִעל שרײַ
ב מאז
לויטערע, דורכזיכטיקע טראָפּנס
שעפערישע לא-באָזרא-טאָזריע! עפעס, דאכט זיך, צו א
הויך װאָרט. עפעס שמעקט עס, דאכט זיך, א ביסעלע מיט
מעליצע, ניין? 0 דאָס װאָרט איז שולדיק
אין מעליצע. שולדיק איז ד װאָרט װערט
ארײַנגעשטעלט.
לאָמיר זשע דאָס
אף זײַן אַרט: ני בליצן
ארײַן מיט מאכשאָװעס ו
הייסט ליטעראטור -- נאָר פא
איך זיץ און האַרעװע באם ש
טאָן, װיאזוי איך מעסט און עג די שורע, לאבאָראטאַריש,
אף קליינע, פּיצינקע שעלכלעך; קלויצע זי אין גלעזערנע
פּראָבירקעס און טו זי א נעם קעגן דער שײַן, פּרוּוו דעם
טאם אירן קוים-קוים אף די * ליפן, פײַל מיט א קליין קײַי
לעכדיק פײַלכל, טאָק, דהעלעװע, גיב א טריף אפן װאָרט,
װי א גאַלדשמיד, א טראָפּן שיידוואסער, טו אָן אפן אויג
דאָס שפאקטיװ? און קוק זיך אײַן: הײיבט דער
טראָפּן אַן זידן, װערט פארגרינט -- איז דאָס פּראַסטער
וַ
ס אָרט, װוּ דאָס
6
דערבײַ סט
מעש, בלצך, טויג עס צו אלדי רוכעס פארן קיש;
בלײַבט דער טראָפּן שטײן ניט פארענדערט, לויטער,
דורכזיכטיק, שטייט און ציטערט אונטער, װי א
טרער, װי טוי, --- איז דאָס ריין גאָלד, מוּװוכער מין הא-
מוּװכער. קום, געקליבן װאַרט, קום אין דער שורע ארײַן!
שנירלט אײַך, שורעס, ביסלעכװײַז אויס איינע אונטער
דער אנדערער! און אָט אזוי-אָ, גאָר-גאָר פאװאָליע, טראָפן
נאָך טראָפן, װערט א בלעטל פּראָזע. :
צװישן דיכטונג און שײנשרײַבערײַ
טרוקעגע גרענעץ. קאָנסט גרינג פאר
בי
איבערשפּאנען. אָט ביסטו דאָ און אָט
אין דער קאָמיש-טראגישער לאגע פון ט
װעמען א װעכטער אף א פצערד פירט א געפאנגענעם לצנ-
גויס א גרענעץ צװישן צװיי לענדער. דאָס מענטשל פּלאָנ-
טערט אן אויסגעמארכעװעטער מיט די פיס, שפאנט זיג-
זאגיש אהין און אהער. אָט איז ער פון יענער זײַט
גרענעץ, אָט איז ער פון דער זײַט גרענעץ. פון דער זײַט
איז ער פרײַ, דער וועכטער האָט אף אים קיין שליטע ניט.
פון יענער זײַט איז ער װידער אונטער דער ביקס, װיהער
א געפאנגענער. דעם עמעסן קינסטלערס זעקסטער כוש
איז טאָמיד אף דער ואך, פארהאלט קעסײדער דעם
קינסטלער אין לאנד פון דיכטונג, לאָזט אים ניט פּלאָנטען
מיט די פיס, פארבלאָנדזען, אריבערשפאנען אין לאנד פון
געפאנגענער שײינשרײַבערײַ.
אָבער אזוייאָ גרינג קומט
זעקסטער כוש?
ער דיר אָן דער דאָזיקער
152
'{אופטלאשטכיש
יקן יט
ש א געש
דיר זײַן קלאָר,
אָבעצר צו
שטשע:
קרוינען", נעמען דיך שיין ארום, טוליען זיך צו
נארן דיך. טרײַבסט זיי פון זיך, און זיי זײַ
דאָ צוריק. ראנגלסט זיך. אײַ, ראנגלסטו זיך! װי
מיט וויפ? שווייסן
עצער דערנאַך, צי דו
א שמאָל פאסיקל ז
עלעך ארויסגערוקט אף א
ביימער:שפיצן, אף די
אָפּגעקילטער ערד...י מעק
אי וע וייסט
גאזלען, דער אף ז
דאָזיקע שיינע, ציארישט ר
אוועק אפן פאפיר: ,סאיז טאָג געװאָרן".
גאַר די זאך איז גאָר ניט אזוי פאָ? שאט װי קאָן גוטע
פראַזע גיין אָן עי
איז דאַך דער אלעפבייס.
איך, האָב איך אין זינען געהאט, אז יי װ
צייל, זאָל מען ניט נאָר קאָנען לייענען, נאָר אויך קאַנען
הערן. און ניט נאַר הערן, נאָר אויך -- זען, מאמעש
אפילע אָנטאפן. די זעו : ס, װאָס קוי
מען צו דיר און פּײַניקן דיך באם שרײַבטיש, דארפסטו
קאָנען אזוי פלאסטיש פיט א אפן פּאפּיר, או זי
זאָלן אין דער זעלבער שטארקער מאָס בא װײַון זיך צו
דעם, װאָס װעט דיך לייענען אָדער װצט דיך ה ערן יא
אוו
נען. ס'איז אזוי, און ס'איז אַבער ניט אלצדינג
זײַנען פאראן סיטואציעס, װען, קעדיי דער לייענעו
זי פלאסטיש דערזען, מוז מען זי ניט דחא פקע באארי-
כעס שילדערן. עס איז גענוג בלויז א זאָג טאָן דאָס
פינקטלעכסטע, טרעפלעכסטע װאָרט. איין װאָרט, און עס
קאָן ארום זיך אסאָציָאטיוו ארויסרופן בוילעטע א
טועכצן, אפילע קוילעס, פארבן. נאָר אי דאָ איז די זאך
גאָר ניט אזוי פּראָסט. װיָאזויארום דערװיסט מען זיך דעם
סאָד: װעלכע סיטואציעס דארף מען גענוי אָנמאָלן און
װעלכע קאַן מען פּלאסטיש ארויסרופן דורך איין װאַרט?
א לאנגע צײַט האָט מיר אין מײַן ,לאבאַראטאָריע* געדינט
פאר א בײַשפי? א זײיער װאַכעדיק, זייער פּראָזאיֶש בילד:
אײַנהײצן אין הרובע. צו װאָס אָנהײבן באשרײַבן, אז איך
האָב אופגעעפנט דאָס טירל, ארויסגעשארט דאָס אש
אריינגעלייגט א פאָר שפענדלעך, עטלעכע שײַטלעך האָלץ,
ארופגעגאָסן א ביסל נאפט, אָנגעריבן א שװעבעלצי --
װען מע קאָן פאַשעט א זאָג טאָן: ,איך האָב אײַנגעהייצט
אין הרובע", און די אלע דעטאלן װעט מען בעמיילע דער-
ר
זען, עפשער פלאסטישער, רײַכער, װי װען מע װאָלט זײ
אָנגעמאָלט? איז אָבער אנומלטן, מיט א פּאָר יאָר צוריק,
געקומען טווארדאָװסקי מיט זײַן דערציילונג , פּעטשניקיי
און דעם דאָזיקן בײַשפיל מײַנעם מיר אינגאנצן איבער.
געקערט. אין דער ניט:גרויסער נאַװעלע טװארדאַװסקיס
הייצט מען צװײי מאָל אײַן אין הרובע. און ביידע מאָל
באאריכעס, מיט אלע פישטשעװקעס, אף גאנצע אָנדער-
האלבן זײַטלעך. און קיין איין שורע איז דאָרט ניט
איבעריק. און דאָס דאַזיקע זייער װאַכעדיקע, זייער פּראַ-
זאיִשע טועכץ איז פול מיט פּאַעטישקײַט. און די װערטער
זיצן אײַנגעמויערטע איינס אין אנדערן, װי ציגל. אקוראט,
װי פון א ליד, קאָנסטו קיין איין װאָרט ניט ארויסווארפן,
און די דאָזיקע אָנדערהאלבן בלעטלעך פּראָזע זײַנען פול
מיט כאַכמע, מיט שמייכל, מיט פרישקײַט. װאָס זשע
קומט דאָ פאָר? װי דערװיסט מען זיך דעם סאָד -- װען
מע דארף זיך צוימען און װען מע מעג זיך נאָכלאָזן? דער
סאָד בלײַבט, אפּאָנעם, א סאָד. ניטאָ קיין רעצעפּטן. ווידער-
אמאָל דער זעקסטער כוש. מע דארף, אפּאַנעם, װעגן די
אלע זיבן זאכן מערער פילן, װי װיסן. א קאָמע, װוּ אוועק-
צושטעלן, א נארישע קאָמע, דארף אמאָל הער קינסטלער
אויך אליין מערער דערפילן אייהער װיסן, װאָס עס זאָגט
דערוף דער דיקדעק. אין שאפן זײַנען ניטאָ קיין קלאָלים,
פארקערט: שאפן באטײַט אמאָל ברעכן קלאָלים.
האָב איך שוין, זע איך, אַנגעשריבן דרײַ זײַטלעך און
ערשט קוים געזאָגט עפעס װאַס, קוים א רעמעז, א קליין"
קליין טיילכל פון די אלע זיבן און זיבעציק לאבאָראטאָ-
יע-זאכן װעגן א בלעטל פּראָזע.
נעמט, לעמאָשל, דעם דיאלאָג! דאָס דאָזיקע זינגעגי
דיקסטע אַרט אין דער פּראַזע, דאָס לעבעדיקסטע, דאָס
ראשיקסטע, פונואנען עס הערן זיך ארויס קאָלערלײ
קוילעס, געשרייען, שעפּטשערײַען, ליבע-דערקלערענישן,
פרעגענישן און ענטפערנישן, בארײידעװדיקײַט, אָפּשװי
געניש, גלאט אזוי װאָכעדיקער שטייגער-שמועס, -- ויפל
קומט אויס פורעמען, מעלאַכען און מײַסטרעװען, דער
דיאלאָג זאָל אויסזען נאטירלעך--ניט געפוהעמט,
ניט געמעלאַכעט און ניט געמײַסטרעװעט.
נו, און פּסיכאַלאַגישע פארטיפטקײַט?
נו, און טיפיזירן, פאהאלגעמיינערן?
און װיָאזוי די נאָװעלץ פארקײַלעכיקן, פארונדיקן, מיט
אן אָנהײב, מיט א מיט און מיט א סאָף?
און װוּ שטעלן דאָס לעצטע פּינט?, װוּ פארענדיקן?
עפשער גאָר אין דער מיט -- דער לײענער װעט אלײן
פאָרזעצן...
װי קליין דו זאָלסט
זײַן, ניט איבערקײַען,
דײַנס אליין,
בעקיצער -- זיבן און זיבעציק זאכן. ניט אלע לאָזן זיך
אזוי-אָ מיטאמאָל, אף איין פוס, אויסציילן. מע קאָן װעגן
דעם אָנשרײַבן גאנצע ביכלעך.
א שװערער איניען -- דאָס שרײַבן,
די פּײַן איז גרויס, און די פרייד איז, פארשטייט זיך,
דערנאָך נאָך גרעסער. דאָס בלעטל איז פול. שורעס שטייען
אויסגעשנירלט איינע אונטער דער אנדערער. די װער-
טער --- אײינגעװאָרצלטע, איינגעוואקסענע,
גוט איז טאָג-באיטאָג זיצן באם שרײַבטיש, װי א גאָלך-
שמיד א נעם טאָן דאָס שפּאקטיװו? אפן אויג, א טריף
טאָן אפן װאָרט א טראָפּן שיידוואסער און זען, װי ער
בלײַבט שטיין לויטער, דורכזיכטיק, ריין, װי א טרער,
װי א טויי
ניט זײַן, װילסטו עפּעס מאמשיך
אויך עפּעס אריינברענגען דײַנס,
כאיִם לויצקער
א הארבער ביסן -- דער שעפערישער
פּראַצעס
קױידעמקאָל װיל איך דערציילן װעגן אײניקע מײַנע
ספעציפישע שװעריקײַטן,
וען כ'האָב, נאָכן ענדיקן די ליטעראריש-לינגװיסטישצ
הויכשו?ל, זיך פארקנאסט פאר לעגװיסטיק, האָט נאָך
מער מיך גענומען ציִען צו ליטעראטור. די דאָזיקע ציַצניש
האָב איך טײלװײַז געשטילט, פארנעמענדיק זיך מיט דער
שפּראך פון קינסטלערישער ליטעראטור, מיט ליטעראטור-
טעאָריע, פּאָלטיק. דאָס איז געװען א מין טראמפּלין אף
איבערצוגיין צו ליטעראטור"פאָרשונג, צו קריטיק. אָפ*
רײַסן זיך אָבער אינגאנצן פונעם שפראך-סטיליסטישן
,נאָפּלײ בין איך שוין ניט אימשטאנד. ס'הערן ניט אוף
מיך צו רעגן פראגן פון שפּהאך און סטיל פון דער דים-
טונג. און דאָ טאקע שאפן זיך פאר מיר אייניקע צוגאָב-
לעכע שװעריקײַטן,
צי קאָן איך, שרײַבנדיק װעגן שמאָל פּראָפעסיאָנעלע
מאָמענטן -- װעגן דעם אינסטרומענט, װעגן די מיטלען
פון קינסטלערישן שאפן, -- אויסרעכענען אף געשפאנטן
אינטערעס פונעם ברייטן לײענער? מע הארף זיך ניט
נארן: אפן געשפּאנטן אינטערעס פונעם ברייטן לייענער
קאָן מען ניט אויסרעכענען. איך װיל אָבער ניט און הארף
ניט זיך מציאצש זײַן. פארינטערעסירן א מער קוואליפי-
צירטן און אײַנגעטראכטן לײענער, אײינגעשלאָסן דעם
גאנץ היפשן אָטריאך שרײיבער אונדזערע, -- איז דאפקצ
מעגלעך. נאָר...
א בעלעטריסט, דעריקער א פּראַזאיקער, קאַן פארכאפּן
דעם לייענער, אפילצ װען דער קינסטלערישער ניואָ פו-
נעם װערק איז ניט קיין הויכער. װייסן מיר דאָך פאלן,
װען באם ברייטן אוילעם נעמט אויס א בוך בלויז דער-
מיט, װאָס דער סיפּער-האמײַסע, די באשריבענע פאסירונג
איז א פּאַפּולערע, אָדער דער הויפּט:העלד איז א באליבטץ
היסטאָרישע פּערזענלעכקײט, און דאָס פארשטצלט די
קינסטלערישע שוואכקײַט פונעם װערק.
אויב אָבער. דער גאנצער זשאנער איז א ניט-פּאַפּולע-
דער, װעט דיר שוין די טעמע ניט ארויסהעלפן, עס בלײַבט
איבער איין שאנס -- אז דאָס, װאָס דו שרײַבסט, זאָל
זײַן אינטערצעסאנט און נוצלעך כאָטשבי פאר דעם שמע-
לערן קרײַו לייענער, צו װעמען סאיו אדרעסירט דײַן
זוערק. דאָס איז ביז גאָר שװער!
און א צווייטע שװעריקײַט.
אין דעם שמעלערן געביט, אין װעלכן איך בין טעטיק
באנאנד מיט דער ארבעט אלס ליטעראטור-קריטיקער --
אין געביט פון פאָרשן די קינסטלערישע פאָרם, -- לויערט
א שטענדיקע געפאר ארײַנצופאלן אין פּאָרמאליזם. די דע"
מארקאציע-ליניע צװישן פאָרמעלן אנאליז און פאָרמאליס-
טישן צוגאנג צו די ליטעראריש-קינסטלערישע דערשײַנוג"
גען אי א שמאָלע, אמאָל קוים-קוים צו באמערקן, און
דאָס שאפט אויך גרויסע שװעריקײַטן-
און איצט װיל איך אופמערקזאם מאכן אף א פאָר
טעכנישע דעטאלן, װאָס האָבן א שײַכעס צו דער שעפע"
רישער לאבאָראטאָריע בא פאָרשטייער פון אלע ליטערא-
רישע זשאנרען.
האָסט שוין אָנגעשריבן דײַן װעָרק, ארומגעפײַלט,
ארומגעשליַפט עס לויט דײַנע פײיִקײַטן, אפילץ ,ארומ"
געלעקט דאָס קעלבעלע", װי מארקס האָט זיך געהאט
158
אויסגעדריקט פיגורעל בענעגייע דעם ענדגילי
טיקן רעװידירן דאָס אָנגעשריבענע, -- אָבער
רעכן נאָך ניט, אז דאָס װערק איז ,פיקס און
פערטיק". שלאָפסט איבער איין נאכט מיט,
דאכט זיך, אן אבסאָליוט פארטיק װערקי --
און אף מאָרגן הערזעסטו דאָך בלויזן, װאָס
האָסט זי נעכטן אפילע באם לעצטן לייענען
גיט באמערקט, און קנייטשסט מיט די פליי
צעס: ויָאזוי האָסטו עס נעכטן פארזען! כיי
דעצש זיך ניט אזוי: נעכטן נאָך ביסטו געװען
די ,שאָרעס* אף דײַנע אױיגן, װאָס האָבן
קאָנצענטרירט דײַן אינערלעכע
לעכע ריע אף אינצלנץע מאָמענטן, ביסט
נאָך געװען צו סוביעקטיו צו דער פרוכט
פון דײַן שאפונג, און הײַנט קאָנסטו
שוין קוקן אף דײַן װערק מיט פ"? מער אָב
24
יעקטיװקײַט. אײי איז װיכטיק, אז א װערק,
= יי בי וי
? ניט זײַן,
פון װאָס פאר א זשאנער עס
62
2
זאָל זיך אאויסליגן!
איך װוייס ניט, װי אנהערע שרײַבער טרעטן
צו צו דער ארבעט איבער א װערק. פאראן
אזא זיקאָרן, װאָס איז אימשטאנד אײַנצוהאלטן
אין זיך אין מעשעך פון דער גאנצער ארבעט
דעם פּלאן פונעם קומענדיקן פארטיקן געבײי.
בא מיר פּערזענלעך קאָן זיך אזוינס ניט , פּאַי
טויפּען" אין קאָפּ. איך באנוגן זיך אין אָנהײב
פון דער ארבעט מיטן גרונט-געדאנק. דאָס
לגעמיינע, װי אויך אייניקע באזונדערע דץ-
טאלן, דערװײַל אָן א סיידער, אַן א פלאן,
אײַל איך זיך צו פארנאָטירן, ס'זאָל, כאָלילץ,
ניט פארשװוּנדן װערן פון זיקאָרן. און אלץ,
װאָס קומט אוף אפן געדאנק אף דער געהץ-
ריקער טעמע, פיקסיר איך גלײַך. דאָס איבץ-
ריקע קומט בא מיר אוף שוין אין פראַצעס
פונעם שאפן דאָס װערק, די מערהײַט גצָ-
דאנקען פאָלגן נאָך נאָכן אָנגעזאמלטן מאטע-
ריאל טראָט נאָך טראָט און װערן ליטעראריש
אויסגעפורעמט און קאָמפאָזיציאָנע? אָרגאני-
זירט באם שרײיַבן,
אָט דאָס איז אומגעפער מײַן ?שעפערישע
קאבאָראטאָריע*.
||
אונדזער רעפליק
פארקריפלונג
פון אלעפבייס:עמעסן
ו
יט בֿ;
דאָס מאָל קומט אויס דעם אויסדרוק ,אלעפבייס-עמעסן" אָני
1 ד
זײלװײַז באשטרײַטן,
יט באהאנדלענדיק אין
מיר
דאָס א אינז
שטעלן בלויז ת דטס
שטכ'ן וע=,/
=.
גאנצן גענומען, װעלן
װאָס האָט וא שײַכעס צום יי
אף דער זײַט 27 גיט אַ
פונעם הצברעישן אלעפבייס, און צום סאָף פון דער טאבעלצ
שטוקעװעט ער צו דעם צװייענ ן שוין
אפן באָדן פון ייִדיש. א
אנטשטאנען אפן באָדן פון יי
זײַן צעטל אויסיעס פעלן די
דיפטאָנגען וי, יי, יַ, פאר
אלטער אָס פ
װײַטער צװוינגט אײַך ק. מוסײַעװס טאבעלע לייזן אזא רעטעניש:
וויפל װאָקאלן זיינען פאראן אין ייִדיש? דער אװטאַר ברענגט
אויסיעס בלויז פאר דרײי: א, ו, ע. מע א ניט זײַן קיין גרוי*
סער שפּראכקענער, קעדיי אַנשטױסן זיך, אז אין ייִדיש זײַנען דאָ
אויך די פאָנעמעס אָ (ס) און י (11). דער א א האָט ר עג אויס,
דערוף ניט פארטראכט, און ער האָט ניט באװיזן דעם אי
װיאזוי זי װערן באצייכנט. נאָר לאַמיר פארפינקטלעכן. דער אָס י
איז אין דער טאבעלע געבראכט, אַבער בלויז אלס צייכן פאר דער
פאָנעמע ({) (יאָט). די הײַט פונעם א אין דער טאבעלע
איז ניט קיין צופאל -- וע די דיָאקריטישע צייכנס אין ייִדיש,
וועלכע שטאמען פון די ה; ? נעקודעס, װערט אינעם װערק
אינגאנצן ניט דערמאָנט.
דער ייִדישער אלעפבייס איז אזויארום געגעבן ניט פול, דאקעגן
אָבער אין ער באם אװטאָר דערגאנצט מיט איבעריקע אויסיעס.
װי באװוּסט, באצייכענען די העברעישע אויסיעס ח און ת די
זעלבע פאָנעמעס, װאָס די בוכשטאבן כ און ס. דעריבער זײַנען
דצֶר ח און דער ת פאר די פהאקטישע צװעקן פון דער ייִדישער
גראפיק ניט נייטיק. אינעם ראטנפארבאנד זײַנען זי טאקע פונעם
ייִדישן אלעפבייס אױיסגעשלאַסן. דער אװטאָר האָט זיך דערמיט
ניט גערעכנט און זיי איבערגעלאָזט אינעם צעטל אויסיעס פון
ייִדיש.
די אָנגעװיזענע פארדריסלעכע פעלערן זײַנען דערלאָזט געװאָרן
אין אן אויסגאבע פון דער וויסנשאפט-אקאדעמיע. איז עס אוואדע
פארדראָסיק.
ר האוט -טמריו דחי אויסיטם
גאנץ גצטריי ויסילס
טן, וועלכע 1 זײַנען
פאר די
צ
מ. מײִַדאנסקי,
קאנדידאט פון פילאָלאָגישע װיסנשאפטן
-2002 .68 2 ס ץ א }2 18 .6600 אע הוואסתגאה 1
,81 ,822ץ4112 1138-80 .6660 00208ג11 מסאוטבּה א
1
פדאניקן
קאַנצערט פון דינע פּאַטאפּאָווסקאיא
אין צענטראלן הויז פון די סאַװעטישע קאָמפּאָזיטאָרן
איז ארױיסגעטראָטן מיט א גרויסן קאָנצערט פון ייִדישץ
לידער די סאָליסטן פונעם אקאדעמישן טעאטער אפן נאָ-
מען פון סטאניסלאװוסקי און נעמיראָװיטש-האנטשענקאָ,
קאורעאט פונעם קאָנקורס , פאר שאָלעם און פרײַנטשאפט
צװישן פעלקער" דינע פּאָטאפּאַװסקאיא.
מיט הייסע אפּלאָדיסמענטן האָט הער פולגעפּאקטער
צושויעריזאל באגעגנט פּאָטאפּאָװוסקאיאס טאלאנטפולץ
אויספילונג פון די װערק פון די קאָמפּאָזיטאָרן אל. קריין,
מ עֹר, 7. יאמפּאַלסקי, אָ. ליכטענשטיין,
ז. סענדעריי, ז. קאָמפּאנײעץ, מ. פּאָליאנסקי, א. בירנאָז.
מיט אן אריינפיר-װאָרט איז אפן קאָנצערט א
טן די מוזיק-פאָרשערן ליזע לויטער. באם ראַיאל האָב
אנירט די יל מאריא גרויער און די 6
ו|אָט זִילִיט ע ליכטענ נשטיין.
:2 יה
פולווצר, 5
דריטער באנד פון דער קורצער
ליטערארישער ענציקלאָפּעדיע
אין מאַסקװע איז דערשינען דער דריטער באנד פון
ער קורצער ליטערארישער ענציקלאָפּעדיע. עס װערן
אָ ג; עגעבן גענויע אָפּהאנדלונגען װעגן א סאך סאָװץ-
צװישן זיי װעגן לייב קװיטקאָ און
װעגן 7. קװיטקאָן שרײַבט די בא-
קאנטע רוסישע ליטעראטורפאָרשערן װערא סמיר-
נאָװוא, אן ער אין ;אן אײגנארטיקער דיכטער, א
ליריקער מיט א רעאליסטישער װעלט-עמפינדונג, א
הומאניסט און אָפּטימיסט..." קװיטקאָס לידער זײַגען
איבערגעזעצט אף 36 שפראכן.
דער אװטאָר פונעם ארטיקל װעגן ארן קושניראָװן
איז דער ייִדישער ליטצראטור-קריטיקער הערש רע"
מעניק. ער שטרײַכט אונטער, אז קושניראָװס שאפונג
האָט געהאט א קאָלאָסאלן איינפלוס אף דער אנטויק-
פון דער הײַנטצײַטיקער ייִדישער דיכטונג.
טישע שרײַבער,
ארן קושניראָו.
לונג
באזונדערע נאָטיצן זיַנען געװידמעט די סאָוועטישע
ייִדישע שרייבער איציק קיפּניס, אװראָם קאהאן, יויסצף
קאָטליאר אא.
אין א ספּעציעל ארטיקל װערט דערצײי?ט װעגן
דער ליטעראטור פון ייִסראָעל. לויט די ארויסזאָגונגען
פון די אװטאָרן פון הצם ארטיקל פּ. לוריע און א. רוז
בינשטיין, מערקן זיך אַָן אין דער הײַנטצײַטיקער
ייִסראַעל-ליטעראטור צװיי גרונט-ריכטונגען -- א
רעאליסטישע און מאָדערניסטישע. די ערשטע זעצן
פאָר די טראדיציעס פון דער קלאסישער ייִדישער לי"
טעראטור (מענדעלע מױכער:ספאָרים, י-ל. פּערעץ,
שאָלעם-אלייכעם, כ.-נ. ביאליק אא.). װאָס שײַעך די
מאָדערניסטן, גייט א טייל פון זיי מיטן ועג פון דער
יערידע-ליטעראטור פון מײַרעװ, א צװײטער טײל
(באזונדערס די שליאָנסקיגרופּע) זעצט פאָר די נאָ
וואטאָרישע טראדיציעס פון דער פאָרגעשריטענער לי-
טעראטור.
אינעם ארטיקל װערן אָנגערופן שרײַבער פון פאר-
שיידענע שעפערישץע און אידייישע ריכטונגען:
א. טשערניכאָװסקי, 1. אלטערמאן, א. שליאָנסקי,
פען, לייע גאָלדבערג, יע. עלישעווא, ראָכל בלאָװ-
6 א. ברוידעס, מ. אװישאַול, כײַע קאדמאן,
ב. יעהודא, נ. ביסטריצקי, א. קאָװונער, ק. צעטניק,
עסטער לוריע, א. סוצקעווער, י. פּאפּערניקאָװ און אנד.
אין העם זעלבן באנד פון דער קורצער ליטעהארישער
נציקלאָפּעדיע איז אויך אָפּגעדרוקט אן ארטיקל פון
מ. געלצער און מ. זאנד װעגן דער שפּראך איווריט,
װאָס איז געװאָרן די מצלוכע-שפּראך אין ייִסראָצל.
וװעגן דער ייִדישער שפּראך, װעגן איר אָפּשטאמונג
און פארשפּרייטונג שרײַבט דער פּילאָלאָג עליע פאל-
קאָװיטש. צו זײַן ארטיקל איז אויך געגעבן געװאָרן
דער ייִדישער אלצפבייס מיט דערקלערונגען צו אים,
איבערזעצונגען פון דער רוסישער און
מײַרעװ-אײיראָפּעישער ליטעראטור אין
איווריט
אין זאמלבוך ,מאסטערסטװאָ פּערעװאָדא" {,מיי-
סטערשאפט פון איבערזעצן" -- פארלאג , סאַװעטסקי
פיסאטעל", 1965) איז אָפּגעדרוקט אן ארבעט פון
אװראָם בעלאָװ -- ,א. שליאָנסקי -- הער איבערזץ-
צער פון ,יעווגעני אָנעגין".
א. בעלאָו אנאליזירט אװראָם שליאָנסקיס מײַסטער-
האפטע איבערזעצונג פון פושקינס װערק אף איווריט.
שליאָנסקי האָט איבערגעזעצט אין איזוריט פינף
א בי ביכער, איבערהויפּט װערק פון דער רוסי-
שער ליטעהאטור (פּושקיעס , באָריס גאָדונאַװ", ,,מאַ-
צארט און סאללערייי אא.; גאַגאָלס , רעװיזאָר* און
,שידוכים"; טאָלסטאָיס ;די מאכט פון פינצטערניש";
גאָרקיס ,אין אָפּגרונט", ,דאָס שטעטל אָקוראָװ" אא.;
שאָלאָכאָװוס פיר בענדער ,, שטילער דאָן", צװיי בענדער
,אופגעהויבענע רויערד"; סימאָנאָוס ,טעג און געכט"
און לירישע לידער; מאקארענקאָס , פעדאגאָגישע פּאָץ-
מע"; װערק פון באבעל, פּרישװין, װ. גראָסמאן,
װ. פּאנאָווא און פיל אנדערע). אויסער דעם האָט
א. שליאָנסקי איבערגעזעצט ,קיניג ליריי און ?האמלעט""
שעקספירס; ,קאָלא ברוניאָן* פון ראָמען ראָלאן אא.
אין יאָר 1962 איז אין יַסראָעל ארויס א זאמלונג
פון דער הײַנטצײַטיקער יוגגער רוסישער פּאַעזיע א. ג.
,מאכרויזעטי (א קראנץ) אין דער איבערזעצונג פו
אריע אהאראָן, אין װעלכער עס זײַנען אײַ וק
לידער פון אנדריי װאָזגעסענסקי, יעווגעני יעווטושענ-
קאָ, וולאדימיר סאָלאָוכין, ראָבערט ראָזשדעסטװענסקי,
בולאט אקודזשאווא, בעלא אכמאדולינא אא. -- דרײ-
סיק לידער פון עלף פּאָעטן.
א. בעלאָוו פירט אונדז ארײַן אין דער ,לאבאָרא*
טאָריע" פון שליאָנסקיס איבערזעצערישער ארבעט,
באװײַזט אף פילצאָליקע בײַשפּילן, װיאזוי פושקינס
קלאסישע סטראָפעס האָבן באקומען א פארקערפּערונג
אין איווריט.
א. בעלאָװוס ארבעט האָט באקומען א הויכע אָפי
שאצונג אין דער יִסראָעליפּרעסע און איז איבער-
געזעצט אין אטוריט,
אונדזער
פאַטאָדאינפאַרמאציע
. דער באװוּסטער װײַסרוסישער שרײַבער
אס לינקאַו 3 אוף דעם אָװנט, גע-
װידמעט מוישע קולבאקס אָנדענק.
אויספירקאָם כ' כאָראָשעװ טראָגט אונטער
דעם שרײַבער נאָטץ לוריע אן ער גראמאָטע
צו זײַן 760טן געבורטסטאָג,
3 א גרופּע אָנטײלנעמער פון דער באגץ-
געניש מיט אלטע באָלשעװיקעס אין דער רע-
דאקציע , סאָװצטיש היימלאנד".
4 אף דער אויס לונג פון פּעריאָדישע
אויסגאבעס אין דער שטאָט בוכארא (אוזבץ-
קיסטאן),
5 דער ערשטער אופטריט פונעם טאליגער
זעלבסטעטיקן ייִדישן דראמאטישן קאָלעקטיו
אין שאָלעםזאלייכעמס איינאקטער , מאזלטאָװ".
רעב אלטער -- יויסעף שײַקעװיטש, בייל
סימע ליבמאן.
134ה- 11
(
ו
יב
א יי
ינגט הער פרויע אנסאמבל פון
ייִדישער זעלבסטעטיקײַט.
דער אויספילער פון יי
; צו
ריווקין. באם דאָיאל --
טישלער (ערשטער פון
נג אין מאָסקװער וזיי
ן פלאסטישער קונסט אף א .ס. פושקינס
9. פון אונדזער ארכיוו. א ניט:פארעפנט-
לעכט בילד פון מאָריס װינטשעװסקי (דער
ערשטער פון רעכטס) בייס זײַן באזוך אין
סאָוועטנפארבאנד אין 1924 יאָר. מ. װינ-
טשעווסקי איז פאָטאָגראפירט מיט דער בער-
דיטשעװער מישפּאָכע פון שאמײַ יאָסילעװיטש.
25-טער
צענטראלן ארכיון
פון ליטעראטור און קונסט
יאָרטאַג פונעם
עס איז אָפגעמערקט געװאָרן דער
5'טער אאַרטאָג פונעם צענטראלן
מעלוכע-ארכייוו פון ליטעראטור און
קונסט. דער ארכיוו פארמאָגט איצט
בא 10 מיליאָן עקספאָנאטן און דאָקו-
מענטאלע מאטעראאלן, װעלכע כאפן
ארום א צײַט-אָפּשניט אָנגעהױבן פון
וווצא יאַרהונדערט.
ניט לאנג צוריק איז הער ארכטו
בארײַיכערט געװאָרן מיט בריוו און
פאָטאָגהאפיעס פון אזעלכע שרײַבער
און קונסט-טוער, װי דאָסטאַיעװסקי,
טשעכאָװ, טורגעניעוו, אייזענשטיין,
דאָװוזשענקאָ, פודאָווקין, פּראָקאָפּיעװ,
גליִער אא. נײַע דאָקומענטן דערציילן
װעגן לעבן פון די גרויסע סאָװעטישץ
שרײַבער מ. סװעטלאָו, א. פאדייעוו,
א. מאקארענקאָ. אן אינטערעס שטעלט
מיט זיך פאָר דער אײגנהאנטיקער
מאנוסקריפט פונעם 18:טן קאפיטל
פון היינריך היינעס װערק ,דײַטש-
לאנד", װעלכער װערט אָפּגעהיט אין
מעלוכע-ארכיו.
0-טער געבורטסטאָג פון
אײַזיק הובערמאן
די ליטערארישע געזעלשאפטלעכ-
קײַט פון אָדעס האָט אָפּגעמערקט העם
0טן געבורטסטאָג פונעם ייִדישן
סאָװעטישן שרײַבער אײַזיק הובער-
מאן.
אף דער באגעגעניש מיטן יובילזאר
זײַנען געקומען די אָדעסער שרײַבער
מ. לעװטשענקאָ, נאָטע לרריע,
װו. בערשאדסקי, אל. אוּוואראָו, כאַנע
װײַנערמאן, א. זאָריטש, א. באטראָו.
פון מאָסקװע איז ספּעציעל אפן יובי-
לײי געקומען אלס פאָרשטייער פון
,;סאָװעטיש היימלאנד" און פון די
מאָסקװער ייִדישע סאָװעטישע שרײי-
בער הערש רעמעניק.
דער שוקראינישער שרײַבער
ס. סטריזשעניוק האָט אונטערגעטראָגן
דעם יוביליאר אן אדרעס אין נאָמען
פון דער אָדעסער פארוואלטונג פונעם
שרײַבעריפארבאנד פון אוקראינע,
ה. רעמעניק האָט אונטערגעטראָגן אן
אדרעס פון ,סאָװעטיש היימלאנד".
באגריסונגען האָבן צוגעשיקט דער
שרייבער-פארבאנד פון אוקראינע און
פיל שרײַבער פון מאָסקװע, קיַעװ,
158
קעשענצוו, טשערנאָװיץ און אנדערע
שטעט.
דעם 18 אפרעל זײַנען אין אָדעסער
ראדיאָ און טעלעװיזיע אויסגעפילט
געװאָרן אין פראגמענטן הובערמאנס
מוזיקאלע קאָמעדיעס ,גיט די 68
ליבטע טולפּאנען" און ,קאלעס טאָרן
ניט וויינען".
;מאָטל פייסי דעם כאזנס"
אין דײַטש
דער בערלינער פארלאג ,פאָלק
אונד וועלטי (דײַטשישע דעמאָק טיד
שע רעפובליק) האָט ארויסגעגעב
דײַטש שאָלעםזאלייכעמס ,מאָט? פ
דעם כאזנס" (איבערזעצער -- מארק
רייך, קינסטלער -- האָרסט הוסעל).
מאָטל גרװומאן אין א לידער-
זאמלונג פון נאַווגאָראָדער
דיכטער
אין דער לידער'זאמלונג פון די
נאָװגאָראָדער דיכטער, ארויסגעגעבן
דורכן פארלאג ,לעניזדאט",. גייט
ארײַן א גרעסערער ציקל לידער פון
מאָטל גרוּומאן. די זאמלונג טראָגט
דעם נאָמען פון גרוּװמאנס א ליד --
,בא דער אילמעןאָזערץ".
;אין די טויט-פאָרטן"
אונטער אזא נאָמען איז אין ליט-
װישן מעלוכע"פארלאג ,מינטיס" דער-
שינען אין ליטװיש א נײַע אופלאגץ
פון מייער יעלינס בוך, װאָס שטעלט
מיט זיך פּאָר א דאָקומענטאלע שיל-
דערונג װעגן די שוידערלעכע רע-
ציכעס פון די היטלעריסטן אין קאָװונע.
א באזונדער אָרט פארנעמט אינעם
בוך דאָס קאפיט? ועגן נײַנטן פאָרט.
דאָס בוך איז דערשינען אין א
פּהאכט-אויסגאבע אין צוואנציק טויזנט
עקזעמפליארן און איז רײַך איליוס-
טרירט מיט פּאָטאָידאָקומענטן,
א נײַע אופלאגע פונעם צוייטן
באנד ,סעמיטישע שפראכן"
דער מאָסקװער פארלאג ,נאוקא"
(,וויסנשאפטי) האָט ארױיסגעלאָזט א
נײַץ אופלאגע פונעם צװײיטן באנד
;סעמיטישע שפראכן". אין אים גייען
ארײַן ארטיקלען װעגן הער העברץי-
שער שפּראך און איר באציונג צו
אנדערע סעמיטישע שפראכן, װעגן
דער האשפּאָץ פון ייִדיש אפן הײַנט-
צײַטיקן העברעיִש. אין דער זאמלונג
װערט אויך געבראכט אן איבערויכט
װעגן דער געשיכטע פון דער הע-
ברעישער ליטעראטור און װעגן די
קסאוויאדן פון יאם:האמעלאך.
צוזאמענפאַר פון העברעישע
שרײַבער
אין טעל:אװטו איז 1
דער 22:טער צוזאמע נע
פארבאנד פון די העברעיישע שרײַבער
א ייִסראַעל.
עעפנט דעם צוזאמענפ
א פונעם פארבאנד
בורלא. מיט באגריסונגס
ארױיסגעטראָטן דער מ
עשקאָל, דער לטור-מיניסטער
ז. אהאראָן און דער בירגערמײַסטער
פון טעל-אוויוו מ. נאמיר.
יעהודצ
ירעדעס זײַנען
מיער לייװר
קאָנסטאנטין סימאַנאָוס רײַזע
קיין ייִסראָעל
נעם פאר-
לוט דער אײַנלאדונג פו
באנד פון די א ער
האָט באזוכט ייִסראָעל דער באװוּסטער
סאַװעטישער שרײַבער קאָנסטאנטיך
סימאַנאַװו,
א א =שת 4
פון דער
אגענטור ,נאָװאָסטיײ
נאָװ אויסגעדריקט זײַ ט,
װאָס ער האָט באקומען די מעגלעב-
קײַט צו באקענען זיך מיט ייִסראָעל,
מיט דער דאָרטיקער קולטור און
קונסט.
הצברצישע
צוגאסט אין רעדאקציע
אין דער רעואקצלג .
* איז פאַרגעק
געניש מיטן פארוואלט נגלמיטגליד פון
ארגענטינער אאיקוף"י יאַסל פריידקעס,
װעלכער האָט א לענגערע צײַט גצ-
װײַלט אין סאָוועטנפארבאנד,
י. פריידקעס האָט דערציילט װעגן
לעבן פון די ייִדישע פאַלקסמאסן אין
ארגענטינע, װעגן דעם בײַטראָג, װאָס
עס טראָגן ארײַן די ארגענטינער ייִדי-
שע פּראָגרעסיווע קולטור-אינסטיטו-
ציעס אינעם קאמף פאר שאָלעם און
פריינטשאפט אף דער װעלט.
היימלאנד"
געשטאָרבן יאנקעוו
לעעוטשינסקי
אין יערושאָלאיִם איז
פון 90 יאָר געשטאָרבן
װוּסטער ייִדישער עקאָנאָמ
לעשטשינסקי,
יאנקעװ לצשטשינסק
אין עלטער
קער בא
יסט יאנקעוו
האָט נאַך
דער אָקטיאבער יי עמי-
גרירט קיין אויסלאנד, װוּ ער האָט
ארויסגעגעבן א ר סאָצואָלאָגישע
װערק פון נאצ;אָנאל-באגרענעצטן
און אנטיקאָמוניסטישן כאראקטער,
10*
| נאכמען מײַזיל
די ייִדישע ליטעראטור האַט 7 א גרויסן פארלוסט -- עס איז
געשטאָרבן איינער פון איר עענע- בויער און זאמלער, דער קריי
טיקער און פאָרשער נאכמען
אין פארלויף פון יע
ש
ער א האלבן יאָרהונדערט איז נאכמען מײַזיל
רישן שאפן. עס איז ניטאָ קימאט קיין
ייִדישער שרײיבער אין האטנפארבאנד,
לענדער, װאָס נאכמען מײַזיל זאָל ני
געװען טעטיק אין ייִדיל
איין מער-װײניקער באדיי
אמעריקי אויקן א אין
װעגן די קאלפ מײַזיל געשאפן קאפּיטאלע פאָרשונגען. ער
האָט צונויפגעזאמלט דאָס ,,מענדעלע-בוך", אָנגעשריבן דעם בוך ,אונדזער
שאָלעם-אלייכעם? און א כט א רײ װערטפולע ארבעטן װעגן
י."ל,. פּערעצן; אין די דאָזיקע פאַרשונגען װעגן די קלאסיקער האָט נאכ-
מען מײַזיל צונויפגעקליבן א גרויסן ליטעראריש-פאָרשערישן, ביאָגראפישן
און ביבליאָגראפישן מאטעריאל, װאָס גיט דעם ליטעראטור-היסטאָריקער א
מעגלעכקײַט טיפער ארײינצודרינגען אינעם טאָך פון דער שאפונג פון די
גרונטלייגער פון דער = ייִדישער ליטעראטור. אָן נאכמען מײַזילס ארי
בעטן איז איצט שוין ני לעך דערלערנען די שאפונג פון די ייִדישצ
קלאסיקער.
נאכמען מײַזיל האָט אָפּגעגעבן פיל אופמערקואמקײט און ר ןתת
באדײַטנדיקע שעפער פון דער הײנטצײַטיקער ייִדישער ליטעראטור. דאָװיד
בערגעלסאָן, פאים:נאכמען ביאליק, שאָלעם אש, פּערעץ מארקיש, יויסעף אָפּאטאָשו -- זייער שאפונג האָט ג. מי-
זיל געװידמעט צענדליקער ארטיקלען. צװײי בענדער ענאָענטע און װײַטע", א באנד ,נאָענטץ און אי
גרויסע זאמלונגען ,אף אונדזער קולטור-פראָנט", , פאָרגײער און מיטצײַטלער", ,צוריקבליקן און פּערספעקטיוון"
זאָגן איידעס װעגן דעם, אז נאכמען מײַזיל האָט ניט בלויז געזאמלט ליטערארישע פאקטן, נאָר אויך געמאכט
ערנסטע פּרוּװן אריינצודרינגען אין די טיפענישן פון די פּראָצעסן, װאָס קומען פאָר אין דער ליטעראטור. אזא
מין ארבעט, װי ,דוירעס און טקופעס אין דער ייִדישצר ליטעראטור", איז א בוילעטער באװײַז, אז דער פאָר-
שער האָט געהאט א כוש צו דער געשיכטלעכער אנטוויקלונג פון הער ייִדישער ליטעראטור. און אוב די ליטע-
ראטור-היסטאָרישע קאָנצעפציעס פון נאכמען מײַזילן זײַנען פון אידיייַשזעסטעטישן און מעטאָדאָלאָגישן שטאנד"
פונקט אָפּט שטרײַטבארע, נעמט דאָס ניט אראָפּ זייער ווערט און באדײַטונג, אף װיפ? אין נ. מײַזי?ס ארבעטן איז
אראן פאקטישער מאטעריאל און געוויסנהאפטע שטהעבונג זיך צו דערגרונטעווען צום טאָך פון דער
יגענט", די
שטענדיק פ
אנאליזירטער דערשייַנונג.
נאכמען מײַזיל האָט אָפּגעגעבן פיל אופמערקזאמקײַט דער ייִדישער סאָוועטישער ליטעראטור. 8
אין אונדזער לאנד, איז נ. מײַזיל געװען פארבונדן מיט יענעם דאַר שרײַבער, װעלכע האָבן מיט זייעער שאפונג
געלייגט דעם אָנהײב פון דער ייִדישער סאָװעטישער ליטעהאטור. פּערזענלעך און ליטעראריש איז ער געװען פאר"
בונדן מיט די ערשטע סאָוועטישע דיכטער אָשעַר שווארצמאן, דאָװיד האָפּשטײן, לייב קװיטקאָ, פּעהעץ מארקיש,
מיט די שרײַבער דאַװיד בערגעלסאַן, דער ניסטער, מיט די קריטיקער מ. ליטואקאָו, 1. אויסלענדער, י. דאָברושין.
אין פוילן, אלס רעדאקטאָר פון די ,ליטערארישע בלעטער", און אין אמעריקע, -אֶלָס רעדאקטאָר און מיטאר
בעטער פון די ייִדישע פּראָגרעסיװע אויסגאבעס, האָט נאכמען מײַזי? ארויסגעװיון |נאָך מער אינטערעס צו דער
ייִדישער סאָװעטישער ליטעראטור. דאָס האָט באזונדערס געפונען אן אויסדרוק אין זײַן גרעסערעֶר ארבעט שדאָס
ייִדישע שאפן אין סאָװעטנפארבאנדיי (ניו"יאָרק, 1959). אין -דער אָפּשאצונג פון דער ייִדישער. סאָװעטישער ליטע"
אש פון אירע װיכטיקסטע פּראָצעסן און דערשײַנונגען, איז נאכמען מײַזילס שטאנדפּונקט ניט שטענדיק צונויפ"
עפאלן מיטן שטאנדפונקט פון אונדזער סאָװעטישער ליטעראטורפאָרשונג. אף אָט דעם באָדן האָבן געהאט אן אָרט
אס און שטרײַטן צװישן באזונדערע פאָרשטייער פון אונדזער ליטעהאטור און קריטיק מיט נאכמען מײַזילף
ווצלכער איז, ניט געקוקט אף דער פּאָלעמיק, געבליבן אן אופריכטיקער פריינט פון דער ייִדישער סאָװעטישער
א געבוירענער
ליטעראטור.
נאכמען מײַזילס קאָלאָסאלע שעפערישע פּראָדוקטיװקײַט, זײַן -ליבע און איבערגעגעבנקײַט דער ייִדישער
ליטעראטור און קולטור זיכערן אים אף לאנגע צײַטן אן אָנגעזעען אָרט אין דער ייִדישער ליטעהאטור.
קאַװעד זײַן אָנדענק!
נאַטיצן
אפן
קאלענדאר
ווע 1
מיט 75
געװאָרן
יאַר צוריק איז
דער באװוּסטער
פילאַלאַג און ביבליַאַגראף בער באָי
געבוירן
ייִדישער
ראַכאַוו. בער באָראָכאָוו שטאמט פו
נעם שטעטל זאָלאָטאָנאָשע (געװ.
פּאַלטאװער גובערניע). זײַן פאָטער
ז געװען א לערער. פון די י
יאָרן האָט זיך באָראָכאַװו אָנגעהױבן
אינטערעסירן מיט געזעלשאפטלעכ,
פראגן, מי אם ארבעטער-באוועגונג.
אָכאָוו האָט געפּרײידיקט פארייי
ניקונג פון מארקסיזם מיט נאציאָנאז
לִיזם. אינגיכן איז ער געװאָרן דער
טעאַרעטיקער און פירער פון דער
קליינבירגערלעכער פארטיי , פויאליי-
ציֶען".
א װיכטיקן באדײַט האָבן באָראָי
כאַװס װיסנשאפטלעכע ארבעטן אין
געביט פון פילאָלאַגיע. באָראַכאָוו האָט
באהערשט א רײ נײַץ און אלטע
שפראכן, ייִדיש האָט ער זיך אויסי
געלערנט, װען ער איז אלט געװען
6 יאָר. פאר א קורצער צײַט האָט
ער גרינטלעך דערלערנט די ייִדישע
שפראך און ליטעראטור און פובליי
קירט אין ,פינקעסיי (װוילנע, 1913) א
ריי װיכטיקע ארבעטן (,די אופגאבן
פון דער ייִדישער פילאָלאָגיע" ,די
ביבליאָטעק פון ייִַדישן פי
א. אנד.). די דאַזיקע ארבעט
מיט זיך פאָר א גרינטלעכן
שאפטלעכן ביבליאָגראפישן איבערי
זיכט פון הונדערטער װערק אין ייִדיש,
העברעיַש און אנדערע שפראכן, װצלי
כע זײַנען דערשינען אין מעשעך פון
0 יאָר. װיכטיק זײַנען אויך באַראָי
כאָװס ביבליאָגהאפישע רעשימעס פון
פערעצעס און שאָלעם-אלייכעמס
ווערק. זיי זײַנען דער אין 1915
און 1916 אין אמעריקע, װוּ באָראָכאָװ
האָט זיך דאן געפונען. דאָס זײַנען
געװען די ערשטע ערנסטע
גראפיעס פון די קלאסיקער (שפּעטער
זײַנען זײ דערגאנצט געװאָרן פון
א. גורשטיינען, ז. רייזענען, י. שאצ-
ביבליאָז
נאָך דער פעווראל-רעװאָליוציע האָט
זיך באָראָכאָוו אומגעקערט קיין רוס-
לאנד, װוּ ער איז אין דעקאבער 1917
געשטאָרבן אין צלטער פון 36 יאָר.
..מיט 80 יאַר צוריק איז געבוירן גע*
װאָרן בער פלאװניק -- א באגאבטער
זשורנאליסט, פובליציסט און געזעל-
שאפטלעכער טוער.
פון 1907 ביז 1918 איז ב. פלאװ-
ניק געװען טצטיק אין דײַטשלאנד, אין
דער רעװאָליוציאַנערער אָרגאניזאציע
,ספארטאקיי, מיט װעלכער עס האָבן
אָנגעפירט ק. ליבקנעכט און ר. ליוק-
סעמבורג. ער װערט ארעסטירט און
אין נאָיאבער 1918 ארויסגעשיקט פון
לאנד. אַנגעקומען קיין סאָװעטנפאר-
באנד, װערט עֶר באשטימט אף פאר-
שיידענע פאראנטװאָרטלעכע פאָסטנס,
איבערהויפט אין פאָלקס:קאָמיסאריאט
פאר אויסערן-האנדל. גלײַכצײַטיק איז
ער אקטיוו אינעם קאָמיסאריאט פאר
ייִדישע איניאָנים, מיט וועלכן עס האָט
געפירט ש. דימאנשטיין. ב. פּלאװ-
ניק טרעט ארויס מיט ארטיקלען אין
די זשורנאלן ,קולטור און בילדונג",
,די קאָמוניסטישע װצלט" און אין
דער צײַטונג ,דער עמעס".
אָנהײבנדיק פון דעם סאָף 30*ער
יאָרן, נאָך א שװערער קראנקײַט, פאר-
נעמט זיך ב. פלאװניק אויסשליסלעך
מיט ליטערארישער ארבעט. ער זעצט
איבער אף רוסיש פון דײַטש און ענ"*
גליש די װערק פון מארקסן און צנ-
געלסן, שרײַבט ארטיקלען װעגן 0
סאָװעטישער ליטעראטור, דערונטער
ועגן דער ייִדישער, זעצט איבער אין
רוסיש אייניקע שאָלעםאלײיכעמס
דערציילונגען.
ב. פלאװניק איז געשטאָרבן אין
5
7 8
22 אי :
= 6;/ ִ א :
וי :
4 6
א 4
פארטיידיקער פונעם היימלאנד קינסטלער ש. ראָזין.
פונעם ציק? לינאָגראװיורן , פּארטיזאנער פון ליטע"
יב
בר
26
: , יי
א ו
פ. וְ
בָ : אק 0 יי
צ
5
יו
1
, אי /4
ביזן לקעצטן אָטעם, קינסטלער -- ש. ראָזי.
(פונעם ציק? לינאָגראװיורן , פּארטיזאנער פון לישע=)
סקולפּטאָר מארק עפּשטײן
א בריוו פונעם פראָנט
דעם סקולפטאָר מארק עפּשטיין האָט שוין אין די פריַע קינדעריאָרן געצויגן צו קסט. אין
0, וװווען ער איז אלט געװען סאכאקל 11 יאָר, האָט איִם די מאמע אײנמאָל געשיקט ברענגען אן
עמער וואסער פון הויף. דאָס ייִנגל האָט זיך קאנג פארהאלטן. זײַנען די מאמע מיט הער שװעסטער
ארויס אים זוכן. דאָ האָבן זי דעהזען אזא בילד: מארק שטייט אינמיטן הויף, ארומגערינגלט פון
פיל מענטשן, און פורעמט פון שני א סקולפּטור פון א דיקן מענטשן. די סקולפּטור האָט זיך :
באקומען אזוי שיין, אז דער אוילעם האָט געגאפט. אין שטאָט האָט מען א סאך גערעדט װעגן
דעם טאלאנטפולן קינד. אין די אָרטיקע צײַטונגען האָבן זיך באװיזן וועגן אים נאָטיצן, פאָטאָגרא-
פ;עס פון דער שניי-סקולפּטור.
נאָך דער דאָזיקער געשעעניש האָט איינער א קיעװער מעצענאט אײַנגעאָרדנט דאָס ייִנגל אין
דער היגער קונסטזאקאהעמיע. זײַן ערשטער לערער איז געװען דער באװוּסטער סקולפּטאָר באָלאָד
ווינסקי. :
פארענדיקט די אקאדעמיע, האָט מ. עפּשטײן געארבעט אלס פעהאגאָג אין קיעװער קונסט-
אינסטיטוט און אלס דירעקטאָר פון ייִדישן קונסט:טעכנ:קום. אקע זײַנע יאָרן איז ער געװען ניט
בלויז א פּרעכטיקער סקולפּטאָר, נאָר אויך א טאלאנטפולער טעאטער-קינסטלער און גראפיקער.
מיר ברענגען דאָ דרײַ רעפּראָדוקציעס פון מארק עפּשטיינס סקולפּטורן.
פרויען-צאר
(א!ה/װעס? 884א008410) תוזאתאהפמז וװעזד088ס
ה.12וכ 28 02860186111181צא-סווק צדקסזות גטוושיהססואסאנטן
0 02416266ח 6001032 86זק0
(436/86 6606008026 48)
1116070/4 113221112 102
ממתסדתסוות /4400861084 80דסטת76ד4322ע
.0װ062ק86 .8 קסזאגתסק 1128
.סקצה. 11073 , (מק2דסקא06 /86170186111181דס) 108 .וו ;מקגדאס' .8 ,צוומסאעקסם .11 :הוחסתתסאהסק
.6002 .0 ,וואאות 602 .11 ,16/0 .וז ,גמאסץק .? 2246 .11 ,צװפּסקסושס .1 ,קסתתשות .ם
.17 ,82סקווא! .הע ,1160 ,2100882 :1822;קעאל וווווואגתסק ססקתת
4:46:694 16 -- מק2זסקא06 /01867078601 :8:27-91 8 -- קסזאגעסק :2228 :ומסש6ת16
-3:6:07 3 -- וואווזווקא 1267ס :8:49:42 8 -- 3346סת ע בּסקח וה26זס
קסאס1 2 א {ק{סזסצון 20 :האגאהתסק .האסז ג .מזססאנסתצא
4 8 ס ם 0 3ס ק 1 .2 וו אאוגטהסקד6 .8 אקסזאסקקס!
-װא0סתא8 532 .יח יאצם .(10)1370 יה יחסת 70261084 דגאקסש .ז 1960 //18 ודגטסת א סוו8סװחתסת
.1450 .328 .חסא 50 11688
האסקחשהקחוותסחמגה! 7 לג אװע6הקזסתד 21008080828
0 מססדזסווווווא, 008676 חֶקהח וודהמטת סת 8זטזװאסא
3 ,28688082 .קטת
ח װ7װץײ*8+86/ז38844
8 08.7* 2
.חסא 11058250
2וע טס 8 2 ט
חֿ
1
אה3אג אהצפחסד.
-6טזסעת8סס {סק8ן .=
א יעה :
- .8ד8התסס שדהוש/ .זו לה 6.
-ס)// ת8;ט4ט38 אס יה 4
/-
פּת אס88 א
-ץכקם 48אם
סּונפּסזעד) .84ס1דס16א/
-טת16 =- 8מאססו/ .44 8ס
.(8דסמתצומץ2 אס
תתסזו
דס
{ וע
1168 .כן 6 א זי |
.(4846מסאסס .ח48
2
/
. תי
0821 / עאסײסספחאסן|
:
6 עס 878118016 ע|ס11סטק 806ות 85טט 61181זהמח פום 1
1161142986 21016045 1000021100
1
אש
=
דח
גי
צ
בסס. 6זט?1טס-04100190))ס1ם1
מז1416.00טס-1001עץ//:פ0זח
מ20000800 6065(סזת 116111296 06 1 0
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11